2. sadyōvraṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః సద్యోవ్రణచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిర్ధర్మభృతాం వరిష్ఠో వాగ్విశారదః | విశ్వామిత్రసుతం శిష్యమృషిం సుశ్రుతమన్వశాత్ ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

నానాధారాముఖైః శస్త్రైర్నానాస్థాననిపాతితైః | నానారూపా వ్రణా యే స్యుస్తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం ||4||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7

ఆయతాశ్చతురస్రాశ్చ త్ర్యస్రా మండలినస్తథా | అర్ధచంద్రప్రతీకాశా విశాలాః కుటిలాస్తథా ||5|| శరావనిమ్నమధ్యాశ్చ యవమధ్యాస్తథాఽపరే | ఏవంప్రకారాకృతయో భవంత్యాగంతవో వ్రణాః ||6|| దోషజా వా స్వయం భిన్నా, న తు వైద్యనిమిత్తజాః |7|

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

భిషగ్వ్రణాకృతిజ్ఞో హి న మోహమధిగచ్ఛతి ||7|| భృశం దుర్దర్శరూపేషు వ్రణేషు వికృతేష్వపి |8|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 9

అనంతాకృతిరాగంతుః స భిషగ్భిః పురాతనైః ||8|| సమాసతో లక్షణతః షడ్విధః పరికీర్తితః |9|

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

ఛిన్నం భిన్నం తథా విద్ధం క్షతం పిచ్చితమేవ చ ||9|| ఘృష్టమాహుస్తథా షష్ఠం తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం |10|

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

తిరశ్చీన ఋజుర్వాఽపి యో వ్రణశ్చాయతో భవేత్ ||10|| గాత్రస్య పాతనం చాపి ఛిన్నమిత్యుపదిశ్యతే |11|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

కుంతశక్త్యృష్టిఖంగాగ్రవిషాణాదిభిరాశయః ||11|| హతః కించిత్ స్రవేత్తద్ధి భిన్నలక్షణముచ్యతే |12|

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ ||12|| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే |13|

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16

తస్మిన్ భిన్నే రక్తపూర్ణే జ్వరో దాహశ్చ జాయతే ||13|| మూత్రమార్గగుదాస్యేభ్యో రక్తం ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛతి | మూర్చ్ఛాశ్వాసతృడాధ్మానమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ ||14|| విణ్మూత్రవాతసంగశ్చ స్వేదాస్రావోఽక్షిరక్తతా | లోహగంధిత్వమాస్యస్య గాత్రదౌర్గంధ్యమేవ చ ||15|| హృచ్ఛూలం పార్శ్వయోశ్చాపి... |16|

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18

... విశేషం చాత్ర మే శృణు | ఆమాశయస్థే రుధిరే రుధిరం ఛర్దయేత్ పునః ||16|| ఆధ్మానమతిమాత్రం చ శూలం చ భృశదారుణం | పక్వాశయగతే చాపి రుజో గౌరవమేవ చ ||17|| శీతతా చాప్యధో నాభేః ఖేభ్యో రక్తస్య చాగమః |18|

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

అభిన్నేఽప్యాశయేఽంత్రాణాం ఖైః సూక్ష్మైరంత్రపూరణం ||18|| పిహితాస్యే ఘటే యద్వల్లక్ష్యతే తస్య గౌరవం |19|

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

సూక్ష్మాస్యశల్యాభిహతం యదంగం త్వాశయాద్వినా ||19|| ఉత్తుండితం నిర్గతం వా తద్విద్ధమితి నిర్దిశేత్ |20|

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నముభయోర్లక్షణాన్వితం ||20|| విషమం వ్రణమంగే యత్తత్ క్షతం త్వభినిర్దిశేత్ |21|

Adhikarana 16 (21) · Śloka 22

ప్రహారపీడనాభ్యాం తు యదంగం పృథుతాం గతం ||21|| సాస్థి తత్ పిచ్చితం విద్యాన్మజ్జరక్తపరిప్లుతం |22|

Adhikarana 17 (22) · Śloka 23

విగతత్వగ్యదంగం హి సంఘర్షాదన్యథాఽపి వా ||22|| ఉషాస్రావాన్వితం తత్తు ఘృష్టమిత్యుపదిశ్యతే |23|

Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26

ఛిన్నే భిన్నే తథా విద్ధే క్షతే వాఽసృగతిస్రవేత్ ||23|| రక్తక్షయాద్రుజస్తత్ర కరోతి పవనో భృశం | స్నేహపానం హితం తత్ర తత్సేకో విహితస్తథా ||24|| వేశవారైః సకృశరైః సుస్నిగ్ధైశ్చోపనాహనం | ధాన్యస్వేదాంశ్చ కుర్వీత స్నిగ్ధాన్యాలేపనాని చ ||25|| వాతఘ్నౌషధసిద్ధైశ్చ స్నేహైర్బస్తిర్విధీయతే |26|

Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28

పిచ్చితే చ విఘృష్టే చ నాతిస్రవతి శోణితం ||26|| అగచ్ఛతి భృశం తస్మిన్ దాహః పాకశ్చ జాయతే | తత్రోష్మణో నిగ్రహార్థం తథా దాహప్రపాకయోః ||27|| శీతమాలేపనం కార్యం పరిషేకశ్చ శీతలః |28|

Adhikarana 20 (28) · Śloka 29

షట్స్వేతేషు యథోక్తేషు ఛిన్నాదిషు సమాసతః ||28|| జ్ఞేయం సమర్పితం సర్వం సద్యోవ్రణచికిత్సితం |29|

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఛిన్నానాం తు చికిత్సితం ||29|| యే వ్రణా వివృతాః కేచిచ్ఛిరఃపార్శ్వావలంబినః | తాన్ సీవ్యేద్విధినోక్తేన బధ్నీయాద్గాఢమేవ చ ||30||

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33

కర్ణం స్థానాదపహృతం స్థాపయిత్వా యథాస్థితం | సీవ్యేద్యథోక్తం తైలేన స్రోతశ్చాభిప్రతర్పయేత్ ||31|| కృకాటికాంతే ఛిన్నే తు గచ్ఛత్యపి సమీరణే | సమ్యఙ్నివేశ్య బధ్నీయాత్ సీవ్యేచ్చాపి నిరంతరం ||32|| ఆజేన సర్పిషా చైవం పరిషేకం తు కారయేత్ | ఉత్తానోఽన్నం సమశ్నీయాచ్ఛయీత చ సుయంత్రితః ||33||

Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35

శాఖాసు పతితాంస్తిర్యక్ ప్రహారాన్ వివృతాన్ భృశం | సీవ్యేత్ సమ్యఙ్నివేశ్యాశు సంధ్యస్థీన్యనుపూర్వశః ||34|| బద్ధ్వా వేల్లితకేనాశు తతస్తైలేన సేచయేత్ | చర్మణా గోఫణాబంధః కార్యో యో వా హితో భవేత్ ||35||

Adhikarana 24 (36) · Śloka 36

పృష్ఠే వ్రణో యస్య భవేదుత్తానం శాయయేత్తు తం | అతోఽన్యథా చోరసిజే శాయయేత్ పురుషం వ్రణే ||36||

Adhikarana 25 (37) · Śloka 37

ఛిన్నాం నిఃశేషతః శాఖాం దగ్ధ్వా తైలేన బుద్ధిమాన్ | బధ్నీయాత్ కోశబంధేన ప్రాప్తం కార్యం చ రోపణం ||37||

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

చందనం పద్మకం రోధ్రముత్పలాని ప్రియంగవః | హరిద్రా మధుకం చైవ పయః స్యాదత్ర చాష్టమం ||38|| తైలమేభిర్విపక్వం తు ప్రధానం వ్రణరోపణం |39|

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41

చందనం కర్కటాఖ్యా చ సహే మాంస్యాహ్వయాఽమృతా ||39|| హరేణవో మృణాలం చ త్రిఫలా పద్మకోత్పలే | త్రయోదశాంగం త్రివృతమేతద్వా పయసాఽన్వితం ||40|| తైలం విపక్వం సేకార్థే హితం తు వ్రణరోపణే |41|

Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి భిన్నానాం తు చికిత్సితం ||41|| భిన్నం నేత్రమకర్మణ్యమభిన్నం లంబతే తు యత్ | తన్నివేశ్య యథాస్థానమవ్యావిద్ధసిరం శనైః ||42|| పీడయేత్ పాణినా సమ్యక్ పద్మపత్త్రాంతరేణ తు | తతోఽస్య తర్పణం కార్యం నస్యం చానేన సర్పిషా ||43||

Adhikarana 29 (44) · Śloka 45

ఆజం ఘృతం క్షీరపాత్రం మధుకం చోత్పలాని చ | జీవకర్షభకౌ చైవ పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేత్ ||44|| సర్వనేత్రాభిఘాతే తు సర్పిరేతత్ ప్రశస్యతే |45|

Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49

ఉదరాన్మేదసో వర్తిర్నిర్గతా యస్య దేహినః ||45|| కషాయభస్మమృత్కీర్ణాం బద్ధ్వా సూత్రేణ సూత్రవిత్ | అగ్నితప్తేన శస్త్రేణ ఛింద్యాన్మధుసమాయుతం ||46|| బద్ధ్వా వ్రణం సుజీర్ణేఽన్నే సర్పిషః పానమిష్యతే | స్నేహపానాదృతే చాపి పయఃపానం విధీయతే ||47|| శర్కరామధుయష్టిభ్యాం లాక్షయా వా శ్వదంష్ట్రయా | చిత్రాసమన్వితం చైవ రుజాదాహవినాశనం ||48|| ఆటోపో మరణం వా స్యాచ్ఛూలో వాఽచ్ఛిద్యమానయా | మేదోగ్రంథౌ తు యత్తైలం వక్ష్యతే తచ్చ యోజయేత్ ||49||

Adhikarana 31 (50) · Śloka 50

త్వచోఽతీత్య సిరాదీని భిత్త్వా వా పరిహృత్య వా | కోష్ఠే ప్రతిష్ఠితం శల్యం కుర్యాదుక్తానుపద్రవాన్ ||50||

Adhikarana 32 (51) · Śloka 51

తత్రాంతర్లోహితం పాండుం శీతపాదకరాననం | శీతోచ్ఛ్వాసం రక్తనేత్రమానద్ధం చ వివర్జయేత్ ||51||

Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54

ఆమాశయస్థే రుధిరే వమనం పథ్యముచ్యతే | పక్వాశయస్థే దేయం చ విరేచనమసంశయం ||52|| ఆస్థాపనం చ నిఃస్నేహం కార్యముష్ణైర్విశోధనైః | యవకోలకులత్థానాం నిఃస్నేహేన రసేన చ ||53|| భుంజీతాన్నం యవాగూం వా పిబేత్ సైంధవసంయుతాం | అతినిఃస్రుతరక్తో వా భిన్నకోష్ఠః పిబేదసృక్ ||54||

Adhikarana 34 (55) · Śloka 55

స్వమార్గప్రతిపన్నాస్తు యస్య విణ్మూత్రమారుతాః | వ్యుపద్రవః స భిన్నేఽపి కోష్ఠే జీవతి మానవః ||55||

Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66

అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం నాన్యథా భవేత్ | పిపీలికాశిరోగ్రస్తం తదప్యేకే వదంతి తు ||56|| ప్రక్షాల్య పయసా దిగ్ధం తృణశోణితపాంశుభిః | ప్రవేశయేత్ కృత్తనఖో ఘృతేనాక్తం శనైః శనైః ||57|| ప్రవేశయేత్ క్షీరసిక్తం శుష్కమంత్రం ఘృతాప్లుతం | అంగుల్యాఽభిమృశేత్ కంఠం జలేనోద్వేజయేదపి ||58|| హస్తపాదేషు సంగృహ్య సముత్థాప్య మహాబలాః | భవత్యంతఃప్రవేశస్తు యథా నిర్ధునుయుస్తథా ||59|| తథాఽంత్రాణి విశంత్యంతః స్వాం కలాం పీడయంతి చ | వ్రణాల్పత్వాద్బహుత్వాద్వా దుష్ప్రవేశం భవేత్తు యత్ ||60|| తదాపాట్య ప్రమాణేన భిషగంత్రం ప్రవేశయేత్ | యథాస్థానం నివిష్టే చ వ్రణం సీవ్యేదతంద్రితః ||61|| స్థానాదపేతమాదత్తే ప్రాణాన్ గుపితమేవ వా | వేష్టయిత్వా తు పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||62|| ఘృతం పిబేత్ సుఖోష్ణం చ చిత్రాతైలసమన్వితం | మృదుక్రియార్థం శకృతో వాయోశ్చాధఃప్రవృత్తయే ||63|| తతస్తైలమిదం కుర్యాద్రోపణార్థం చికిత్సకః | త్వచోఽశ్వకర్ణధవయోర్మోచకీమేషశృంగయోః ||64|| శల్లక్యర్జునయోశ్చాపి విదార్యాః క్షీరిణాం తథా | బలామూలాని చాహృత్య తైలమేతైర్విపాచయేత్ ||65|| వ్రణం సంరోపయేత్తేన వర్షమాత్రం యతేత చ |66|

Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69

పాదౌ నిరస్తముష్కస్య జలేన ప్రోక్ష్య చాక్షిణీ ||66|| ప్రవేశ్య తున్నసేవన్యా ముష్కౌ సీవ్యేత్తతః పరం | కార్యో గోఫణికాబంధః కట్యామావేశ్య యంత్రకం ||67|| న కుర్యాత్ స్నేహసేకం చ తేన క్లిద్యతి హి వ్రణః | కాలానుసార్యాగుర్వేలాజాతీచందనపద్మకైః ||68|| శిలాదార్వ్యమృతాతుత్థైస్తైలం కుర్వీత రోపణం |69|

Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71

శిరసోఽపహృతే శల్యే బాలవర్తిం నివేశయేత్ ||69|| బాలవర్త్యామదత్తాయాం మస్తులుంగం వ్రణాత్ స్రవేత్ | హన్యాదేనం తతో వాయుస్తస్మాదేవముపాచరేత్ ||70|| వ్రణే రోహతి చైకైకం శనైర్బాలమపక్షిపేత్ |71|

Adhikarana 38 (71) · Śloka 72

గాత్రాదపహృతేఽన్యస్మాత్ స్నేహవర్తిం ప్రవేశయేత్ ||71|| కృతే నిఃశోణితే చాపి విధిః సద్యఃక్షతే హితః |72|

Adhikarana 39 (72) · Śloka 73

దూరావగాఢాః సూక్ష్మాః స్యుర్యే వ్రణాస్తాన్ విశోణితాన్ ||72|| కృత్వా సూక్ష్మేణ నేత్రేణ చక్రతైలేన తర్పయేత్ |73|

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74

సమంగాం రజనీం పద్మాం త్రివర్గం తుత్థమేవ చ ||73|| విడంగం కటుకాం పథ్యాం గుడూచీం సకరంజికాం | సంహృత్య విపచేత్ కాలే తైలం రోపణముత్తమం ||74||

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

తాలీశం పద్మకం మాంసీ హరేణ్వగురుచందనం | హరిద్రే పద్మబీజాని సోశీరం మధుకం చ తైః ||75|| పక్వం సద్యోవ్రణేషూక్తం తైలం రోపణముత్తమం |76|

Adhikarana 42 (76) · Śloka 76

క్షతే క్షతవిధిః కార్యః పిచ్చితే భగ్నవద్విధిః ||76||

Adhikarana 43 (77) · Śloka 77

ఘృష్టే రుజో నిగృహ్యాశు చూర్ణైరుపచరేద్వ్రణం |77|

Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78

విశ్లిష్టదేహం పతితం మథితం హతమేవ చ ||77|| వాసయేత్తైలపూర్ణాయాం ద్రోణ్యాం మాంసరసాశనం | అయమేవ విధిః కార్యః క్షీణే మర్మహతే తథా ||78||

Adhikarana 45 (79) · Śloka 79

రోపణే సపరీషేకే పానే చ వ్రణినాం సదా | తైలం ఘృతం వా సంయోజ్యం శరీరర్తూనవేక్ష్య హి ||79||

Adhikarana 46 (80) · Śloka 80

ఘృతాని యాని వక్ష్యామి యత్నతః పిత్తవిద్రధౌ | సద్యోవ్రణేషు దేయాని తాని వైద్యేన జానతా ||80||

Adhikarana 47 (81) · Śloka 81

సద్యఃక్షతవ్రణం వైద్యః సశూలం పరిషేచయేత్ | సర్పిషా నాతిశీతేన బలాతైలేన వా పునః ||81||

Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85

సమంగాం రజనీం పద్మాం పథ్యాం తుత్థం సువర్చలాం | పద్మకం రోధ్రమధుకం విడంగాని హరేణుకాం ||82|| తాలీశపత్రం నలదం చందనం పద్మకేశరం | మంజిష్ఠోశీరలాక్షాశ్చ క్షీరిణాం చాపి పల్లవాన్ ||83|| ప్రియాలబీజం తిందుక్యాస్తరుణాని ఫలాని చ | యథాలాభం సమాహృత్య తైలమేభిర్విపాచయేత్ ||84|| సద్యోవ్రణానాం సర్వేషామదుష్టానాం తు రోపణం |85|

Adhikarana 49 (85) · Śloka 86

కషాయమధురాఃశీతాః క్రియాః స్నిగ్ధాశ్చ యోజయేత్ ||85|| సద్యోవ్రణానాం సప్తాహం పశ్చాత్ పూర్వోక్తమాచరేత్ |86|

Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88

దుష్టవ్రణేషు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం ||86|| విశోషణం తథాఽఽహారః శోణితస్య చ మోక్షణం | కషాయం రాజవృక్షాదౌ సురసాదౌ చ ధావనం ||87|| తయోరేవ కషాయేణ తైలం శోధనమిష్యతే | క్షారకల్పేన వా తైలం క్షారద్రవ్యేషు సాధితం ||88||

Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92

ద్రవంతీ చిరబిల్వశ్చ దంతీ చిత్రకమేవ చ | పృథ్వీకా నింబపత్రాణి కాసీసం తుత్థమేవ చ ||89|| త్రివృత్తేజోవతీ నీలీ హరిద్రే సైంధవం తిలాః | భూమికదంబః సువహా శుకాఖ్యా లాంగలాహ్వయా ||90|| నైపాలీ జాలినీ చైవ మదయంతీ మృగాదనీ | సుధామూర్వార్కకీటారిహరితాలకరంజికాః ||91|| యథోపపత్తి కర్తవ్యం తైలమేతైస్తు శోధనం | ఘృతం వా యది వా ప్రాప్తం కల్కాః సంశోధనాస్తథా ||92||

Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94

సైంధవత్రివృదేరండపత్రకల్కస్తు వాతికే | త్రివృద్ధరిద్రామధుకకల్కః పైత్తే తిలైర్యుతః ||93|| కఫజే తిలతేజోహ్వాదంతీస్వర్జికచిత్రకాః | దుష్టవ్రణవిధిః కార్యో మేహకుష్ఠవ్రణేష్వపి ||94||

Adhikarana 53 (95) · Śloka 95

షడ్విధః ప్రాక్ ప్రదిష్టో యః సద్యోవ్రణవినిశ్చయః | నాతః శక్యం పరం వక్తుమపి నిశ్చితవాదిభిః ||95||

Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97

ఉపసర్గైర్నిపాతైశ్చ తత్తు పండితమానినః | కేచిత్ సంయోజ్య భాషంతే బహుధా మానగర్వితాః ||96|| బహు తద్భాషితం తేషాం షట్స్వేష్వేవావతిష్ఠతే | విశేషా ఇవ సామాన్యే షట్త్వం తు పరమం మతం ||97||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే సద్యోవ్రణచికిత్సితం నామ ద్వితియోఽధ్యాయః ||2||