27. sarvōpaghātaśamanīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્વોપઘાતશમનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

રસાદિધાતૂનામયનમાપ્યાયનમ્, અથવા ભેષજાશ્રિતાનાં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાણામાયુર્બલવીર્યદાર્ઢ્યાણાં વયઃસ્થૈર્યકરાણામયનં લાભોપાયો રસાયનમ્; વર્ધકં સ્થાપકમપ્રાપ્તપ્રાપકં વેત્યર્થઃ| દ્વિવિધં રસાયનં- કુટીપ્રાવેશિકં, વાતાતપિકં ચ; પુનશ્ચ ત્રિવિધં- કામ્યં, નૈમિત્તિકમ્, આજસ્રિકં ચ; ‘પ્રાણમેધાકામઃ શ્રીકામ’ ઇત્યાદિકં કામ્યં, નૈમિત્તિકં વ્યાધિનિમિત્તં શિલાજતુભલ્લાતકતુવરકાદ્યમ્, આજસ્રિકં ક્ષીરઘૃતાભ્યાસાદિકમ્; પુનશ્ચ દ્વિવિધં- સંશોધનસંશમનભેદેન; દોષસ્ય સંશોધનાત્ સંશોધનં સસ્યાદિરસાયનં (?), સંશમનં નાગબલાપ્રયોગાદિકમિતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા મનુષ્યસ્ય રસાયનમ્ | પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ સ્નિગ્ધશુદ્ધતનોઃ સદા ||૩|| નાવિશુદ્ધશરીરસ્ય યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ | ન ભાતિ વાસસિ ક્લિષ્ટે રઙ્ગયોગ ઇવાહિતઃ ||૪|| શરીરસ્યોપઘાતા યે દોષજા માનસાસ્તથા | ઉપદિષ્ટાઃ પ્રદેશેષુ તેષાં વક્ષ્યામિ વારણમ્ ||૫||

ન ભાતિ ન દીપ્યતે| આહિતઃ પ્રયુક્તઃ| શરીરદોષા વાતાદયઃ; માનસૌ તુ રજસ્તમસી||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં સર્પિરિત્યેકશો દ્વિશઃ | ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ ||૬||

શરીરસ્ય પ્રકૃતિભેદેન ચતુર્વિધં વયઃસ્થાપનમુપદિશન્નાહ- શીતોદકમિત્યાદિ| શીતોદકપયઃક્ષૌદ્રસર્પિષામેકશશ્ચત્વારઃ પ્રયોગાઃ, દ્વિશઃ ષટ્, ત્રિશશ્ચત્વારઃ, ચતુર્ભિરેકઃ, એવં પઞ્ચદશ પ્રયોગાઃ| ઉદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં સર્પિરિત્યેકશશ્ચત્વારઃ; ઉદકપયસી, ઉદકક્ષૌદ્રે, ઉદકસર્પિષી, પયઃક્ષૌદ્રે, પયઃસર્પિષી, ક્ષૌદ્રસર્પિષીત્યેવં દ્વિશઃ ષટ્; ઉદકપયઃસર્પીંષિ, ઉદકક્ષૌદ્રસર્પીંષિ, પયઃક્ષૌદ્રસર્પીંષિ, ઉદકપયઃક્ષૌદ્રાણીત્યેવં ચત્વારઃ; ઉદકપયઃક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિરેક એવ ચ પ્રયોગઃ| માનાવિરુદ્ધાનામેષાં વિષમાણામુપયોગઃ કાર્ય ઇતિ જ્ઞેયમ્| શીતોદકં સમપિત્તવાતકફપ્રકૃતૌ, પયઃ પુનરધિકપિત્તપ્રકૃતાવેવ, ક્ષૌદ્રં કફપ્રકૃતૌ, સર્પિઃ પુનરધિકવાતપ્રકૃતૌ; અત્રૈવૈકદ્વિત્રિચતુર્દ્રવ્યસંયોગો હિતાહિતવાતાદિદોષભેદપ્રકૃતિષુ સ્વબુદ્ધ્યા વિભજનીયઃ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

તત્ર વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમાહૃત્ય યષ્ટીમધુકમધુયુક્તં યથાબલં શીતતોયેનોપયુઞ્જીત શીતતોયં ચાનુપિબેદેવમહરહર્માસં, તદેવ મધુયુક્તં ભલ્લાતકક્વાથેન વા, મધુદ્રાક્ષાક્વાથયુક્તં વા, મધ્વામલકરસાભ્યાં વા, ગુડૂચીક્વાથેન વા, એવમેતે પઞ્ચ પ્રયોગા ભવન્તિ; જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેનાલ્પસ્નેહેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્; એતે ખલ્વર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ, કૃમીનુપઘ્નન્તિ, ગ્રહણધારણશક્તિં જનયન્તિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ ||૭||

અતશ્ચોર્ધ્વમાયુર્વર્ધનમુપદિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| યષ્ટીમધુ મધુ ચ વિડઙ્ગતણ્ડુલમાનેન ગ્રાહ્યમ્; એતત્ પિત્તરક્તાર્શસ્સુ તત્પ્રકૃતૌ વા| તદેવ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણં મધુપ્રક્ષેપં ભલ્લાતકક્વાથેન પેયં, યથાબલમત્રાપિ સમ્બધ્યતે; એતદ્વાતજેષુ શુષ્કાર્શઃસુ તત્પ્રકૃતાવપિ| મધુદ્રાક્ષાક્વાથયુક્તં વા ‘વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમ્’ ઇતિ શેષઃ| મધ્વિત્યાદિ અત્રાપિ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમ્| ગુડૂચીત્યાદિ અત્રાપિ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમ્| ઘૃતવન્તં બહુઘૃતમિત્યર્થઃ| તેષાં ફલમાહ- એતે ઇત્યાદિ| તસ્ય ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ||૭||

Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10

વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં દ્રોણં પિષ્ટપચને પિષ્ટવદુપસ્વેદ્ય વિગતકષાયં સ્વિન્નમવતાર્ય દૃષદિ પિષ્ટમાયસે દૃઢે કુમ્ભે મધૂદકોત્તરં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવન્તર્ગૃહે ચતુરો માસાન્નિદધ્યાત્, વર્ષાવિગમે ચોદ્ધૃત્યોપસંસ્કૃતશરીરઃ સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા પ્રાતઃ- પ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્, પાંશુશય્યાયાં શયીત, તસ્ય માસાદૂર્ધ્વં સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તાનણુતૈલેનાભ્યક્તસ્ય વંશવિદલેનાપહરેત્, દ્વિતીયે પિપીલિકાસ્તૃતીયે યૂકાસ્તથૈવાપહરેત્, ચતુર્થે દન્તનખરોમાણ્યવશીર્યન્તે; પઞ્ચમે પ્રશસ્તગુણલક્ષણાનિ જાયન્તે, અમાનુષં ચાદિત્યપ્રકાશં વપુરધિગચ્છતિ, દૂરાચ્છ્રવણાનિ દર્શના નિચાસ્ય ભવન્તિ, રજસ્તમસી ચાપોહ્ય સત્ત્વમધિતિષ્ઠતિ, શ્રુતનિગાદ્યપૂર્વોત્પાદી ગજબલોઽશ્વજવઃ પુનર્યુવાઽષ્ટૌ વર્ષશતાન્યાયુરવાપ્નોતિ; તસ્યાણુતૈલમભ્યઙ્ગાર્થે, અજકર્ણકષાયમુત્સાદનાર્થે, સોશીરં કૂપોદકં સ્નાનાર્થે, ચન્દનમુપલેપનાર્થે, ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ ||૮|| કાશ્મર્યાણાં નિષ્કુલીકૃતાનામેષ એવ કલ્પઃ પાંશુશય્યાભોજનવર્જં; અત્ર હિ પયસા શૃતેન ભોક્તવ્યં, સમાનમન્યત્ પૂર્વેણાશિષશ્ચ | શોણિતપિત્તનિમિત્તેષુ વિકારેષ્વેતેષામુપયોગઃ ||૯|| યથોક્તમાગારં પ્રવિશ્ય બલામૂલાર્ધપલં પલં વા પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં દ્વાદશરાત્રમુપયુજ્ય દ્વાદશ વર્ષાણિ વયસ્તિષ્ઠતિ; એવં દિવસશતમુપયુજ્ય વર્ષશતં વયસ્તિષ્ઠતિ | એવમેવાતિબલાનાગબલાવિદારીશતાવરીણામુપયોગઃ | વિશેષતસ્ત્વતિબલામુદકેન, નાગબલાચૂર્ણં મધુના, વિદારીચૂર્ણં ક્ષીરેણ, શતાવરીમપ્યેવં, પૂર્વેણાન્યત્ સમાનમાશિષશ્ચ સમાઃ | એતાસ્ત્વૌષધયો બલકામાનાં શોષિણાં રક્તપિત્તોપસૃષ્ટાનાં શોણિતં છર્દયતાં વિરિચ્યમાનાનાં ચોપદિશ્યન્તે ||૧૦||

પિષ્ટપચને તૃણાદિકૃતાસ્તારે કટાહે| દૃષદિ શિલાયામ્| મધૂદકોત્તરં મધૂદકપ્રધાનમ્; ઉદકમત્ર વિડઙ્ગકષાય એવ, શીતોદકમિત્યન્યે| નિદધ્યાત્ સ્થાપયેત્| ઉપસંસ્કૃતશરીરો વિશુદ્ધદેહઃ| સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા સહસ્રસમ્પાતાધ્યાયો ઋગ્વેદે પઠ્યતે, તૈર્મન્ત્રૈઃ સહસ્રં હુત્વોપયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| જેજ્જટસ્તુ સમ્પાતશબ્દેન યાજ્ઞિકાનાં સ્રવણં, તથા હ્યાહાર્ય સંસ્કૃત્ય દ્રવ્યાણિ હૂયન્તે, હુત્વા હુત્વા ચ પાનીયાદિપૂર્ણપાત્રે સંસ્રાવ્યન્તે| એતદુક્તં ભવતિ- સહસ્રસમ્પતનં યસ્મિન્નભિહુતે તત્તથા; તત્ કૃત્વોપયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| ગયી તુ અથર્વવિદ્ભિઃ સમ્પાતક્રમેણૌષધાધિકારિણા મન્ત્રેણ ત્રિપદા ગાયત્ર્યા વા પ્રાક્તનકર્મક્ષયાર્થં વિઘ્નશાન્ત્યર્થમભિમતાશીઃપ્રાપ્ત્યર્થં વા સહસ્રાભિહુતં કૃત્વા પ્રયુજ્યન્તે| પાંશુઃ ધૂલિઃ| વંશવિદલેન વંશકમ્બિકયા| દ્વિતીયે ઇતિ માસે| અવશીર્યન્તે પતન્તીત્યર્થઃ| ચતુર્થેઽતીતે ઇત્યર્થઃ| અપૂર્વોત્પાદીતિ અપૂર્વશ્લોકાદિકં કરોતીત્યર્થઃ| અજકર્ણો મહાસર્જઃ, ‘ગન્ધમુણ્ડ’ ઇતિ લોકે| કષાયોઽત્ર કલ્કઃ| સસ્નેહકલ્કેનોદ્ધર્ષણમુત્સાદનમ્| ચન્દનં રક્તચન્દનં, સિતચન્દનમિત્યપરે| ભલ્લાતકવિધાનવદિતિ વિવૃતાગારપ્રવેશાદિભિરિત્યર્થઃ; સમાનમન્યત્| આશિષ ઇતિ ગુણા ઇત્યર્થઃ||૮-૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

વારાહીમૂલતુલાચૂર્ણં કૃત્વા તતો માત્રાં મધુયુક્તાં પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, પ્રતિષેધોઽત્ર પૂર્વવત્ ; પ્રયોગમિમમુપસેવમાનો વર્ષશતમાયુરવાપ્નોતિ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયતામ્, એતેનૈવ ચૂર્ણેન પયોઽવચૂર્ણ્ય શૃતશીતમભિમથ્યાજ્યમુત્પાદ્ય મધુયુતમુપયુઞ્જીત સાયમ્પ્રાતરેકકાલં વા, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય વર્ષશતાયુર્ભવતિ ||૧૧||

વારાહીત્યાદિ| પ્રતિષેધો નિવૃત્તિઃ| એતેનૈવ ચૂર્ણેન વારાહીચૂર્ણેન ક્ષીરપાકવિધિના શૃતં ક્ષીરમવચૂર્ણ્ય, તચ્ચ શીતમભિમથ્ય, આજ્યમુત્પાદયેત્, વારાહીશતપાકં વા સર્પિર્દ્રોણમુપયુજ્ય વર્ષશતાયુર્ભવતિ| જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ| કલ્પનામાહ- વારાહીકન્દકલ્કં ક્ષીરચતુર્ગુણં ઘૃતદ્રોણં પચેત્; અનેન ક્રમેણ શતપાકં ઘૃતં દ્રોણમુપયુજ્ય વર્ષશતાયુર્ભવતિ| અન્યે પુનરનુક્તં જલમેવ ચતુર્ગુણમાહુઃ| યદ્યપિ સ્નેહપાનાનન્તરં સ્નેહભોજનં નિષિદ્ધં, તથાઽપ્યત્ર વારાહ્યા શતપાકસંસ્કૃતસ્ય સ્વભાવશમનીયરૂપસ્ય સર્પિષઃ પાનાનન્તરં રસાયનવિધિના સર્પિષા ભોજનં યુજ્યતે ઇતિ ન દોષઃ||૧૧||

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

ચક્ષુઃકામઃ પ્રાણકામો વા બીજકસારાગ્નિમન્થમૂલં નિષ્ક્વાથ્ય માષપ્રસ્થં સાધયેત્, તસ્મિન્ સિધ્યતિ ચિત્રકમૂલાનામક્ષમાત્રં કલ્કં દદ્યાદામલકરસચતુર્થભાગં, તતઃ સ્વિન્નમવતાર્ય સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા શીતીભૂતં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત યથાબલં, યથાસાત્મ્યં ચ લવણં પરિહરન્ ભક્ષયેત્ | જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્ પયસા વા માસત્રયમ્; એવમાભ્યાં પ્રયોગાભ્યાં ચક્ષુઃ સૌપર્ણં ભવત્યનલ્પબલઃ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયો વર્ષશતાયુર્ભવતીતિ ||૧૨|| ભવતિ ચાત્ર- પયસા સહ સિદ્ધાનિ નરઃ શણફલાનિ યઃ | ભક્ષયેત્ પયસા સાર્ધં વયસ્તસ્ય ન શીર્યતે ||૧૩||

બીજકસારાગ્નિમન્થમૂલં પલં સલિલાઢકે નિષ્ક્વાથ્ય, અર્ધાવશિષ્ટે તત્ર પૂતે ષોડશપલાનિ માષાણિ સાધ્યાનિ, તસ્મિંશ્ચ સિધ્યતિ ચિત્રમૂલકલ્કાક્ષં પ્રક્ષિપેત્, આમલકરસસ્ય માષપ્રસ્થાપેક્ષયા ચતુર્થભાગં કુડવમષ્ટૌ પલાનિ| પયસા વેતિ યોગદ્વયમેતત્, યોજનાવિશેષત્વાત્| સૌપર્ણં ગરુડચક્ષુષા તુલ્યં ચક્ષુર્ભવતિ| ગયી તુ ‘સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા’ ઇતિ ન પઠતિ| અન્યે તુ સુશ્રુતાધ્યાયિનોઽત્ર વક્ષ્યમાણં યોગં પઠન્તિ; યથા- પયસા સહ સિદ્ધાનીત્યાદિ| અયં યોગોઽનાર્ષઃ, જેજ્જટેનાપ્યનુક્તત્વાત્; તસ્માન્ન પઠનીયઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સર્વોપઘાતશમનીયં રસાયનચિકિત્સિતં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ|||૨૭||