27. sarvōpaghātaśamanīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્વોપઘાતશમનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા મનુષ્યસ્ય રસાયનમ્ | પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ સ્નિગ્ધશુદ્ધતનોઃ સદા ||૩|| નાવિશુદ્ધશરીરસ્ય યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ | ન ભાતિ વાસસિ ક્લિષ્ટે રઙ્ગયોગ ઇવાહિતઃ ||૪|| શરીરસ્યોપઘાતા યે દોષજા માનસાસ્તથા | ઉપદિષ્ટાઃ પ્રદેશેષુ તેષાં વક્ષ્યામિ વારણમ્ ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં સર્પિરિત્યેકશો દ્વિશઃ | ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

તત્ર વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણમાહૃત્ય યષ્ટીમધુકમધુયુક્તં યથાબલં શીતતોયેનોપયુઞ્જીત શીતતોયં ચાનુપિબેદેવમહરહર્માસં, તદેવ મધુયુક્તં ભલ્લાતકક્વાથેન વા, મધુદ્રાક્ષાક્વાથયુક્તં વા, મધ્વામલકરસાભ્યાં વા, ગુડૂચીક્વાથેન વા, એવમેતે પઞ્ચ પ્રયોગા ભવન્તિ; જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેનાલ્પસ્નેહેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્; એતે ખલ્વર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ, કૃમીનુપઘ્નન્તિ, ગ્રહણધારણશક્તિં જનયન્તિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ ||૭||

Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10

વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં દ્રોણં પિષ્ટપચને પિષ્ટવદુપસ્વેદ્ય વિગતકષાયં સ્વિન્નમવતાર્ય દૃષદિ પિષ્ટમાયસે દૃઢે કુમ્ભે મધૂદકોત્તરં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવન્તર્ગૃહે ચતુરો માસાન્નિદધ્યાત્, વર્ષાવિગમે ચોદ્ધૃત્યોપસંસ્કૃતશરીરઃ સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા પ્રાતઃ- પ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્, પાંશુશય્યાયાં શયીત, તસ્ય માસાદૂર્ધ્વં સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તાનણુતૈલેનાભ્યક્તસ્ય વંશવિદલેનાપહરેત્, દ્વિતીયે પિપીલિકાસ્તૃતીયે યૂકાસ્તથૈવાપહરેત્, ચતુર્થે દન્તનખરોમાણ્યવશીર્યન્તે; પઞ્ચમે પ્રશસ્તગુણલક્ષણાનિ જાયન્તે, અમાનુષં ચાદિત્યપ્રકાશં વપુરધિગચ્છતિ, દૂરાચ્છ્રવણાનિ દર્શના નિચાસ્ય ભવન્તિ, રજસ્તમસી ચાપોહ્ય સત્ત્વમધિતિષ્ઠતિ, શ્રુતનિગાદ્યપૂર્વોત્પાદી ગજબલોઽશ્વજવઃ પુનર્યુવાઽષ્ટૌ વર્ષશતાન્યાયુરવાપ્નોતિ; તસ્યાણુતૈલમભ્યઙ્ગાર્થે, અજકર્ણકષાયમુત્સાદનાર્થે, સોશીરં કૂપોદકં સ્નાનાર્થે, ચન્દનમુપલેપનાર્થે, ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ ||૮|| કાશ્મર્યાણાં નિષ્કુલીકૃતાનામેષ એવ કલ્પઃ પાંશુશય્યાભોજનવર્જં; અત્ર હિ પયસા શૃતેન ભોક્તવ્યં, સમાનમન્યત્ પૂર્વેણાશિષશ્ચ | શોણિતપિત્તનિમિત્તેષુ વિકારેષ્વેતેષામુપયોગઃ ||૯|| યથોક્તમાગારં પ્રવિશ્ય બલામૂલાર્ધપલં પલં વા પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં દ્વાદશરાત્રમુપયુજ્ય દ્વાદશ વર્ષાણિ વયસ્તિષ્ઠતિ; એવં દિવસશતમુપયુજ્ય વર્ષશતં વયસ્તિષ્ઠતિ | એવમેવાતિબલાનાગબલાવિદારીશતાવરીણામુપયોગઃ | વિશેષતસ્ત્વતિબલામુદકેન, નાગબલાચૂર્ણં મધુના, વિદારીચૂર્ણં ક્ષીરેણ, શતાવરીમપ્યેવં, પૂર્વેણાન્યત્ સમાનમાશિષશ્ચ સમાઃ | એતાસ્ત્વૌષધયો બલકામાનાં શોષિણાં રક્તપિત્તોપસૃષ્ટાનાં શોણિતં છર્દયતાં વિરિચ્યમાનાનાં ચોપદિશ્યન્તે ||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

વારાહીમૂલતુલાચૂર્ણં કૃત્વા તતો માત્રાં મધુયુક્તાં પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, પ્રતિષેધોઽત્ર પૂર્વવત્ ; પ્રયોગમિમમુપસેવમાનો વર્ષશતમાયુરવાપ્નોતિ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયતામ્, એતેનૈવ ચૂર્ણેન પયોઽવચૂર્ણ્ય શૃતશીતમભિમથ્યાજ્યમુત્પાદ્ય મધુયુતમુપયુઞ્જીત સાયમ્પ્રાતરેકકાલં વા, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય વર્ષશતાયુર્ભવતિ ||૧૧||

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

ચક્ષુઃકામઃ પ્રાણકામો વા બીજકસારાગ્નિમન્થમૂલં નિષ્ક્વાથ્ય માષપ્રસ્થં સાધયેત્, તસ્મિન્ સિધ્યતિ ચિત્રકમૂલાનામક્ષમાત્રં કલ્કં દદ્યાદામલકરસચતુર્થભાગં, તતઃ સ્વિન્નમવતાર્ય સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા શીતીભૂતં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત યથાબલં, યથાસાત્મ્યં ચ લવણં પરિહરન્ ભક્ષયેત્ | જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન ઘૃતવન્તમોદનમશ્નીયાત્ પયસા વા માસત્રયમ્; એવમાભ્યાં પ્રયોગાભ્યાં ચક્ષુઃ સૌપર્ણં ભવત્યનલ્પબલઃ સ્ત્રીષુ ચાક્ષયો વર્ષશતાયુર્ભવતીતિ ||૧૨|| ભવતિ ચાત્ર- પયસા સહ સિદ્ધાનિ નરઃ શણફલાનિ યઃ | ભક્ષયેત્ પયસા સાર્ધં વયસ્તસ્ય ન શીર્યતે ||૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સર્વોપઘાતશમનીયં રસાયનચિકિત્સિતં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૭||