Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಸರ್ವೋಪಘಾತಶಮನೀಯಂ ರಸಾಯನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातः सर्वोपघातशमनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಮಯನಮಾಪ್ಯಾಯನಮ್, ಅಥವಾ ಭೇಷಜಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾಣಾಮಾಯುರ್ಬಲವೀರ್ಯದಾರ್ಢ್ಯಾಣಾಂ ವಯಃಸ್ಥೈರ್ಯಕರಾಣಾಮಯನಂ ಲಾಭೋಪಾಯೋ ರಸಾಯನಮ್; ವರ್ಧಕಂ ಸ್ಥಾಪಕಮಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪಕಂ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿವಿಧಂ ರಸಾಯನಂ- ಕುಟೀಪ್ರಾವೇಶಿಕಂ, ವಾತಾತಪಿಕಂ ಚ; ಪುನಶ್ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ- ಕಾಮ್ಯಂ, ನೈಮಿತ್ತಿಕಮ್, ಆಜಸ್ರಿಕಂ ಚ; ‘ಪ್ರಾಣಮೇಧಾಕಾಮಃ ಶ್ರೀಕಾಮ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಾಮ್ಯಂ, ನೈಮಿತ್ತಿಕಂ ವ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಶಿಲಾಜತುಭಲ್ಲಾತಕತುವರಕಾದ್ಯಮ್, ಆಜಸ್ರಿಕಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸಾದಿಕಮ್; ಪುನಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಭೇದೇನ; ದೋಷಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ಸಸ್ಯಾದಿರಸಾಯನಂ (?), ಸಂಶಮನಂ ನಾಗಬಲಾಪ್ರಯೋಗಾದಿಕಮಿತಿ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ಪೂರ್ವೇ ವಯಸಿ ಮಧ್ಯೇ ವಾ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ರಸಾಯನಮ್ |
ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶುದ್ಧತನೋಃ ಸದಾ ||೩||
ನಾವಿಶುದ್ಧಶರೀರಸ್ಯ ಯುಕ್ತೋ ರಾಸಾಯನೋ ವಿಧಿಃ |
ನ ಭಾತಿ ವಾಸಸಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ರಙ್ಗಯೋಗ ಇವಾಹಿತಃ ||೪||
ಶರೀರಸ್ಯೋಪಘಾತಾ ಯೇ ದೋಷಜಾ ಮಾನಸಾಸ್ತಥಾ |
ಉಪದಿಷ್ಟಾಃ ಪ್ರದೇಶೇಷು ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಾರಣಮ್ ||೫||
View original
पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा ||३||
नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः |
न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः ||४||
शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसास्तथा |
उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां वक्ष्यामि वारणम् ||५||
ನ ಭಾತಿ ನ ದೀಪ್ಯತೇ| ಆಹಿತಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ಶರೀರದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ; ಮಾನಸೌ ತು ರಜಸ್ತಮಸೀ||೩-೫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ಶೀತೋದಕಂ ಪಯಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯೇಕಶೋ ದ್ವಿಶಃ |
ತ್ರಿಶಃ ಸಮಸ್ತಮಥವಾ ಪ್ರಾಕ್ ಪೀತಂ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ವಯಃ ||೬||
View original
शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः |
त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः ||६||
ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೀತೋದಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋದಕಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿಷಾಮೇಕಶಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಯೋಗಾಃ, ದ್ವಿಶಃ ಷಟ್, ತ್ರಿಶಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಚತುರ್ಭಿರೇಕಃ, ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶ ಪ್ರಯೋಗಾಃ| ಉದಕಂ ಪಯಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯೇಕಶಶ್ಚತ್ವಾರಃ; ಉದಕಪಯಸೀ, ಉದಕಕ್ಷೌದ್ರೇ, ಉದಕಸರ್ಪಿಷೀ, ಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರೇ, ಪಯಃಸರ್ಪಿಷೀ, ಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿಷೀತ್ಯೇವಂ ದ್ವಿಶಃ ಷಟ್; ಉದಕಪಯಃಸರ್ಪೀಂಷಿ, ಉದಕಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪೀಂಷಿ, ಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪೀಂಷಿ, ಉದಕಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರಾಣೀತ್ಯೇವಂ ಚತ್ವಾರಃ; ಉದಕಪಯಃಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ಭಿರೇಕ ಏವ ಚ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಮಾನಾವಿರುದ್ಧಾನಾಮೇಷಾಂ ವಿಷಮಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಶೀತೋದಕಂ ಸಮಪಿತ್ತವಾತಕಫಪ್ರಕೃತೌ, ಪಯಃ ಪುನರಧಿಕಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಾವೇವ, ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಫಪ್ರಕೃತೌ, ಸರ್ಪಿಃ ಪುನರಧಿಕವಾತಪ್ರಕೃತೌ; ಅತ್ರೈವೈಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೋ ಹಿತಾಹಿತವಾತಾದಿದೋಷಭೇದಪ್ರಕೃತಿಷು ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಭಜನೀಯಃ||೬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ತತ್ರ ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಮಾಹೃತ್ಯ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮಧುಯುಕ್ತಂ ಯಥಾಬಲಂ ಶೀತತೋಯೇನೋಪಯುಞ್ಜೀತ ಶೀತತೋಯಂ ಚಾನುಪಿಬೇದೇವಮಹರಹರ್ಮಾಸಂ, ತದೇವ ಮಧುಯುಕ್ತಂ ಭಲ್ಲಾತಕಕ್ವಾಥೇನ ವಾ, ಮಧುದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ವಾಥಯುಕ್ತಂ ವಾ, ಮಧ್ವಾಮಲಕರಸಾಭ್ಯಾಂ ವಾ, ಗುಡೂಚೀಕ್ವಾಥೇನ ವಾ, ಏವಮೇತೇ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ; ಜೀರ್ಣೇ ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷೇಣಾಲವಣೇನಾಲ್ಪಸ್ನೇಹೇನ ಘೃತವನ್ತಮೋದನಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಏತೇ ಖಲ್ವರ್ಶಾಂಸಿ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ, ಕೃಮೀನುಪಘ್ನನ್ತಿ, ಗ್ರಹಣಧಾರಣಶಕ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಚ ಪ್ರಯೋಗೇ ವರ್ಷಶತಂ ವರ್ಷಶತಮಾಯುಷೋಽಭಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ||೭||
View original
तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्णमाहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयुञ्जीत शीततोयं चानुपिबेदेवमहरहर्मासं, तदेव मधुयुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा, मधुद्राक्षाक्वाथयुक्तं वा, मध्वामलकरसाभ्यां वा, गुडूचीक्वाथेन वा, एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति; जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्; एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति, कृमीनुपघ्नन्ति, ग्रहणधारणशक्तिं जनयन्ति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति ||७||
ಅತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಮಾಯುರ್ವರ್ಧನಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯಷ್ಟೀಮಧು ಮಧು ಚ ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಮಾನೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್; ಏತತ್ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾರ್ಶಸ್ಸು ತತ್ಪ್ರಕೃತೌ ವಾ| ತದೇವ ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಭಲ್ಲಾತಕಕ್ವಾಥೇನ ಪೇಯಂ, ಯಥಾಬಲಮತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಏತದ್ವಾತಜೇಷು ಶುಷ್ಕಾರ್ಶಃಸು ತತ್ಪ್ರಕೃತಾವಪಿ| ಮಧುದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ವಾಥಯುಕ್ತಂ ವಾ ‘ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಅತ್ರಾಪಿ ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಮ್| ಗುಡೂಚೀತ್ಯಾದಿ ಅತ್ರಾಪಿ ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಚೂರ್ಣಮ್| ಘೃತವನ್ತಂ ಬಹುಘೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಂ ಫಲಮಾಹ- ಏತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಾನವದಾಹಾರಃ ಪರಿಹಾರಶ್ಚ||೭||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
ವಿಡಙ್ಗತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ದ್ರೋಣಂ ಪಿಷ್ಟಪಚನೇ ಪಿಷ್ಟವದುಪಸ್ವೇದ್ಯ ವಿಗತಕಷಾಯಂ ಸ್ವಿನ್ನಮವತಾರ್ಯ ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟಮಾಯಸೇ ದೃಢೇ ಕುಮ್ಭೇ ಮಧೂದಕೋತ್ತರಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಭಸ್ಮರಾಶಾವನ್ತರ್ಗೃಹೇ ಚತುರೋ ಮಾಸಾನ್ನಿದಧ್ಯಾತ್, ವರ್ಷಾವಿಗಮೇ ಚೋದ್ಧೃತ್ಯೋಪಸಂಸ್ಕೃತಶರೀರಃ ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪಾತಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾತಃ- ಪ್ರಾತರ್ಯಥಾಬಲಮುಪಯುಞ್ಜೀತ, ಜೀರ್ಣೇ ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷೇಣಾಲವಣೇನ ಘೃತವನ್ತಮೋದನಮಶ್ನೀಯಾತ್, ಪಾಂಶುಶಯ್ಯಾಯಾಂ ಶಯೀತ, ತಸ್ಯ ಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗೇಭ್ಯಃ ಕೃಮಯೋ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ, ತಾನಣುತೈಲೇನಾಭ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ವಂಶವಿದಲೇನಾಪಹರೇತ್, ದ್ವಿತೀಯೇ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸ್ತೃತೀಯೇ ಯೂಕಾಸ್ತಥೈವಾಪಹರೇತ್, ಚತುರ್ಥೇ ದನ್ತನಖರೋಮಾಣ್ಯವಶೀರ್ಯನ್ತೇ; ಪಞ್ಚಮೇ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ, ಅಮಾನುಷಂ ಚಾದಿತ್ಯಪ್ರಕಾಶಂ ವಪುರಧಿಗಚ್ಛತಿ, ದೂರಾಚ್ಛ್ರವಣಾನಿ ದರ್ಶನಾ ನಿಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ, ರಜಸ್ತಮಸೀ ಚಾಪೋಹ್ಯ ಸತ್ತ್ವಮಧಿತಿಷ್ಠತಿ, ಶ್ರುತನಿಗಾದ್ಯಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದೀ ಗಜಬಲೋಽಶ್ವಜವಃ ಪುನರ್ಯುವಾಽಷ್ಟೌ ವರ್ಷಶತಾನ್ಯಾಯುರವಾಪ್ನೋತಿ; ತಸ್ಯಾಣುತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥೇ, ಅಜಕರ್ಣಕಷಾಯಮುತ್ಸಾದನಾರ್ಥೇ, ಸೋಶೀರಂ ಕೂಪೋದಕಂ ಸ್ನಾನಾರ್ಥೇ, ಚನ್ದನಮುಪಲೇಪನಾರ್ಥೇ, ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಾನವದಾಹಾರಃ ಪರಿಹಾರಶ್ಚ ||೮||
ಕಾಶ್ಮರ್ಯಾಣಾಂ ನಿಷ್ಕುಲೀಕೃತಾನಾಮೇಷ ಏವ ಕಲ್ಪಃ ಪಾಂಶುಶಯ್ಯಾಭೋಜನವರ್ಜಂ; ಅತ್ರ ಹಿ ಪಯಸಾ ಶೃತೇನ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ, ಸಮಾನಮನ್ಯತ್ ಪೂರ್ವೇಣಾಶಿಷಶ್ಚ |
ಶೋಣಿತಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವೇತೇಷಾಮುಪಯೋಗಃ ||೯||
ಯಥೋಕ್ತಮಾಗಾರಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಬಲಾಮೂಲಾರ್ಧಪಲಂ ಪಲಂ ವಾ ಪಯಸಾಽಽಲೋಡ್ಯ ಪಿಬೇತ್, ಜೀರ್ಣೇ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರೋದನ ಇತ್ಯಾಹಾರಃ, ಏವಂ ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಮುಪಯುಜ್ಯ ದ್ವಾದಶ ವರ್ಷಾಣಿ ವಯಸ್ತಿಷ್ಠತಿ; ಏವಂ ದಿವಸಶತಮುಪಯುಜ್ಯ ವರ್ಷಶತಂ ವಯಸ್ತಿಷ್ಠತಿ |
ಏವಮೇವಾತಿಬಲಾನಾಗಬಲಾವಿದಾರೀಶತಾವರೀಣಾಮುಪಯೋಗಃ |
ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವತಿಬಲಾಮುದಕೇನ, ನಾಗಬಲಾಚೂರ್ಣಂ ಮಧುನಾ, ವಿದಾರೀಚೂರ್ಣಂ ಕ್ಷೀರೇಣ, ಶತಾವರೀಮಪ್ಯೇವಂ, ಪೂರ್ವೇಣಾನ್ಯತ್ ಸಮಾನಮಾಶಿಷಶ್ಚ ಸಮಾಃ |
ಏತಾಸ್ತ್ವೌಷಧಯೋ ಬಲಕಾಮಾನಾಂ ಶೋಷಿಣಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಶೋಣಿತಂ ಛರ್ದಯತಾಂ ವಿರಿಚ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಚೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ||೧೦||
View original
विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवदुपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टमायसे दृढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरो मासान्निदध्यात्, वर्षाविगमे चोद्धृत्योपसंस्कृतशरीरः सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातः- प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्, पांशुशय्यायां शयीत, तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत्, द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्, चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्यन्ते; पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्षणानि जायन्ते, अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति, दूराच्छ्रवणानि दर्शना निचास्य भवन्ति, रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वमधितिष्ठति, श्रुतनिगाद्यपूर्वोत्पादी गजबलोऽश्वजवः पुनर्युवाऽष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति; तस्याणुतैलमभ्यङ्गार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमुपलेपनार्थे, भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च ||८||
काश्मर्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जं; अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यं, समानमन्यत् पूर्वेणाशिषश्च |
शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः ||९||
यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्तिष्ठति; एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति |
एवमेवातिबलानागबलाविदारीशतावरीणामुपयोगः |
विशेषतस्त्वतिबलामुदकेन, नागबलाचूर्णं मधुना, विदारीचूर्णं क्षीरेण, शतावरीमप्येवं, पूर्वेणान्यत् समानमाशिषश्च समाः |
एतास्त्वौषधयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तोपसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते ||१०||
ಪಿಷ್ಟಪಚನೇ ತೃಣಾದಿಕೃತಾಸ್ತಾರೇ ಕಟಾಹೇ| ದೃಷದಿ ಶಿಲಾಯಾಮ್| ಮಧೂದಕೋತ್ತರಂ ಮಧೂದಕಪ್ರಧಾನಮ್; ಉದಕಮತ್ರ ವಿಡಙ್ಗಕಷಾಯ ಏವ, ಶೀತೋದಕಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ನಿದಧ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಉಪಸಂಸ್ಕೃತಶರೀರೋ ವಿಶುದ್ಧದೇಹಃ| ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪಾತಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪಾತಾಧ್ಯಾಯೋ ಋಗ್ವೇದೇ ಪಠ್ಯತೇ, ತೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸಹಸ್ರಂ ಹುತ್ವೋಪಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸಮ್ಪಾತಶಬ್ದೇನ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಂ ಸ್ರವಣಂ, ತಥಾ ಹ್ಯಾಹಾರ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಹೂಯನ್ತೇ, ಹುತ್ವಾ ಹುತ್ವಾ ಚ ಪಾನೀಯಾದಿಪೂರ್ಣಪಾತ್ರೇ ಸಂಸ್ರಾವ್ಯನ್ತೇ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪತನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಭಿಹುತೇ ತತ್ತಥಾ; ತತ್ ಕೃತ್ವೋಪಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು ಅಥರ್ವವಿದ್ಭಿಃ ಸಮ್ಪಾತಕ್ರಮೇಣೌಷಧಾಧಿಕಾರಿಣಾ ಮನ್ತ್ರೇಣ ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ವಾ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ವಿಘ್ನಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಭಿಮತಾಶೀಃಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ವಾ ಸಹಸ್ರಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಪಾಂಶುಃ ಧೂಲಿಃ| ವಂಶವಿದಲೇನ ವಂಶಕಮ್ಬಿಕಯಾ| ದ್ವಿತೀಯೇ ಇತಿ ಮಾಸೇ| ಅವಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಪತನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಚತುರ್ಥೇಽತೀತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದೀತಿ ಅಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕಾದಿಕಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಜಕರ್ಣೋ ಮಹಾಸರ್ಜಃ, ‘ಗನ್ಧಮುಣ್ಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಕಷಾಯೋಽತ್ರ ಕಲ್ಕಃ| ಸಸ್ನೇಹಕಲ್ಕೇನೋದ್ಧರ್ಷಣಮುತ್ಸಾದನಮ್| ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಸಿತಚನ್ದನಮಿತ್ಯಪರೇ| ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಾನವದಿತಿ ವಿವೃತಾಗಾರಪ್ರವೇಶಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಮಾನಮನ್ಯತ್| ಆಶಿಷ ಇತಿ ಗುಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೧೦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ವಾರಾಹೀಮೂಲತುಲಾಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ತತೋ ಮಾತ್ರಾಂ ಮಧುಯುಕ್ತಾಂ ಪಯಸಾಽಽಲೋಡ್ಯ ಪಿಬೇತ್, ಜೀರ್ಣೇ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರೋದನ ಇತ್ಯಾಹಾರಃ, ಪ್ರತಿಷೇಧೋಽತ್ರ ಪೂರ್ವವತ್ ; ಪ್ರಯೋಗಮಿಮಮುಪಸೇವಮಾನೋ ವರ್ಷಶತಮಾಯುರವಾಪ್ನೋತಿ ಸ್ತ್ರೀಷು ಚಾಕ್ಷಯತಾಮ್, ಏತೇನೈವ ಚೂರ್ಣೇನ ಪಯೋಽವಚೂರ್ಣ್ಯ ಶೃತಶೀತಮಭಿಮಥ್ಯಾಜ್ಯಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಮಧುಯುತಮುಪಯುಞ್ಜೀತ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತರೇಕಕಾಲಂ ವಾ, ಜೀರ್ಣೇ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರೋದನ ಇತ್ಯಾಹಾರಃ, ಏವಂ ಮಾಸಮುಪಯುಜ್ಯ ವರ್ಷಶತಾಯುರ್ಭವತಿ ||೧೧||
View original
वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तां पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् ; प्रयोगमिममुपसेवमानो वर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम्, एतेनैव चूर्णेन पयोऽवचूर्ण्य शृतशीतमभिमथ्याज्यमुत्पाद्य मधुयुतमुपयुञ्जीत सायम्प्रातरेककालं वा, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति ||११||
ವಾರಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಿವೃತ್ತಿಃ| ಏತೇನೈವ ಚೂರ್ಣೇನ ವಾರಾಹೀಚೂರ್ಣೇನ ಕ್ಷೀರಪಾಕವಿಧಿನಾ ಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಮವಚೂರ್ಣ್ಯ, ತಚ್ಚ ಶೀತಮಭಿಮಥ್ಯ, ಆಜ್ಯಮುತ್ಪಾದಯೇತ್, ವಾರಾಹೀಶತಪಾಕಂ ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ದ್ರೋಣಮುಪಯುಜ್ಯ ವರ್ಷಶತಾಯುರ್ಭವತಿ| ಜೀರ್ಣೇ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರೋದನ ಇತ್ಯಾಹಾರಃ| ಕಲ್ಪನಾಮಾಹ- ವಾರಾಹೀಕನ್ದಕಲ್ಕಂ ಕ್ಷೀರಚತುರ್ಗುಣಂ ಘೃತದ್ರೋಣಂ ಪಚೇತ್; ಅನೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಶತಪಾಕಂ ಘೃತಂ ದ್ರೋಣಮುಪಯುಜ್ಯ ವರ್ಷಶತಾಯುರ್ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರನುಕ್ತಂ ಜಲಮೇವ ಚತುರ್ಗುಣಮಾಹುಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾನಾನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಭೋಜನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಾರಾಹ್ಯಾ ಶತಪಾಕಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಶಮನೀಯರೂಪಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಾನನ್ತರಂ ರಸಾಯನವಿಧಿನಾ ಸರ್ಪಿಷಾ ಭೋಜನಂ ಯುಜ್ಯತೇ ಇತಿ ನ ದೋಷಃ||೧೧||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
ಚಕ್ಷುಃಕಾಮಃ ಪ್ರಾಣಕಾಮೋ ವಾ ಬೀಜಕಸಾರಾಗ್ನಿಮನ್ಥಮೂಲಂ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಮಾಷಪ್ರಸ್ಥಂ ಸಾಧಯೇತ್, ತಸ್ಮಿನ್ ಸಿಧ್ಯತಿ ಚಿತ್ರಕಮೂಲಾನಾಮಕ್ಷಮಾತ್ರಂ ಕಲ್ಕಂ ದದ್ಯಾದಾಮಲಕರಸಚತುರ್ಥಭಾಗಂ, ತತಃ ಸ್ವಿನ್ನಮವತಾರ್ಯ ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪಾತಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೀತೀಭೂತಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಜ್ಯೋಪಯುಞ್ಜೀತ ಯಥಾಬಲಂ, ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಲವಣಂ ಪರಿಹರನ್ ಭಕ್ಷಯೇತ್ |
ಜೀರ್ಣೇ ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷೇಣಾಲವಣೇನ ಘೃತವನ್ತಮೋದನಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಪಯಸಾ ವಾ ಮಾಸತ್ರಯಮ್; ಏವಮಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಯೋಗಾಭ್ಯಾಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸೌಪರ್ಣಂ ಭವತ್ಯನಲ್ಪಬಲಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ಚಾಕ್ಷಯೋ ವರ್ಷಶತಾಯುರ್ಭವತೀತಿ ||೧೨||
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಪಯಸಾ ಸಹ ಸಿದ್ಧಾನಿ ನರಃ ಶಣಫಲಾನಿ ಯಃ |
ಭಕ್ಷಯೇತ್ ಪಯಸಾ ಸಾರ್ಧಂ ವಯಸ್ತಸ್ಯ ನ ಶೀರ್ಯತೇ ||೧೩||
View original
चक्षुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्निमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं साधयेत्, तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरसचतुर्थभागं, ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं, यथासात्म्यं च लवणं परिहरन् भक्षयेत् |
जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्रयम्; एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति ||१२||
भवति चात्र- पयसा सह सिद्धानि नरः शणफलानि यः |
भक्षयेत् पयसा सार्धं वयस्तस्य न शीर्यते ||१३||
ಬೀಜಕಸಾರಾಗ್ನಿಮನ್ಥಮೂಲಂ ಪಲಂ ಸಲಿಲಾಢಕೇ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ, ಅರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟೇ ತತ್ರ ಪೂತೇ ಷೋಡಶಪಲಾನಿ ಮಾಷಾಣಿ ಸಾಧ್ಯಾನಿ, ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸಿಧ್ಯತಿ ಚಿತ್ರಮೂಲಕಲ್ಕಾಕ್ಷಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್, ಆಮಲಕರಸಸ್ಯ ಮಾಷಪ್ರಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥಭಾಗಂ ಕುಡವಮಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ| ಪಯಸಾ ವೇತಿ ಯೋಗದ್ವಯಮೇತತ್, ಯೋಜನಾವಿಶೇಷತ್ವಾತ್| ಸೌಪರ್ಣಂ ಗರುಡಚಕ್ಷುಷಾ ತುಲ್ಯಂ ಚಕ್ಷುರ್ಭವತಿ| ಗಯೀ ತು ‘ಸಹಸ್ರಸಮ್ಪಾತಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ’ ಇತಿ ನ ಪಠತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನೋಽತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಯೋಗಂ ಪಠನ್ತಿ; ಯಥಾ- ಪಯಸಾ ಸಹ ಸಿದ್ಧಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಯೋಗೋಽನಾರ್ಷಃ, ಜೇಜ್ಜಟೇನಾಪ್ಯನುಕ್ತತ್ವಾತ್; ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠನೀಯಃ||೧೨-೧೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವೋಪಘಾತಶಮನೀಯಂ ರಸಾಯನಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनीयं रसायनचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ||२७||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ|||೨೭||