Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సర్వోపఘాతశమనీయం రసాయనం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः सर्वोपघातशमनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
రసాదిధాతూనామయనమాప్యాయనం, అథవా భేషజాశ్రితానాం రసవీర్యవిపాకప్రభావాణామాయుర్బలవీర్యదార్ఢ్యాణాం వయఃస్థైర్యకరాణామయనం లాభోపాయో రసాయనం; వర్ధకం స్థాపకమప్రాప్తప్రాపకం వేత్యర్థః| ద్వివిధం రసాయనం- కుటీప్రావేశికం, వాతాతపికం చ; పునశ్చ త్రివిధం- కామ్యం, నైమిత్తికం, ఆజస్రికం చ; ‘ప్రాణమేధాకామః శ్రీకామ’ ఇత్యాదికం కామ్యం, నైమిత్తికం వ్యాధినిమిత్తం శిలాజతుభల్లాతకతువరకాద్యం, ఆజస్రికం క్షీరఘృతాభ్యాసాదికం; పునశ్చ ద్వివిధం- సంశోధనసంశమనభేదేన; దోషస్య సంశోధనాత్ సంశోధనం సస్యాదిరసాయనం (?), సంశమనం నాగబలాప్రయోగాదికమితి||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
పూర్వే వయసి మధ్యే వా మనుష్యస్య రసాయనం |
ప్రయుంజీత భిషక్ ప్రాజ్ఞః స్నిగ్ధశుద్ధతనోః సదా ||3||
నావిశుద్ధశరీరస్య యుక్తో రాసాయనో విధిః |
న భాతి వాససి క్లిష్టే రంగయోగ ఇవాహితః ||4||
శరీరస్యోపఘాతా యే దోషజా మానసాస్తథా |
ఉపదిష్టాః ప్రదేశేషు తేషాం వక్ష్యామి వారణం ||5||
View original
पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा ||३||
नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः |
न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः ||४||
शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसास्तथा |
उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां वक्ष्यामि वारणम् ||५||
న భాతి న దీప్యతే| ఆహితః ప్రయుక్తః| శరీరదోషా వాతాదయః; మానసౌ తు రజస్తమసీ||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
శీతోదకం పయః క్షౌద్రం సర్పిరిత్యేకశో ద్విశః |
త్రిశః సమస్తమథవా ప్రాక్ పీతం స్థాపయేద్వయః ||6||
View original
शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः |
त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः ||६||
శరీరస్య ప్రకృతిభేదేన చతుర్విధం వయఃస్థాపనముపదిశన్నాహ- శీతోదకమిత్యాది| శీతోదకపయఃక్షౌద్రసర్పిషామేకశశ్చత్వారః ప్రయోగాః, ద్విశః షట్, త్రిశశ్చత్వారః, చతుర్భిరేకః, ఏవం పంచదశ ప్రయోగాః| ఉదకం పయః క్షౌద్రం సర్పిరిత్యేకశశ్చత్వారః; ఉదకపయసీ, ఉదకక్షౌద్రే, ఉదకసర్పిషీ, పయఃక్షౌద్రే, పయఃసర్పిషీ, క్షౌద్రసర్పిషీత్యేవం ద్విశః షట్; ఉదకపయఃసర్పీంషి, ఉదకక్షౌద్రసర్పీంషి, పయఃక్షౌద్రసర్పీంషి, ఉదకపయఃక్షౌద్రాణీత్యేవం చత్వారః; ఉదకపయఃక్షౌద్రసర్పిర్భిరేక ఏవ చ ప్రయోగః| మానావిరుద్ధానామేషాం విషమాణాముపయోగః కార్య ఇతి జ్ఞేయం| శీతోదకం సమపిత్తవాతకఫప్రకృతౌ, పయః పునరధికపిత్తప్రకృతావేవ, క్షౌద్రం కఫప్రకృతౌ, సర్పిః పునరధికవాతప్రకృతౌ; అత్రైవైకద్విత్రిచతుర్ద్రవ్యసంయోగో హితాహితవాతాదిదోషభేదప్రకృతిషు స్వబుద్ధ్యా విభజనీయః||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
తత్ర విడంగతండులచూర్ణమాహృత్య యష్టీమధుకమధుయుక్తం యథాబలం శీతతోయేనోపయుంజీత శీతతోయం చానుపిబేదేవమహరహర్మాసం, తదేవ మధుయుక్తం భల్లాతకక్వాథేన వా, మధుద్రాక్షాక్వాథయుక్తం వా, మధ్వామలకరసాభ్యాం వా, గుడూచీక్వాథేన వా, ఏవమేతే పంచ ప్రయోగా భవంతి; జీర్ణే ముద్గామలకయూషేణాలవణేనాల్పస్నేహేన ఘృతవంతమోదనమశ్నీయాత్; ఏతే ఖల్వర్శాంసి క్షపయంతి, కృమీనుపఘ్నంతి, గ్రహణధారణశక్తిం జనయంతి, మాసే మాసే చ ప్రయోగే వర్షశతం వర్షశతమాయుషోఽభివృద్ధిర్భవతి ||7||
View original
तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्णमाहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयुञ्जीत शीततोयं चानुपिबेदेवमहरहर्मासं, तदेव मधुयुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा, मधुद्राक्षाक्वाथयुक्तं वा, मध्वामलकरसाभ्यां वा, गुडूचीक्वाथेन वा, एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति; जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्; एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति, कृमीनुपघ्नन्ति, ग्रहणधारणशक्तिं जनयन्ति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति ||७||
అతశ్చోర్ధ్వమాయుర్వర్ధనముపదిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| యష్టీమధు మధు చ విడంగతండులమానేన గ్రాహ్యం; ఏతత్ పిత్తరక్తార్శస్సు తత్ప్రకృతౌ వా| తదేవ విడంగతండులచూర్ణం మధుప్రక్షేపం భల్లాతకక్వాథేన పేయం, యథాబలమత్రాపి సంబధ్యతే; ఏతద్వాతజేషు శుష్కార్శఃసు తత్ప్రకృతావపి| మధుద్రాక్షాక్వాథయుక్తం వా ‘విడంగతండులచూర్ణం’ ఇతి శేషః| మధ్విత్యాది అత్రాపి విడంగతండులచూర్ణం| గుడూచీత్యాది అత్రాపి విడంగతండులచూర్ణం| ఘృతవంతం బహుఘృతమిత్యర్థః| తేషాం ఫలమాహ- ఏతే ఇత్యాది| తస్య భల్లాతకవిధానవదాహారః పరిహారశ్చ||7||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
విడంగతండులానాం ద్రోణం పిష్టపచనే పిష్టవదుపస్వేద్య విగతకషాయం స్విన్నమవతార్య దృషది పిష్టమాయసే దృఢే కుంభే మధూదకోత్తరం ప్రావృషి భస్మరాశావంతర్గృహే చతురో మాసాన్నిదధ్యాత్, వర్షావిగమే చోద్ధృత్యోపసంస్కృతశరీరః సహస్రసంపాతాభిహుతం కృత్వా ప్రాతః- ప్రాతర్యథాబలముపయుంజీత, జీర్ణే ముద్గామలకయూషేణాలవణేన ఘృతవంతమోదనమశ్నీయాత్, పాంశుశయ్యాయాం శయీత, తస్య మాసాదూర్ధ్వం సర్వాంగేభ్యః కృమయో నిష్క్రామంతి, తానణుతైలేనాభ్యక్తస్య వంశవిదలేనాపహరేత్, ద్వితీయే పిపీలికాస్తృతీయే యూకాస్తథైవాపహరేత్, చతుర్థే దంతనఖరోమాణ్యవశీర్యంతే; పంచమే ప్రశస్తగుణలక్షణాని జాయంతే, అమానుషం చాదిత్యప్రకాశం వపురధిగచ్ఛతి, దూరాచ్ఛ్రవణాని దర్శనా నిచాస్య భవంతి, రజస్తమసీ చాపోహ్య సత్త్వమధితిష్ఠతి, శ్రుతనిగాద్యపూర్వోత్పాదీ గజబలోఽశ్వజవః పునర్యువాఽష్టౌ వర్షశతాన్యాయురవాప్నోతి; తస్యాణుతైలమభ్యంగార్థే, అజకర్ణకషాయముత్సాదనార్థే, సోశీరం కూపోదకం స్నానార్థే, చందనముపలేపనార్థే, భల్లాతకవిధానవదాహారః పరిహారశ్చ ||8||
కాశ్మర్యాణాం నిష్కులీకృతానామేష ఏవ కల్పః పాంశుశయ్యాభోజనవర్జం; అత్ర హి పయసా శృతేన భోక్తవ్యం, సమానమన్యత్ పూర్వేణాశిషశ్చ |
శోణితపిత్తనిమిత్తేషు వికారేష్వేతేషాముపయోగః ||9||
యథోక్తమాగారం ప్రవిశ్య బలామూలార్ధపలం పలం వా పయసాఽఽలోడ్య పిబేత్, జీర్ణే పయః సర్పిరోదన ఇత్యాహారః, ఏవం ద్వాదశరాత్రముపయుజ్య ద్వాదశ వర్షాణి వయస్తిష్ఠతి; ఏవం దివసశతముపయుజ్య వర్షశతం వయస్తిష్ఠతి |
ఏవమేవాతిబలానాగబలావిదారీశతావరీణాముపయోగః |
విశేషతస్త్వతిబలాముదకేన, నాగబలాచూర్ణం మధునా, విదారీచూర్ణం క్షీరేణ, శతావరీమప్యేవం, పూర్వేణాన్యత్ సమానమాశిషశ్చ సమాః |
ఏతాస్త్వౌషధయో బలకామానాం శోషిణాం రక్తపిత్తోపసృష్టానాం శోణితం ఛర్దయతాం విరిచ్యమానానాం చోపదిశ్యంతే ||10||
View original
विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवदुपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टमायसे दृढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरो मासान्निदध्यात्, वर्षाविगमे चोद्धृत्योपसंस्कृतशरीरः सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातः- प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्, पांशुशय्यायां शयीत, तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत्, द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्, चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्यन्ते; पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्षणानि जायन्ते, अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति, दूराच्छ्रवणानि दर्शना निचास्य भवन्ति, रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वमधितिष्ठति, श्रुतनिगाद्यपूर्वोत्पादी गजबलोऽश्वजवः पुनर्युवाऽष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति; तस्याणुतैलमभ्यङ्गार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमुपलेपनार्थे, भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च ||८||
काश्मर्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जं; अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यं, समानमन्यत् पूर्वेणाशिषश्च |
शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः ||९||
यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्तिष्ठति; एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति |
एवमेवातिबलानागबलाविदारीशतावरीणामुपयोगः |
विशेषतस्त्वतिबलामुदकेन, नागबलाचूर्णं मधुना, विदारीचूर्णं क्षीरेण, शतावरीमप्येवं, पूर्वेणान्यत् समानमाशिषश्च समाः |
एतास्त्वौषधयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तोपसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते ||१०||
పిష్టపచనే తృణాదికృతాస్తారే కటాహే| దృషది శిలాయాం| మధూదకోత్తరం మధూదకప్రధానం; ఉదకమత్ర విడంగకషాయ ఏవ, శీతోదకమిత్యన్యే| నిదధ్యాత్ స్థాపయేత్| ఉపసంస్కృతశరీరో విశుద్ధదేహః| సహస్రసంపాతాభిహుతం కృత్వా సహస్రసంపాతాధ్యాయో ఋగ్వేదే పఠ్యతే, తైర్మంత్రైః సహస్రం హుత్వోపయుంజీతేత్యర్థః| జేజ్జటస్తు సంపాతశబ్దేన యాజ్ఞికానాం స్రవణం, తథా హ్యాహార్య సంస్కృత్య ద్రవ్యాణి హూయంతే, హుత్వా హుత్వా చ పానీయాదిపూర్ణపాత్రే సంస్రావ్యంతే| ఏతదుక్తం భవతి- సహస్రసంపతనం యస్మిన్నభిహుతే తత్తథా; తత్ కృత్వోపయుంజీతేత్యర్థః| గయీ తు అథర్వవిద్భిః సంపాతక్రమేణౌషధాధికారిణా మంత్రేణ త్రిపదా గాయత్ర్యా వా ప్రాక్తనకర్మక్షయార్థం విఘ్నశాంత్యర్థమభిమతాశీఃప్రాప్త్యర్థం వా సహస్రాభిహుతం కృత్వా ప్రయుజ్యంతే| పాంశుః ధూలిః| వంశవిదలేన వంశకంబికయా| ద్వితీయే ఇతి మాసే| అవశీర్యంతే పతంతీత్యర్థః| చతుర్థేఽతీతే ఇత్యర్థః| అపూర్వోత్పాదీతి అపూర్వశ్లోకాదికం కరోతీత్యర్థః| అజకర్ణో మహాసర్జః, ‘గంధముండ’ ఇతి లోకే| కషాయోఽత్ర కల్కః| సస్నేహకల్కేనోద్ధర్షణముత్సాదనం| చందనం రక్తచందనం, సితచందనమిత్యపరే| భల్లాతకవిధానవదితి వివృతాగారప్రవేశాదిభిరిత్యర్థః; సమానమన్యత్| ఆశిష ఇతి గుణా ఇత్యర్థః||8-10||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
వారాహీమూలతులాచూర్ణం కృత్వా తతో మాత్రాం మధుయుక్తాం పయసాఽఽలోడ్య పిబేత్, జీర్ణే పయః సర్పిరోదన ఇత్యాహారః, ప్రతిషేధోఽత్ర పూర్వవత్ ; ప్రయోగమిమముపసేవమానో వర్షశతమాయురవాప్నోతి స్త్రీషు చాక్షయతాం, ఏతేనైవ చూర్ణేన పయోఽవచూర్ణ్య శృతశీతమభిమథ్యాజ్యముత్పాద్య మధుయుతముపయుంజీత సాయంప్రాతరేకకాలం వా, జీర్ణే పయః సర్పిరోదన ఇత్యాహారః, ఏవం మాసముపయుజ్య వర్షశతాయుర్భవతి ||11||
View original
वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तां पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् ; प्रयोगमिममुपसेवमानो वर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम्, एतेनैव चूर्णेन पयोऽवचूर्ण्य शृतशीतमभिमथ्याज्यमुत्पाद्य मधुयुतमुपयुञ्जीत सायम्प्रातरेककालं वा, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति ||११||
వారాహీత్యాది| ప్రతిషేధో నివృత్తిః| ఏతేనైవ చూర్ణేన వారాహీచూర్ణేన క్షీరపాకవిధినా శృతం క్షీరమవచూర్ణ్య, తచ్చ శీతమభిమథ్య, ఆజ్యముత్పాదయేత్, వారాహీశతపాకం వా సర్పిర్ద్రోణముపయుజ్య వర్షశతాయుర్భవతి| జీర్ణే పయః సర్పిరోదన ఇత్యాహారః| కల్పనామాహ- వారాహీకందకల్కం క్షీరచతుర్గుణం ఘృతద్రోణం పచేత్; అనేన క్రమేణ శతపాకం ఘృతం ద్రోణముపయుజ్య వర్షశతాయుర్భవతి| అన్యే పునరనుక్తం జలమేవ చతుర్గుణమాహుః| యద్యపి స్నేహపానానంతరం స్నేహభోజనం నిషిద్ధం, తథాఽప్యత్ర వారాహ్యా శతపాకసంస్కృతస్య స్వభావశమనీయరూపస్య సర్పిషః పానానంతరం రసాయనవిధినా సర్పిషా భోజనం యుజ్యతే ఇతి న దోషః||11||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
చక్షుఃకామః ప్రాణకామో వా బీజకసారాగ్నిమంథమూలం నిష్క్వాథ్య మాషప్రస్థం సాధయేత్, తస్మిన్ సిధ్యతి చిత్రకమూలానామక్షమాత్రం కల్కం దద్యాదామలకరసచతుర్థభాగం, తతః స్విన్నమవతార్య సహస్రసంపాతాభిహుతం కృత్వా శీతీభూతం మధుసర్పిర్భ్యాం సంసృజ్యోపయుంజీత యథాబలం, యథాసాత్మ్యం చ లవణం పరిహరన్ భక్షయేత్ |
జీర్ణే ముద్గామలకయూషేణాలవణేన ఘృతవంతమోదనమశ్నీయాత్ పయసా వా మాసత్రయం; ఏవమాభ్యాం ప్రయోగాభ్యాం చక్షుః సౌపర్ణం భవత్యనల్పబలః స్త్రీషు చాక్షయో వర్షశతాయుర్భవతీతి ||12||
భవతి చాత్ర- పయసా సహ సిద్ధాని నరః శణఫలాని యః |
భక్షయేత్ పయసా సార్ధం వయస్తస్య న శీర్యతే ||13||
View original
चक्षुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्निमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं साधयेत्, तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरसचतुर्थभागं, ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं, यथासात्म्यं च लवणं परिहरन् भक्षयेत् |
जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्रयम्; एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति ||१२||
भवति चात्र- पयसा सह सिद्धानि नरः शणफलानि यः |
भक्षयेत् पयसा सार्धं वयस्तस्य न शीर्यते ||१३||
బీజకసారాగ్నిమంథమూలం పలం సలిలాఢకే నిష్క్వాథ్య, అర్ధావశిష్టే తత్ర పూతే షోడశపలాని మాషాణి సాధ్యాని, తస్మింశ్చ సిధ్యతి చిత్రమూలకల్కాక్షం ప్రక్షిపేత్, ఆమలకరసస్య మాషప్రస్థాపేక్షయా చతుర్థభాగం కుడవమష్టౌ పలాని| పయసా వేతి యోగద్వయమేతత్, యోజనావిశేషత్వాత్| సౌపర్ణం గరుడచక్షుషా తుల్యం చక్షుర్భవతి| గయీ తు ‘సహస్రసంపాతాభిహుతం కృత్వా’ ఇతి న పఠతి| అన్యే తు సుశ్రుతాధ్యాయినోఽత్ర వక్ష్యమాణం యోగం పఠంతి; యథా- పయసా సహ సిద్ధానీత్యాది| అయం యోగోఽనార్షః, జేజ్జటేనాప్యనుక్తత్వాత్; తస్మాన్న పఠనీయః||12-13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే సర్వోపఘాతశమనీయం రసాయనచికిత్సితం నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః ||27||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनीयं रसायनचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ||२७||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే సప్తవింశతితమోఽధ్యాయః|||27||