31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્નેહોપયૌગિકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સર્વોપઘાતશમનીયે રસાયને ‘નાવિશુદ્ધશરીરસ્ય યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ’ ઇત્યુક્તત્વાચ્છોધનં પ્રતિપાદયિતુકામઃ તત્પ્રાક્કર્મણી સ્નેહસ્વેદૌ નિર્દિશતિ; તત્રાપિ સ્નેહપૂર્વકત્વાત્ સ્વેદસ્ય પ્રથમં સ્નેહોપયૌગિકં ચિકિત્સિતમાહ- અથાત ઇત્યાદિ| સ્નેહસ્ય ઉપયોગો યસ્મિન્ કર્મણિ તત્સ્નેહોપયૌગિકં તદેવ ચિકિત્સિતમ્| ઉપયોજનમ્ ઉપયોગો બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચ; તત્ર બાહ્યોઽભ્યઙ્ગાદિઃ, આભ્યન્તરઃ પાનાદિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્નેહસારોઽયં પુરુષઃ, પ્રાણાશ્ચ સ્નેહભૂયિષ્ઠાઃ સ્નેહસાધ્યાશ્ચ ભવન્તિ | સ્નેહો હિ પાનાનુવાસનમસ્તિષ્કશિરોબસ્ત્યુત્તરબસ્તિનસ્યકર્ણપૂરણગાત્રાભ્યઙ્ગભોજનેષૂપયોજ્યઃ ||૩||

તત્ર પાનાદિ પ્રધાનમિહ વક્તવ્યમ્, અપ્રધાનં પુનરનાગતાબાધે ઇન્દ્રિયાનુપાલનપ્રસઙ્ગેનોક્તમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર દ્વિયોનિશ્ચતુર્વિકલ્પોઽભિહિતઃ સ્નેહઃ સ્નેહગુણાશ્ચ | તત્ર જઙ્ગમેભ્યો ગવ્યં ઘૃતં પ્રધાનં, સ્થાવરેભ્યસ્તિલતૈલં પ્રધાનમિતિ ||૪||

દ્વિયોનિઃ દ્વિકારણિકઃ સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચ| તત્ર તૈલં સ્થાવરયોનિ, ઘૃતવસામજ્જાનસ્તુ જઙ્ગમયોનયઃ| તત્ર તૈલં તિલાદિફલોદ્ભવત્વાત્ ફલસ્થં, દેવદારુશિંશપાગુર્વાદિસારોત્થં ચ; ઘૃતમપિ દ્વિવિધં ક્ષીરોત્થં, દધ્યુત્થં ચ; શુદ્ધમાંસસ્નેહો વસા, અસ્થ્યાશ્રયા મજ્જા| ચત્વારો વિકલ્પાઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાનો યસ્ય સ્નેહસ્યેતિ ચતુર્વિકલ્પઃ; સ્વાભાવિકગુણેનાપ્યત્ર પાનવિધાવુક્તઃ| તત્ર જઙ્ગમેભ્યો ગવ્યં ઘૃતં પ્રધાનં, સ્થાવરેભ્યસ્તિલતૈલમિતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અત ઊર્ધ્વં યથાપ્રયોજનં યથાપ્રધાનં ચ સ્થાવરસ્નેહાનુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર તિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીપલાશવિષાણિકાગવાક્ષીકમ્પિલ્લકશમ્પાકનીલિનીસ્નેહા વિરેચયન્તિ, જીમૂતકકુટજકૃતવેધનેક્ષ્વાકુધામાર્ગવમદનસ્નેહા વામયન્તિ, વિડઙ્ગખરમઞ્જરીમધુશિગ્રુસૂર્યવલ્લીપીલુસિદ્ધાર્થકજ્યોતિષ્મતીસ્નેહાઃ શિરો વિરેચયન્તિ, કરઞ્જપૂતીકકૃતમાલમાતુલુઙ્ગેઙ્ગુદીકિરાતતિક્તકસ્નેહા દુષ્ટવ્રણેષૂપયુજ્યન્તે, તુવરકકપિત્થકમ્પિલ્લકભલ્લાતકપટોલસ્નેહા મહાવ્યાધિષુ, ત્રપુસૈર્વારુકકર્કારુકતુમ્બીકૂષ્માણ્ડસ્નેહા મૂત્રસઙ્ગેષુ, કપોતવઙ્કાવલ્ગુજહરીતકીસ્નેહાઃ શર્કરાશ્મરીષુ, કુસુમ્ભસર્ષપાતસીપિચુમર્દાતિમુક્તકભાણ્ડીકટુતુમ્બીકટભીસ્નેહાઃ પ્રમેહેષુ, તાલનારિકેલપનસમોચપ્રિયાલબિલ્વમધૂકશ્લેષ્માતકામ્રાતકફલસ્નેહાઃ પિત્તસંસૃષ્ટે વાયૌ, બિભીતકભલ્લાતકપિણ્ડીતકસ્નેહાઃ કૃષ્ણીકરણે, શ્રવણકઙ્ગુકટુણ્ટુકસ્નેહાઃ પાણ્ડૂકરણે, સરલપીતદારુશિંશપાગુરુસારસ્નેહા દદ્રુકુષ્ઠકિટિભેષુ, સર્વ એવ સ્નેહા વાતમુપઘ્નન્તિ, તૈલગુણાશ્ચ સમાસેન વ્યાખ્યાતાઃ ||૫||

પ્રયોજનસ્યાનતિક્રમેણેતિ યથાપ્રયોજનં, પ્રયોજનં પ્રયોજનં વીક્ષ્યેતિ વા| પ્રધાનં પ્રધાનં વીક્ષ્ય યથાપ્રધાનમ્| તત્ર સ્થાવરસ્ય પ્રાયેણ પાર્થિવદ્રવ્યારબ્ધત્વાત્તસ્ય ચ સ્વભાવેનાધોગામિત્વાદ્વિરેચનસ્નેહાનેવ પ્રથમમાહ- તત્રેત્યાદિ| તિલ્વકો રોધ્રાકારો બૃહત્પત્રો રક્તત્વગ્વૈરેચનિકઃ, સપ્તલા યવતિક્તાભેદઃ, શઙ્ખિન્યપિ તદ્ભેદઃ, વિષાણિકા મેષશૃઙ્ગી, ગવાક્ષી ઇન્દ્રવારુણી, કમ્પિલ્લકો રેચનિકા સ્વનામખ્યાતઃ, શમ્પાકઃ કિરમાલકઃ, નીલિની નીલાઞ્જનિકા શારદં ફલમ્| જીમૂતો દેવદાલી, કૃતવેધનઃ કોશાતકી, ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી, ધામાર્ગવો મહાકોશાતકી| તત્ર તિલ્વકાદિસ્નેહા વિરેચયન્તિ, જીમૂતકાદિસ્નેહા વામયન્તિ| પિત્તકફહરં કર્મદ્વયં પ્રતિપાદ્ય સ્થાનાશ્રયં કફસ્યૈવ કર્મ દર્શયન્નાહ- વિડઙ્ગેત્યાદિ| ખરમઞ્જરી અપામાર્ગઃ, મધુશિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, સૂર્યવલ્લી પટોલસદૃશા વલ્લી, જ્યોતિષ્મતી કાકમર્દનિકા, શિરો વિરેચયન્તિ નસ્યપ્રયોગેણ શિરઃસ્થં શ્લેષ્માણં વિરેચયન્તિ સ્રાવયન્તીત્યર્થઃ| ઇદાનીં શલ્યતન્ત્રત્વાદ્વ્રણયોગિનઃ સ્નેહાન્નિર્દિશન્નાહ- કરઞ્જેત્યાદિ| પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ, કૃતમાલઃ કિરમાલઃ| તુવરકઃ પશ્ચિમસમુદ્રભૂમિષુ પલાશાનુકારી વૃક્ષઃ| મહાવ્યાધિષુ મહાકુષ્ઠમેહાદિષ્વષ્ટાસુ, વાતામયાદિષ્વિત્યન્યે; ઉપયુજ્યન્ત ઇતિ પૂર્વશ્લોકાત્ સમ્બન્ધનીયમ્; એવમુત્તરત્ર| ત્રપુસઃ સુધાવાસઃ, ત્રપુસીતિ લોકે, એર્વારુર્લોમશા કર્કટી, કર્કારુઃ વાડવં ત્રપુસં ‘ખેરસા’ ઇતિ લોકે| મૂત્રસઙ્ગેષુ મૂત્રકૃચ્છ્રાધ્માનાશ્મરીષ્વિત્યર્થઃ| કપોતવઙ્કા બ્રહ્મસુવર્ચલા, અવલ્ગુજો બાકુચી; ગયદાસસ્તુ ‘કપોતવઙ્કાહરીતકીસ્નેહૌ શર્કરાશ્મરીષુ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- કપોતવઙ્કાદિસ્નેહૌ વાતભિન્નમૂર્તિષ્વશ્મરીષ્વિતિ| પિચુમર્દો નિમ્બઃ, અતિમુક્તકઃ અવન્તકઃ, ભાણ્ડી ‘ભાણ્ડની’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધો વિટપો ભાણ્ડધાવનાર્થમાસુતીવલાઃ સમાહરન્તિ| પ્રિયાલઃ ચારઃ| પિણ્ડીતકો મદનઃ| શ્રવણઃ તાપસવૃક્ષઃ ‘ઇઙ્ગુદી’ ઇતિ લોકે, કઙ્ગુકં પ્રિયઙ્ગુઃ, ટુણ્ટુકઃ સ્યોનાકઃ| પીતદારુ દેવદારુ| વિશેષેણ દદ્રૂકિટિભૌ ઘ્નન્તીતિ નિયમાર્થં પુનઃ કુષ્ઠત્વાવિશેષેઽપિ તયોર્ગ્રહણમ્| સર્વસ્નેહસામાન્યકર્મ નિર્દિશન્નાહ- સર્વ એવેત્યાદિ| સ્થાવરતૈલપ્રાધાન્યેન તિલતૈલગુણા દ્રવદ્રવ્યવિધાવુક્તાઃ| સમાસેનેતિ વર્ગેણૈવ ગુણોપદેશાત્ સઙ્ક્ષેપેણેત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અત ઊર્ધ્વં કષાયસ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ | તત્ર કેચિદાહુઃ- ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં ભાગસ્તચ્ચતુર્ગુણં જલં ચતુર્ભાગાવશેષં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહપ્રસૃતેષુ ષટ્સુ ચતુર્ગુણં દ્રવમાવાપ્ય ચતુરશ્ચાક્ષસમાન્ ભેષજપિણ્ડાનિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ | એતત્તુ ન સમ્યક્; કસ્માત્? આગમાસિદ્ધત્વાત્ ||૬||

સ ચ સ્નેહઃ પ્રાયશઃ સંસ્કૃત ઉપયુજ્યતે, અતસ્તત્સંસ્કારાર્થમાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ કન્દાદયો ગૃહ્યન્તે| ભાગ ઇતિ એકવચનાન્તત્વાદેક એવાકૃતપલાદિમાનવિશેષસ્તુલાધારણમાત્રેણાવધારિતઃ| તસ્માત્ત્વગાદિભાગાચ્ચતુર્ગુણમુદકમ્| તદુક્તમ્- ચતુર્ભાગાવશેષં ક્વાથમુપહરેદિતિ| કષાયસ્નેહકલ્કમાનં દર્શયન્નાહ- સ્નેહપ્રસૃતેષ્વિત્યાદિ| પ્રસૃતોઽત્ર સંયુક્તપઞ્ચાઙ્ગુલિરીષદ્વિસ્તૃતપાણિરેકઃ, ન પુનઃ પલદ્વયમ્| ચતુરશ્ચાક્ષસમાન્ ભેષજકલ્કપિણ્ડાન્ બિભીતકફલમાનાન્ પિષ્ટભેષજકલ્કાન્; ઇત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પ ઇતિ કેચિદાહુઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

પલકુડવાદીનામતો માનં તુ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર દ્વાદશ ધાન્યમાષા મધ્યમાઃ સુવર્ણમાષકઃ, તે ષોડશ સુવર્ણમ્; અથવા મધ્યમનિષ્પાવા એકોનવિંશતિર્ધરણં, તાન્યર્ધતૃતીયાનિ કર્ષઃ; તતશ્ચોર્ધ્વં ચતુર્ગુણમભિવર્ધયન્તઃ પલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણા ઇત્યભિનિષ્પદ્યન્તે, તુલા પુનઃ પલશતં, તાઃ પુનર્વિંશતિર્ભારઃ; શુષ્કાણામિદં માનમ્, આર્દ્રદ્રવાણાં ચ દ્વિગુણમિતિ ||૭||

સ્નેહપાકકલ્પમુપદિદિક્ષુઃ પૂર્વં પલાદિપરિમાણમેવાહ- પલેત્યાદિ| કુતઃ? તત્પૂર્વકત્વાત્ તત્પરિમેયાર્થપ્રવિભાગસિદ્ધેઃ, પરિમાણસિદ્ધૌ પરિમેયકષાયસ્નેહપાકાદિસમ્ભારદ્રવ્યપ્રવિભાગપ્રસિદ્ધિઃ; અતસ્તદુપયોગિ માનમભિધીયતે| પલાદીનાં પઙ્ક્તૌ પૃથક્ કુડવગ્રહણાત્ પલકુડવયોરદ્વૈગુણ્યં પ્રતિપાદયતિ| તદાહ- તત્ર કુડવાદૌ દ્રવસ્યાર્દ્રસ્ય ચ દ્વૈગુણ્યમેવ, પલમાનેષુ તુ પુનરદ્વૈગુણ્યમેવ| મધ્યમા મધ્યમપ્રમાણાઃ, તેન નાતિસ્થૂલા નાતિતનવશ્ચ ગ્રાહ્યાઃ| તૈર્દ્વાદશભિરેકઃ સુવર્ણમાષકઃ| તે ષોડશ સુવર્ણમાષકાઃ સુવર્ણકર્ષ ઇત્યર્થઃ| અન્યે પુનરન્યથા માનસૂત્રં પઠન્તિ; તદ્યથા- અથવા મધ્યમનિષ્પાવા ઇત્યાદિ| અર્ધં તૃતીયં યેષાં તાન્યર્ધતૃતીયાનિ સાર્ધદ્વયમિત્યર્થઃ| ઉભયં ચૈતત્ પ્રસિદ્ધમ્| તતશ્ચેત્યાદિ| અયમર્થઃ- તતઃ કર્ષાચ્ચતુર્ગુણવર્ધમાનાત્ પલમ્, એવં પલાત્ ચતુર્ગુણવર્ધમાનાત્ કુડવઃ, કુડવાત્ પ્રસ્થઃ, પ્રસ્થાદાઢકમ્, આઢકાદ્ દ્રોણઃ; તુલા પુનઃ પલશતમેવ| તાઃ પુનરિતિ તુલા ઇત્યર્થઃ| પ્રસઙ્ગેન ભારોઽપ્યભિહિતો ન પુનરત્રાનેન વ્યવહારો દૃશ્યતે| શુષ્કાણામિદં પ્રમાણં, સાર્દ્રાણાં સરસાનાં દ્રવાણાં સલિલક્ષીરાદીનાં કુડવાદૌ દ્વૈગુણ્યં; તેન શુષ્કાણાં ચતુર્ભિઃ પલૈઃ કુડવઃ, આર્દ્રાણાં દ્રવાણાં ચાષ્ટભિરિતિ; જેજ્જટસ્ત્વાર્દ્રાણાં દ્રવાણાં ચ ચતુઃપલં કુડવમાહ| વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાત્ કાનિચિદ્દ્રવ્યાણ્યાર્દ્રાણ્યપિ ન દ્વિગુણાનિ ગ્રાહ્યાણિ| તાન્યેવાહ- “વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતમૂલીસહામૃતાઃ | પ્રસારણ્યશ્વગન્ધા ચ શતપુષ્પા સહાચરાઃ|| નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યા ન તાસાં દ્વિગુણં ભવેત્”- ઇતિ| કેચિત્ પ્રસ્થવિષયે એવં પ્રવદન્તિ- “દ્વાત્રિંશતાઽત્ર વિંશત્યા પલૈઃ ષોડશભિઃ ક્રમાત્| તોયસ્નેહવિશુષ્કાણાં દ્રવ્યાણાં પ્રસ્થમાદિશેત્”- ઇતિ| તત્ર દ્વાદશ ધાન્યમાષા મધ્યમાઃ સુવર્ણમાષક ઇતિ માગધાનુમતં સુશ્રુતાચાર્યસમ્મતં માનમ્| ઉક્તં ચ- “માનં તુ દ્વિવિધં પ્રાહુઃ કાલિઙ્ગં માગધં તથા| કાલિઙ્ગાન્માગધં શ્રેષ્ઠમિતિ માનવિદો વિદુઃ|| કાલિઙ્ગમપિ માનં ચ ચરકાચાર્યસમ્મતમ્”- ઇતિ| સુશ્રુતાચાર્યઃ પ્રાહ- અથવા મધ્યમનિષ્પાવા એકોનવિંશતિરિત્યાદિકમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્રાન્યતમપરિમાણસમ્મિતાનાં યથાયોગં ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનામાતપપરિશોષિતાનાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાન્યણુશો ભેદયિત્વાઽવકુટ્યાષ્ટગુણેન ષોડશગુણેન વાઽમ્ભસાઽભિષિચ્ય સ્થાલ્યાં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયિત્વાઽપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ | સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, તદૈકધ્યં સંસૃજ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ | અથવા તત્રોદકદ્રોણે ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં તુલામાવાપ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહકુડવે ભેષજપલં પિષ્ટં કલ્કં ચતુર્ગુણં દ્રવમાવાપ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ ||૮||

પલાદિમાનમભિધાય ક્વાથપાકપરિભાષામાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| અન્યતમેન એકતમેન, પરિમીયતેઽનેનેતિ પરિમાણં પલાદિકં, તેન સમ્યઙ્મિતાનાં ત્વક્પત્રાદીનામ્| ષોડશગુણેનાષ્ટગુણેન વેતિ વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ચતુર્ગુણેનેત્યસ્ય| ઉદકદ્રોણવિષયે તુલાદ્રવ્યસ્યાવાપેનૈતજ્જ્ઞાપયતિ- નિષ્ક્વાથ્યં દ્રવ્યં જલે પઞ્ચગુણે નિષ્ક્વાથયેત્| સ્નેહપાકપરિભાષામાહ- સ્નેહાદિત્યાદિ| સ્નેહકુડવે પ્રસ્થં દ્રવં ભેષજપલં ચ દત્ત્વા પક્તવ્યમિત્યર્થઃ| અન્યે સુશ્રુતાધ્યાયિનઃ ક્વાથસ્નેહપાકકલ્પનમન્યથા પઠન્તિ| ત્રયાણામપિ કષાયપાકવિષયમાહ- “કર્ષાદૌ તુ પલં યાવદ્દદ્યાત્ ષોડશિકં જલમ્| તતસ્તુ કુડવં યાવત્તોયમષ્ટગુણં ભવેત્||ચતુર્ગુણમતશ્ચોર્ધ્વં યાવત્ પ્રસ્થાદિકં ભવેત્”- ઇતિ| પ્રકારાન્તરેણ વિષયમાહ- “મૃદૌ ચતુર્ગુણં દેયં કઠિનેઽષ્ટગુણં જલમ્| કઠિનાત્ કઠિને દેયં જલં ષોડશિકં મતમ્”- ઇતિ| બાહુલ્યેન ષોડશગુણેન જલેન ક્વાથકલ્પના પાનવિષયે, સ્નેહપાકે તુ પૂર્વૈવ| વૃદ્ધસુશ્રુતાધ્યાયિમતે સ્નેહપાકકલ્પનં- સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, તદૈકધ્યં સંસૃજ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ| સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવ ઇતિ વચનાત્ સર્વેઽપ્યુદકક્ષીરાદયો ગૃહ્યન્તે| કેચિદેવં પઠન્તિ- “યત્રૈકદ્વિત્રિચતુરાણિ દ્રવદ્રવ્યાણિ તત્ર સર્વાણ્યેવ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણાનિ, પઞ્ચ પ્રભૃતીનિ સ્નેહસમાનાનિ”- ઇતિ| તથા ચોક્તમ્,- “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુરર્વાક્ ચ સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્”- ઇતિ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ભવતશ્ચાત્ર- સ્નેહભેષજતોયાનાં પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્ | તત્રાયં વિધિરાસ્થેયો નિર્દિષ્ટે તદ્વદેવ તુ ||૯|| અનુક્તે દ્રવકાર્યે તુ સર્વત્ર સલિલં મતમ્ | કલ્કક્વાથાવનિર્દેશે ગણાત્તસ્માત્ પ્રયોજયેત્ ||૧૦||

કષાયસ્નેહપાકપરિભાષેયં, પરિભાષા ચાનિયમે નિયમકારિણીતિ, તદેવ દર્શયન્નાહ- સ્નેહભેષજતોયાનામિત્યાદિ| અનુક્તે દ્રવાદૌ પુનઃ કા પરિભાષેત્યાહ- અનુક્તે ઇત્યાદિ| યસ્માદેવ ગણાત્ સ્નેહપાકોઽભિપ્રેતસ્તસ્માદેવ ગણાત્ ક્વાથકલ્કપ્રકારાભ્યાં સમાચરણીયઃ||૯-૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ | સ તુ ત્રિવિધઃ; તદ્યથા- મૃદુઃ, મધ્યમઃ, ખર ઇતિ | તત્ર સ્નેહૌષધિવિવેકમાત્રં યત્ર ભેષજં સ મૃદુરિતિ, મધૂચ્છિષ્ટમિવ વિશદમવિલેપિ યત્ર ભેષજં સ મધ્યમઃ, કૃષ્ણમવસન્નમીષદ્વિશદં ચિક્કણં ચ યત્ર ભેષજં સ ખર ઇતિ; અત ઊર્ધ્વં દગ્ધસ્નેહો ભવતિ, તં પુનઃ સાધુ સાધયેત્ | તત્ર પાનાભ્યવહારયોર્મૃદુઃ, નસ્યાભ્યઙ્ગયોર્મધ્યમઃ, બસ્તિકર્ણપૂરણયોસ્તુ ખર ઇતિ ||૧૧||

સ્નેહૌષધયોર્વિવેકમાત્રં પૃથગ્ભાવમાત્રં યસ્મિન્ ભેષજે તત્ તાદૃશં ભેષજં યત્ર સ્નેહપાકે સ મૃદુઃ| પૃથક્ત્વમુભયગતમપિ ભેષજેઽભિહિતં, ભેષજસ્યાગ્રેઽપિ લક્ષણત્વેન નિર્દેશાત્| મધૂચ્છિષ્ટમિવ વિશદમપિચ્છિલમેવ| અત એવ અવિલેપિ અઙ્ગુલ્યાદેઃ| એવંવિધં ભેષજં કલ્કરૂપં યત્ર સ મધ્યમઃ| અવસન્નમીષદિતિ ભર્જનાત્ કિઞ્ચિદ્ભૃષ્ટપ્રાયમ્| અત ઊર્ધ્વમતિકૃષ્ણમત્યવસન્નમતિવિશદં ચ યત્ર ભેષજં સ દગ્ધઃ| તસ્ય સાધનોપદેશાદૌષધગુણા એવ નષ્ટા ન સ્નેહગુણા ઇતિ ગમ્યતે| ચરકે પુનરન્યથોક્તં,- “ખરોઽભ્યઙ્ગે મૃદુર્નસ્યે પાને બસ્તૌ ચ મધ્યમઃ” (ચ. ક. ૧૨) ઇતિ; તદત્ર દ્વયમપિ પ્રમાણં; “શ્રુતિદ્વૈધં તુ યત્ર સ્યાત્તત્ર ધર્માવુભૌ સ્મૃતૌ” (મનુ. ૨-૧૪)- ઇતિ| અન્યત્રાપિ- “ઉદિતાનુદિતે ચાપિ સમયાધ્યુષિતે તથા| સર્વથા વર્તતે યજ્ઞ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ” (મનુ. સ્મૃ.૨-૧૫) ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ભવતશ્ચાત્ર- શબ્દસ્યોપરમે પ્રાપ્તે ફેનસ્યોપશમે તથા | ગન્ધવર્ણરસાદીનાં સમ્પત્તૌ સિદ્ધિમાદિશેત્ ||૧૨|| ઘૃતસ્યૈવં વિપક્વસ્ય જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્ | ફેનોઽતિમાત્રં તૈલસ્ય શેષં ઘૃતવદાદિશેત્ ||૧૩||

તત્ર ભેષજસ્પર્શેન મૃદુવિશદાદિના પ્રાધાન્યેન પાકલક્ષણં નિશ્ચિત્ય શેષેન્દ્રિયાર્થૈરુપદિશન્નાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| દ્વિવિધઃ પચ્યમાનસ્નેહસ્ય શબ્દો દ્રવાનુગતઃ, અદ્રવાનુગતશ્ચ| તત્ર શબ્દસ્યોપરમે પ્રાપ્તે ઇત્યત્ર પ્રાપ્તશબ્દેન યુક્તાર્થવાચિના દ્રવાનુગતશબ્દસ્યોપરમો ન કૃત્સ્નશબ્દવ્યુપરમ ઇતિ જ્ઞેયમ્| સમ્પત્તૌ સમૃદ્ધૌ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાનક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ- અથ ખલુ લઘુકોષ્ઠાયાતુરાય કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાયોદયગિરિશિખરસંસ્થિતે પ્રતપ્તકનકનિકરપીતલોહિતે સવિતરિ યથાબલં તૈલસ્ય ઘૃતસ્ય વા માત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્ | પીતમાત્રે ચોષ્ણોદકેનોપસ્પૃશ્ય સોપાનત્કો યથાસુખં વિહરેત્ ||૧૪||

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાનક્રમમિતિ સ્નેહપાનપરિપાટીમિત્યર્થઃ| અથશબ્દોઽયં પઞ્ચકર્માદૌ મઙ્ગલાર્થઃ| ખલુશબ્દો વાક્યશોભાર્થઃ| લઘુકોષ્ઠવચનં જીર્ણાહારપ્રદર્શનાર્થં; ગયી તુ લઘુકોષ્ઠાય યથાક્રમમામાશયપક્વાશયહૃદયેષુ પક્વતાપગતાન્નમલરસામતાગૌરવાયેતિ વ્યાખ્યાનયતિ | કૃતં મઙ્ગલં પૂર્ણોદકકુમ્ભાદિ સર્વલોકપ્રસિદ્ધં સ્વસ્તિવાચનં ચ યસ્ય સ તથા, તસ્મૈ| અત્રોદયગિરિસંસ્થિતસવિતુર્ગ્રહણં પ્રાતઃકાલજ્ઞાપનાય| પ્રાતર્હિ સંશોધનાર્થં સ્નેહપાનં તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં- “શુદ્ધ્યર્થં પુનરાહારે નૈશે જીર્ણે પિબેન્નરઃ| પિબેત્ સંશમનં સ્નેહમન્નકાલે પ્રકાઙ્ક્ષિતઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૩) ઇતિ| યથાબલમિતિ દોષપુરુષામયાનાં હીનમધ્યોત્તમબલમાશ્રિત્ય યામદ્વયચતુર્યામસકલાહઃપરિણામસાપેક્ષિણીં માત્રામ્| સર્વસ્નેહનેષુ પ્રધાનતયા ઘૃતતૈલે પ્રાહ- ઘૃતસ્ય તૈલસ્ય વેતિ| ઉપસ્પૃશ્ય આચમનં કૃત્વેત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

રૂક્ષક્ષતવિષાર્તાનાં વાતપિત્તવિકારિણામ્ | હીનમેધાસ્મૃતીનાં ચ સર્પિઃપાનં પ્રશસ્યતે ||૧૫|| કૃમિકોષ્ઠાનિલાવિષ્ટાઃ પ્રવૃદ્ધકફમેદસઃ | પિબેયુસ્તૈલસાત્મ્યાશ્ચ તૈલં દાર્ઢ્યાર્થિનશ્ચ યે ||૧૬|| વ્યાયામકર્શિતાઃ શુષ્કરેતોરક્તા મહારુજઃ | મહાગ્નિમારુતપ્રાણા વસાયોગ્યા નરાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭|| ક્રૂરાશયાઃ ક્લેશસહા વાતાર્તા દીપ્તવહ્નયઃ | મજ્જાનમાપ્નુયુઃ સર્વે સર્પિર્વા સ્વૌષધાન્વિતમ્ ||૧૮||

સર્વે રૂક્ષક્ષતવિષાર્તાદયઃ| સ્વૌષધાન્વિતમિતિ યસ્ય યત્ સ્વમાત્મીયમૌષધં તેન યુક્તમ્||૧૫-૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્ | દેયં બહુકફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ ||૧૯||

ઇદાનીં તસ્યૈવ ઘૃતસ્ય પ્રતિદોષં કેવલસ્ય સંયુક્તસ્ય ચ પ્રયોગમાહ- કેવલમિત્યાદિ| કેવલમ્ અસહાયમ્, અન્યદ્રવૈરસંયુક્તમિત્યર્થઃ, તચ્ચ સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં વા; સત્યપ્યન્યદ્રવ્યસંયોગે સંસ્કૃતત્વં લભ્યત એવ, સંયોગસંસ્કારયોર્ગુણયોર્ભિન્નત્વાત્| એતેન સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં વા કેવલં ક્વાથચૂર્ણાદિપ્રક્ષેપરહિતં સર્પિઃ પાતવ્યમિતિ જ્ઞેયમ્| ગયી તુ- પિત્તહરદ્રવ્યસાધિતમેવ કેવલમિત્યાહ||૧૯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

દોષાણામલ્પભૂયસ્ત્વં સંસર્ગં સમવેક્ષ્ય ચ | યુઞ્જ્યાત્ત્રિષષ્ટિધાભિન્નૈઃ સમાસવ્યાસતો રસૈઃ ||૨૦||

ન કેવલમુક્તૈર્લવણાદિભિરેવ સંયુક્તં સર્પિર્યોજ્યં, કિં તર્હિ ત્રિષષ્ટિભેદભિન્નૈ રસૈરપીત્યાહ- દોષાણામિત્યાદિ||૨૦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

સ્નેહસાત્મ્યઃ ક્લેશસહઃ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે | અચ્છમેવ પિબેત્ સ્નેહમચ્છપાનં હિ પૂજિતમ્ ||૨૧||

અચ્છપાનવિષયમુદ્દિશન્નાહ- સ્નેહસાત્મ્ય ઇત્યાદિ| ક્લેશસહઃ શક્તિલક્ષણબલયુક્તઃ, અતો વિપરીતં ભક્તેન સહ પાયયેત્| અચ્છઃ કેવલસ્નેહઃ| કેચિત્ ‘કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘દૃઢં કાલે ચ શીતલે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દૃઢમિત્યુપચયલક્ષણબલયુક્તં, કાલે ચ શીતલ ઇતિ ચકારો વાતકફયોઃ શૈત્યાદ્દોષે ચ શીતલ ઇતિ ગમયતિ||૨૧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

શીતકાલે દિવા સ્નેહમુષ્ણકાલે પિબેન્નિશિ | વાતપિત્તાધિકો રાત્રૌ વાતશ્લેષ્માધિકો દિવા ||૨૨||

ઉક્તમેવાચ્છપાનં દોષકાલભેદેન વિવૃણ્વન્નાહ- શીતકાલ ઇત્યાદિ| નિશીતિ સંશમનમેવ, ‘ઉષ્ણકાલે ચ સહ ભક્તેન પાયયેત્’ ઇતિ વચનાત્| વાતપિત્તાધિક ઇતિ વાતપિત્તે અધિકે યસ્ય સઃ વાતપિત્તાધિકઃ| વાતપિત્તયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્ગ્રહણાદ્વાતાધિકઃ પિત્તાધિકો વાતપિત્તાધિકશ્ચ રાત્રૌ સંશમનં સ્નેહં પિબેત્| તત્રાપિ વાતપિત્તાખ્યસંસર્ગસ્યાપરસંસર્ગોપલક્ષણત્વાત્ પિત્તશ્લેષ્માધિકોઽપિ રાત્રૌ પિબેદિતિ ગમ્યતે| વાતશ્લેષ્માધિક ઇતિ વાતશ્લેષ્મા ચ શ્લેષ્મા ચ વાતશ્લેષ્માણૌ, સમાસેઽન્તઃપદલોપઃ, તાવધિકૌ યસ્ય સ વાતશ્લેષ્માધિકઃ| એતેન વાતકફાધિકઃ કફાધિકશ્ચ દિવા સ્નેહં પિબેદિતિ ગમ્યતે| અત્રાર્થે ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “સર્વં સર્વસ્ય ચ સ્નેહં યુઞ્જ્યાદ્ભાસ્વતિ નિર્મલે| ઋતૌ સાધારણે દોષસામ્યેઽનિલકફે કફે|| દિવા નિશ્યનિલે પિત્તે સંસર્ગે પિત્તવત્યતિ” (અ. સં. સૂ. ૨૫) ઇતિ| યદા ચ ગ્રીષ્મે વાતકફોત્થો રોગઃ સ્નેહસાધ્યસ્તદા કાલમાશ્રિત્ય તદનુવિહિતઃ સ્નેહો નિશિ પ્રયોજ્યો દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ચ, તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “ત્વરમાણે તુ શીતેઽપિ દિવા તૈલં પ્રયોજયેત્| ઉષ્ણેઽપિ રાત્રૌ સર્પિસ્તુ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ચાન્યથા” (અ. સં. સૂ. ૨૫) ઇતિ||૨૨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

વાતપિત્તાધિકસ્યોષ્ણે તૃણ્મૂર્ચ્છોન્માદકારકઃ | શીતે વાતકફાર્તસ્ય ગૌરવારુચિશૂલકૃત્ ||૨૩||

ઉક્તાદન્યથાકરણે ઉભયત્રાપિ દોષં દર્શયન્નાહ- વાતપિત્તાધિકસ્યેત્યાદિ||૨૩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

સ્નેહપીતસ્ય ચેત્તૃષ્ણા પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ | એવં ચાનુપશામ્યન્ત્યાં સ્નેહમુષ્ણામ્બુના વમેત્ ||૨૪|| દિહ્યાચ્છીતૈઃ શિરઃ શીતં તોયં ચાપ્યવગાહયેત્ |૨૫|

તત્ર તૃષ્ણાપ્રતીકારમુદ્દિશન્નાહ- સ્નેહપીતસ્યેત્યાદિ| દિહ્યાત્ લિમ્પેત્||૨૪||-

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગગતેઽહનિ ||૨૫|| સા માત્રા દીપયત્યગ્નિમલ્પદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત તથાઽર્ધદિવસે ગતે ||૨૬|| સા વૃષ્યા બૃંહણી યા ચ મધ્યદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગાવશેષિતે ||૨૭|| સ્નેહનીયા ચ સા માત્રા બહુદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત્તુ તથા પરિણતેઽહનિ ||૨૮|| ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાન્ હિત્વા સા માત્રા પૂજિતા ભવેત્ અહોરાત્રાદસન્દુષ્ટા યા માત્રા પરીજીર્યતિ ||૨૯|| સા તુ કુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશિની |૩૦|

ગ્લાન્યાદિકં હિત્વા યા પરિજીર્યેદિતિ વચનાત્ સ્નેહબાહુલ્યેન પરિપાકકાલે ગ્લાન્યાદયો ભવન્તીત્યવગમ્યતે| પૂજિતા ભવેદિતિ વચનાત્ ‘સ્નેહને’ ઇત્યાહરણીયમ્||૨૫-૨૯||-

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

યથાગ્નિ પ્રથમાં માત્રાં પાયયેત વિચક્ષણઃ ||૩૦|| પીતો હ્યતિબહુઃ સ્નેહો જનયેત્ પ્રાણસંશયમ્ | મિથ્યાચારાદ્બહુત્વાદ્વા યસ્ય સ્નેહો ન જીર્યતિ ||૩૧|| વિષ્ટભ્ય ચાપિ જીર્યેત્તં વારિણોષ્ણેન વામયેત્ | તતઃ સ્નેહં પુનર્દદ્યાલ્લઘુકોષ્ઠાય દેહિને | જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં સ્નેહસ્યોષ્ણોદકં પિબેત્ ||૩૨|| તેનોદ્ગારો ભવેચ્છુદ્ધો ભક્તં પ્રતિ રુચિસ્તથા | સ્યુઃ પચ્યમાને તૃડ્દાહભ્રમસાદારતિક્લમાઃ ||૩૩||

તાસ્વાદ્યામેવ માત્રામદોષત્વેન નિર્દિશતિ- યથાગ્નીત્યાદિ| અગ્ન્યનતિક્રમેણ એકયામપરિણામાં માત્રાં પાતું પ્રયોજયેત્, પલમિત્યર્થઃ| કુતઃ પુનર્નેતરા ઇત્યાહ- પીતો હ્યતિબહુરિત્યાદિ| મિથ્યાચારાત્ શીતસેવાદિલક્ષણાત્| મિથ્યાચારાદિજસ્ય સ્નેહાજીર્ણસ્ય પ્રતીકાર ઉક્તઃ| સ્નેહસાધ્યે વ્યાધૌ પુનરપ્યસ્ય સ્નેહો દેય ઇત્યાહ- તતઃ સ્નેહમિતિ| જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પરિણતાપરિણતશઙ્કાયામ્| અસ્યાગ્રે પચ્યમાનલક્ષણં કેચિત્પઠન્તિ- સ્યુરિત્યાદિ| સ્યુઃ ભવેયુઃ| એતચ્ચાનાર્ષશ્લોકાર્ધમિતિ જેજ્જટાચાર્યોક્તત્વાન્ન પઠનીયમ્||૩૦-૩૩||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

પરિષિચ્યાદ્ભિરુષ્ણાભિર્જીર્ણસ્નેહં તતો નરમ્ | યવાગૂં પાયયેચ્ચોષ્ણાં કામં ક્લિન્નાલ્પતણ્ડુલામ્ ||૩૪|| દેયૌ યૂષરસૌ વાઽપિ સુગન્ધી સ્નેહવર્જિતૌ | કૃતૌ વાઽત્યલ્પસર્પિષ્કૌ વિલેપી વા વિધીયતે ||૩૫||

સ્નેહવર્જિતાવિત્યનેનાકૃતાવિતિ ગમ્યતે| કૃતૌ સ્નેહાદિસંસ્કૃતૌ| યૂષરસાવિતિ અત્ર યૂષઃ કફે તૈલપાને ચ દેયઃ, રસો વાતે ઘૃતપાને ચ, વિલેપી ચ પુનર્વિલેપીસાત્મ્યાય મધ્યમાગ્નયે દેયા||૩૪-૩૫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

પિબેત્ત્ર્યહં ચતુરહં પઞ્ચાહં ષડહં તથા | સપ્તરાત્રાત્ પરં સ્નેહઃ સાત્મ્યીભવતિ સેવિતઃ ||૩૬||

તસ્ય સ્નેહપાનસ્ય કોષ્ઠાપેક્ષયા કાલનિયમં દર્શયન્નાહ- પિબેદિત્યાદિ| તત્ર ત્ર્યહં મૃદુકોષ્ઠાપેક્ષયા, મધ્યમકોષ્ઠાપેક્ષયા તુ ચતુઃ- પઞ્ચષડહાનિ, ક્રૂરકોષ્ઠાપેક્ષયા તુ સપ્તરાત્રમ્| અન્યે તુ મૃદુતમમૃદુતરમૃદુકોષ્ઠાપેક્ષયા એકદ્વિત્ર્યહમ્, એવં મધ્યમકોષ્ઠતરતમમધ્યાત્ ચતુઃપઞ્ચષડહાનિ, ક્રૂરક્રૂરતરક્રૂરતમકોષ્ઠાપેક્ષયા સપ્તાષ્ટનવાપિ દિવસાનીતિ| સાત્મ્યીભવતીતિ આત્મના સહ વર્તત ઇતિ સાત્મ્યમ્, અસાત્મ્યં યત્ર સાત્મ્યં ભવતિ સાત્મ્યીભવતિ; આત્મશબ્દોઽત્ર દેહપર્યાયઃ, અયમર્થઃ- આત્મનિ કાયે યદ્વર્તતે, યદુપશેતે, ન વિકારાય ભવતિ, સુખં ચ કરોતીત્યર્થઃ, તત્ સાત્મ્યીભવતીત્યુચ્યતે; એતેન સ્નેહકાર્યમુત્ક્લેશનાદિકં ન કરોતિ આહારવચ્ચ સાત્મ્યીભવતિ, અત એવ સેવિત ઇત્યુક્તં; વિષમપિ સ્વલ્પં પ્રતિદિનમુપયુજ્યમાનં ન મારણાત્મકં ભવતિ| તચ્ચ સાત્મ્યીભવનં વાતપ્રકૃતાવૂર્ધ્વાઙ્ગમારુતે બોદ્ધવ્યં, વાતકફપ્રકૃતૌ પુનરનુત્ક્લેશ એવ||૩૬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

સુકુમારં કૃશં વૃદ્ધં શિશું સ્નેહદ્વિષં તથા | તૃષ્ણાર્તમુષ્ણકાલે ચ સહ ભક્તેન પાયયેત્ ||૩૭||

ઇદાનીમવચારણામાવસ્થિકે નિત્યગે ચ કાલે નિર્દિશન્નાહ- સુકુમારમિત્યાદિ| ભક્તશબ્દેન સર્વે વિલેપ્યાદયોઽભિપ્રેતાઃ| તચ્ચ પાનં દ્વિવિધમ્- અશનાત્ પૃથક્, અશનવ્યામિશ્રં વા; તત્ર યત્ પૃથક્ તદચ્છપાનમેવ||૩૭||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

પિપ્પલ્યો લવણં સ્નેહાશ્ચત્વારો દધિમસ્તુકઃ | પીતમૈકધ્યમેતદ્ધિ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૩૮|| ભૃષ્ટા માંસરસે સ્નિગ્ધા યવાગૂઃ સૂપકલ્પિતા | પ્રક્ષુદ્રા પીયમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૩૯|| સર્પિષ્મતી પયઃસિદ્ધા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા | સુખોષ્ણા સેવ્યમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૦|| પિપ્પલ્યો લવણં સર્પિસ્તિલપિષ્ટં વરાહજા | વસા ચ પીતમૈકધ્યં સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૧|| શર્કરાચૂર્ણસંસૃષ્ટે દોહનસ્થે ઘૃતે તુ ગામ્ | દુગ્ધ્વા ક્ષીરં પિબેદ્રૂક્ષઃ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૨|| યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકાન્વિતઃ | પયો દધિ સુરા ચેતિ ઘૃતમપ્યષ્ટમં ભવેત્ ||૪૩|| સિદ્ધમેતૈર્ઘૃતં પીતં સદ્યઃસ્નેહનમુત્તમમ્ | રાજ્ઞે રાજસમેભ્યો વા દેયમેતદ્ધૃતોત્તમમ્ ||૪૪||

તત્રાવચારણાં પ્રયોગેણ દર્શયન્નાહ- પિપ્પલ્ય ઇત્યાદિ| લવણમત્ર પ્રધાનકલ્પનયા સૈન્ધવમ્| સ્નેહાશ્ચત્વારઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાનઃ| દધિમસ્તુકો દધિસરઃ| પિપ્પલીલવણયોર્યાવત્યા માત્રયા નાતિકટુત્વં નાતિલવણત્વં ચ તાવતી માત્રા| પ્રક્ષુદ્રા ક્ષુદ્રાવગાઢા; ક્ષુદ્રં ફાણિતં ‘કાકવી’ ઇતિ લોકે| ઘૃતે ત્વિતિ તુશબ્દઃ પુનરર્થે| માગધિકાયા અયં માગધિકોઽત્ર કલ્કઃ, દ્રવાઃ ષટ્, સ્નેહસમા પિપ્પલી સપ્તમી, ઘૃતમષ્ટમમ્| એતત્સિદ્ધં નૃપાદિભિઃ સુખોચિતૈરન્નાત્ પ્રાઙ્મધ્યેઽન્તે વા પેયમ્| સદ્યઃસ્નેહનમિતિ તદહરેવ||૩૮-૪૪||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

બલહીનેષુ વૃદ્ધેષુ મૃદ્વગ્નિસ્ત્રીહતાત્મસુ | અલ્પદોષેષુ યોજ્યાઃ સ્યુર્યે યોગાઃ સમ્યગીરિતાઃ ||૪૫||

એષાં યોગાનાં વિષયં દર્શયન્નાહ- બલહીનેષ્વિત્યાદિ| યે યોગાઃ પૂર્વં કથિતાઃ||૪૫||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

વિવર્જયેત્ સ્નેહપાનમજીર્ણી તરુણજ્વરી | દુર્બલોઽરોચકી સ્થૂલો મૂર્ચ્છાર્તો મદપીડિતઃ ||૪૬|| છર્દ્યર્દિતઃ પિપાસાર્તઃ શ્રાન્તઃ પાનક્લમાન્વિતઃ | દત્તબસ્તિર્વિરિક્તશ્ચ વાન્તો યશ્ચાપિ માનવઃ ||૪૭|| અકાલે દુર્દિને ચૈવ ન ચ સ્નેહં પિબેન્નરઃ | અકાલે ચ પ્રસૂતા સ્ત્રી સ્નેહપાનં વિવર્જયેત્ ||૪૮|| સ્નેહપાનાદ્ભવન્ત્યેષાં નૄણાં નાનાવિધા ગદાઃ | ગદા વા કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ ન સિધ્યન્ત્યથવા પુનઃ ||૪૯|| ગર્ભાશયેઽવશેષાઃ સ્યૂ રક્તક્લેદમલાસ્તતઃ | સ્નેહં જહ્યાન્નિષેવેત પાચનં રૂક્ષમેવ ચ ||૫૦|| દશરાત્રાત્તતઃ સ્નેહં યથાવદવચારયેત્ |૫૧|

વિવર્જયેદિત્યાદિ| અજીર્ણેઽજીર્ણમેવ ચ પચન્નગ્નિઃ સ્તોકં સ્નેહં પક્ષ્યતિ, તરુણજ્વરેઽપ્યેવં સ્રોતોરોધશ્ચ, દુર્બલે અઙ્ગગ્લાન્યાદયઃ, અરોચકેઽરોચકાભિવૃદ્ધિઃ, સ્થૂલસ્યાતિસ્થૌલ્યં સ્રોતોરોધશ્ચ, મૂર્ચ્છાર્તાનાં મૂર્ચ્છાભિવૃદ્ધિઃ, દત્તબસ્તિવિરિક્તવાન્તાનાં સદ્યઃશુદ્ધત્વેનાગ્નિમાન્દ્યતૃષ્ણાક્લમાદ્યતિયોગાશ્ચ, અકાલે પ્રસૂતાયા ગર્ભાશયેઽવશેષા રક્તક્લેદમલાઃ સ્નેહકોપિતા અસાધ્યં રોગં કુર્યુઃ| અન્યે ‘તરુણજ્વરી’ ઇત્યત્ર ‘ચોદરી જ્વરી’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- ઉદરિણાં સ્નેહપાનં પ્રાગવસ્થાયામુદરચિકિત્સિતે પ્રોક્તં, છિદ્રોદકોદરિણઃ પુનરત્ર નિષેધઃ| જ્વરિણસ્તરુણાવસ્થાયાં પ્રતિષેધઃ| અમુમેવ નિષેધં દર્શયન્નાહ- સ્નેહપાનાદિત્યાદિ||૪૬-૫૦||-

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

પુરીષં ગ્રથિતં રૂક્ષં કૃચ્છ્રાદન્નં વિપચ્યતે ||૫૧|| ઉરો વિદહતે વાયુઃ કોષ્ઠાદુપરિ ધાવતિ | દુર્વર્ણો દુર્બલશ્ચૈવ રૂક્ષો ભવતિ માનવઃ ||૫૨||

સ્નેહસ્ય વિહિતસ્ય દાનાય રૂક્ષલક્ષણમાહ- પુરીષમિત્યાદિ| ઉપરિ ધાવતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છતીત્યર્થઃ| ઇદં કૃતપાચનસ્ય રૂક્ષસ્ય લક્ષણમુક્તમિતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ||૫૧-૫૨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

સુસ્નિગ્ધા ત્વગ્વિટ્શૈથિલ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મૃદુગાત્રતા | ગ્લાનિર્લાઘવમઙ્ગાનામધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્ | સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય લિઙ્ગાનિ સ્નેહોદ્વેગસ્તથૈવ ચ ||૫૩||

સુસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમાહ- સુસ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નેહોદ્વેગ ઇતિ સ્નેહારુચિઃ ઉદકાદિતૃપ્તસ્યેવોદકાદ્યરુચિઃ| અન્યે તુ ‘ગ્લાનિઃ સદનમઙ્ગાનામધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્| સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય લિઙ્ગાનિ સ્નેહોદ્વેગસ્તથૈવ વા’|| ઇતિ પઠન્તિ||૫૩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

ભક્તદ્વેષો મુખસ્રાવો ગુદદાહઃ પ્રવાહિકા | પુરીષાતિપ્રવૃત્તિશ્ચ ભૃશસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમ્ ||૫૪||

પ્રવાહિકા અતિસારભેદઃ| કેચિત્ અસ્નિગ્ધાતિસ્નિગ્ધલક્ષણયોર્મધ્યે જીર્ણાજીર્ણસ્નેહલક્ષણમધીયતે- “ગ્લાનિઃ સદનમઙ્ગાનામધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્| સ્નેહે જીર્યતિ લિઙ્ગાનિ જીર્ણસ્તૈઃ શાન્તિમાગતૈઃ” ઇતિ| તૈર્ગ્લાન્યાદિભિઃ શાન્તિમાગતૈઃ ઉપશમં ગતૈઃ સ્નેહો જીર્ણ ઇતિ જ્ઞાયતે ઇતિ||૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

રૂક્ષસ્ય સ્નેહનં સ્નેહૈરતિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્ | શ્યામાકકોરદૂષાન્નતક્રપિણ્યાકશક્તુભિઃ ||૫૫||

તત્રાસ્નિગ્ધાતિસ્નિગ્ધયોઃ પ્રતીકારં દર્શયન્નાહ- રૂક્ષસ્યેત્યાદિ||૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

દીપ્તાન્તરગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ | દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષો ભવેત્તુ ||૫૬||

ઇદાનીં સ્વસ્થવિષયે સ્નેહકર્મફલં દર્શયન્નાહ- દીપ્તેત્યાદિ| અન્તરગ્નિઃ જઠરાગ્નિઃ| પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ નિર્દોષોદરઃ| પ્રત્યગ્રા નવાઃ| દૃઢાનિ સ્વકાર્યકરણક્ષમાનીન્દ્રિયાણિ યસ્ય સઃ| સ્નેહોપસેવી યો નર આભીક્ષ્ણ્યેન સ્નેહં સેવતે સઃ| અન્યે તુ અનેન શ્લોકેન સંશમનીયપ્રાગ્ભક્તસેવિતસ્નેહગુણાનાહુઃ||૫૬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

સ્નેહો હિતો દુર્બલવહ્નિદેહસન્ધુક્ષણે વ્યાધિનિપીડિતસ્ય | બલાન્વિતૌ ભોજનદોષજાતૈઃ પ્રમર્દિતું તૌ સહસા ન સાધ્યૌ ||૫૭||

વ્યાધિપરિમોક્ષણમપિ સ્નેહફલં દર્શયન્નાહ- સ્નેહ ઇત્યાદિ| સ્નેહો હિતો ભવતિ; કસ્ય? વ્યાધિનિપીડિતસ્ય પુરુષસ્ય, કસ્મિન્ વિષયે? દુર્બલદેહવહ્નિસન્ધુક્ષણે| સ્નેહકૃતયોસ્તયોર્વહ્નિદેહબલયોઃ ફલં દર્શયન્નાહ- બલાન્વિતાવિત્યાદિ| તૌ વહ્નિદેહૌ| કિંવિશિષ્ટૌ? સ્નેહપાનબલાન્વિતૌ| ન સાધ્યૌ ન શક્યૌ| કિં કર્તું? પ્રમર્દયિતુમ્| કૈઃ સ્ફોટયિતું ન શક્યાવિત્યાહ- ભોજનદોષજાતૈઃ, દુર્ભક્તસ્વભાવગુણભૂતદોષસમૂહૈરિત્યર્થઃ| દુર્બલસ્ય દેહસન્ધુક્ષણે વહ્નિસન્ધુક્ષણે ચ; દેહસન્ધુક્ષણં શક્ત્યુપચયલક્ષણબલસન્દીપનં પુષ્ટ્યાવહમિત્યર્થઃ, અગ્નિપક્ષે સન્ધુક્ષણં સુબોધમ્||૫૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સ્નેહોપયૌગિકચિકિત્સિતં નામૈકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને એકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૧||