31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્નેહોપયૌગિકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્નેહસારોઽયં પુરુષઃ, પ્રાણાશ્ચ સ્નેહભૂયિષ્ઠાઃ સ્નેહસાધ્યાશ્ચ ભવન્તિ | સ્નેહો હિ પાનાનુવાસનમસ્તિષ્કશિરોબસ્ત્યુત્તરબસ્તિનસ્યકર્ણપૂરણગાત્રાભ્યઙ્ગભોજનેષૂપયોજ્યઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર દ્વિયોનિશ્ચતુર્વિકલ્પોઽભિહિતઃ સ્નેહઃ સ્નેહગુણાશ્ચ | તત્ર જઙ્ગમેભ્યો ગવ્યં ઘૃતં પ્રધાનં, સ્થાવરેભ્યસ્તિલતૈલં પ્રધાનમિતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અત ઊર્ધ્વં યથાપ્રયોજનં યથાપ્રધાનં ચ સ્થાવરસ્નેહાનુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર તિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રદન્તીદ્રવન્તીસપ્તલાશઙ્ખિનીપલાશવિષાણિકાગવાક્ષીકમ્પિલ્લકશમ્પાકનીલિનીસ્નેહા વિરેચયન્તિ, જીમૂતકકુટજકૃતવેધનેક્ષ્વાકુધામાર્ગવમદનસ્નેહા વામયન્તિ, વિડઙ્ગખરમઞ્જરીમધુશિગ્રુસૂર્યવલ્લીપીલુસિદ્ધાર્થકજ્યોતિષ્મતીસ્નેહાઃ શિરો વિરેચયન્તિ, કરઞ્જપૂતીકકૃતમાલમાતુલુઙ્ગેઙ્ગુદીકિરાતતિક્તકસ્નેહા દુષ્ટવ્રણેષૂપયુજ્યન્તે, તુવરકકપિત્થકમ્પિલ્લકભલ્લાતકપટોલસ્નેહા મહાવ્યાધિષુ, ત્રપુસૈર્વારુકકર્કારુકતુમ્બીકૂષ્માણ્ડસ્નેહા મૂત્રસઙ્ગેષુ, કપોતવઙ્કાવલ્ગુજહરીતકીસ્નેહાઃ શર્કરાશ્મરીષુ, કુસુમ્ભસર્ષપાતસીપિચુમર્દાતિમુક્તકભાણ્ડીકટુતુમ્બીકટભીસ્નેહાઃ પ્રમેહેષુ, તાલનારિકેલપનસમોચપ્રિયાલબિલ્વમધૂકશ્લેષ્માતકામ્રાતકફલસ્નેહાઃ પિત્તસંસૃષ્ટે વાયૌ, બિભીતકભલ્લાતકપિણ્ડીતકસ્નેહાઃ કૃષ્ણીકરણે, શ્રવણકઙ્ગુકટુણ્ટુકસ્નેહાઃ પાણ્ડૂકરણે, સરલપીતદારુશિંશપાગુરુસારસ્નેહા દદ્રુકુષ્ઠકિટિભેષુ, સર્વ એવ સ્નેહા વાતમુપઘ્નન્તિ, તૈલગુણાશ્ચ સમાસેન વ્યાખ્યાતાઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અત ઊર્ધ્વં કષાયસ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ | તત્ર કેચિદાહુઃ- ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં ભાગસ્તચ્ચતુર્ગુણં જલં ચતુર્ભાગાવશેષં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહપ્રસૃતેષુ ષટ્સુ ચતુર્ગુણં દ્રવમાવાપ્ય ચતુરશ્ચાક્ષસમાન્ ભેષજપિણ્ડાનિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ | એતત્તુ ન સમ્યક્; કસ્માત્? આગમાસિદ્ધત્વાત્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

પલકુડવાદીનામતો માનં તુ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર દ્વાદશ ધાન્યમાષા મધ્યમાઃ સુવર્ણમાષકઃ, તે ષોડશ સુવર્ણમ્; અથવા મધ્યમનિષ્પાવા એકોનવિંશતિર્ધરણં, તાન્યર્ધતૃતીયાનિ કર્ષઃ; તતશ્ચોર્ધ્વં ચતુર્ગુણમભિવર્ધયન્તઃ પલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણા ઇત્યભિનિષ્પદ્યન્તે, તુલા પુનઃ પલશતં, તાઃ પુનર્વિંશતિર્ભારઃ; શુષ્કાણામિદં માનમ્, આર્દ્રદ્રવાણાં ચ દ્વિગુણમિતિ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્રાન્યતમપરિમાણસમ્મિતાનાં યથાયોગં ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનામાતપપરિશોષિતાનાં છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા ભેદ્યાન્યણુશો ભેદયિત્વાઽવકુટ્યાષ્ટગુણેન ષોડશગુણેન વાઽમ્ભસાઽભિષિચ્ય સ્થાલ્યાં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયિત્વાઽપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ | સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, તદૈકધ્યં સંસૃજ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ | અથવા તત્રોદકદ્રોણે ત્વક્પત્રફલમૂલાદીનાં તુલામાવાપ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં નિષ્ક્વાથ્યાપહરેદિત્યેષ કષાયપાકકલ્પઃ; સ્નેહકુડવે ભેષજપલં પિષ્ટં કલ્કં ચતુર્ગુણં દ્રવમાવાપ્ય વિપચેદિત્યેષ સ્નેહપાકકલ્પઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ભવતશ્ચાત્ર- સ્નેહભેષજતોયાનાં પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્ | તત્રાયં વિધિરાસ્થેયો નિર્દિષ્ટે તદ્વદેવ તુ ||૯|| અનુક્તે દ્રવકાર્યે તુ સર્વત્ર સલિલં મતમ્ | કલ્કક્વાથાવનિર્દેશે ગણાત્તસ્માત્ પ્રયોજયેત્ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાકક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ | સ તુ ત્રિવિધઃ; તદ્યથા- મૃદુઃ, મધ્યમઃ, ખર ઇતિ | તત્ર સ્નેહૌષધિવિવેકમાત્રં યત્ર ભેષજં સ મૃદુરિતિ, મધૂચ્છિષ્ટમિવ વિશદમવિલેપિ યત્ર ભેષજં સ મધ્યમઃ, કૃષ્ણમવસન્નમીષદ્વિશદં ચિક્કણં ચ યત્ર ભેષજં સ ખર ઇતિ; અત ઊર્ધ્વં દગ્ધસ્નેહો ભવતિ, તં પુનઃ સાધુ સાધયેત્ | તત્ર પાનાભ્યવહારયોર્મૃદુઃ, નસ્યાભ્યઙ્ગયોર્મધ્યમઃ, બસ્તિકર્ણપૂરણયોસ્તુ ખર ઇતિ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ભવતશ્ચાત્ર- શબ્દસ્યોપરમે પ્રાપ્તે ફેનસ્યોપશમે તથા | ગન્ધવર્ણરસાદીનાં સમ્પત્તૌ સિદ્ધિમાદિશેત્ ||૧૨|| ઘૃતસ્યૈવં વિપક્વસ્ય જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્ | ફેનોઽતિમાત્રં તૈલસ્ય શેષં ઘૃતવદાદિશેત્ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વં સ્નેહપાનક્રમમુપદેક્ષ્યામઃ- અથ ખલુ લઘુકોષ્ઠાયાતુરાય કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનાયોદયગિરિશિખરસંસ્થિતે પ્રતપ્તકનકનિકરપીતલોહિતે સવિતરિ યથાબલં તૈલસ્ય ઘૃતસ્ય વા માત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્ | પીતમાત્રે ચોષ્ણોદકેનોપસ્પૃશ્ય સોપાનત્કો યથાસુખં વિહરેત્ ||૧૪||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

રૂક્ષક્ષતવિષાર્તાનાં વાતપિત્તવિકારિણામ્ | હીનમેધાસ્મૃતીનાં ચ સર્પિઃપાનં પ્રશસ્યતે ||૧૫|| કૃમિકોષ્ઠાનિલાવિષ્ટાઃ પ્રવૃદ્ધકફમેદસઃ | પિબેયુસ્તૈલસાત્મ્યાશ્ચ તૈલં દાર્ઢ્યાર્થિનશ્ચ યે ||૧૬|| વ્યાયામકર્શિતાઃ શુષ્કરેતોરક્તા મહારુજઃ | મહાગ્નિમારુતપ્રાણા વસાયોગ્યા નરાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭|| ક્રૂરાશયાઃ ક્લેશસહા વાતાર્તા દીપ્તવહ્નયઃ | મજ્જાનમાપ્નુયુઃ સર્વે સર્પિર્વા સ્વૌષધાન્વિતમ્ ||૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્ | દેયં બહુકફે ચાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ ||૧૯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

દોષાણામલ્પભૂયસ્ત્વં સંસર્ગં સમવેક્ષ્ય ચ | યુઞ્જ્યાત્ત્રિષષ્ટિધાભિન્નૈઃ સમાસવ્યાસતો રસૈઃ ||૨૦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

સ્નેહસાત્મ્યઃ ક્લેશસહઃ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે | અચ્છમેવ પિબેત્ સ્નેહમચ્છપાનં હિ પૂજિતમ્ ||૨૧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

શીતકાલે દિવા સ્નેહમુષ્ણકાલે પિબેન્નિશિ | વાતપિત્તાધિકો રાત્રૌ વાતશ્લેષ્માધિકો દિવા ||૨૨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

વાતપિત્તાધિકસ્યોષ્ણે તૃણ્મૂર્ચ્છોન્માદકારકઃ | શીતે વાતકફાર્તસ્ય ગૌરવારુચિશૂલકૃત્ ||૨૩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

સ્નેહપીતસ્ય ચેત્તૃષ્ણા પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ | એવં ચાનુપશામ્યન્ત્યાં સ્નેહમુષ્ણામ્બુના વમેત્ ||૨૪|| દિહ્યાચ્છીતૈઃ શિરઃ શીતં તોયં ચાપ્યવગાહયેત્ |૨૫|

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગગતેઽહનિ ||૨૫|| સા માત્રા દીપયત્યગ્નિમલ્પદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત તથાઽર્ધદિવસે ગતે ||૨૬|| સા વૃષ્યા બૃંહણી યા ચ મધ્યદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત ચતુર્ભાગાવશેષિતે ||૨૭|| સ્નેહનીયા ચ સા માત્રા બહુદોષે ચ પૂજિતા | યા માત્રા પરિજીર્યેત્તુ તથા પરિણતેઽહનિ ||૨૮|| ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદાન્ હિત્વા સા માત્રા પૂજિતા ભવેત્ અહોરાત્રાદસન્દુષ્ટા યા માત્રા પરીજીર્યતિ ||૨૯|| સા તુ કુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશિની |૩૦|

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

યથાગ્નિ પ્રથમાં માત્રાં પાયયેત વિચક્ષણઃ ||૩૦|| પીતો હ્યતિબહુઃ સ્નેહો જનયેત્ પ્રાણસંશયમ્ | મિથ્યાચારાદ્બહુત્વાદ્વા યસ્ય સ્નેહો ન જીર્યતિ ||૩૧|| વિષ્ટભ્ય ચાપિ જીર્યેત્તં વારિણોષ્ણેન વામયેત્ | તતઃ સ્નેહં પુનર્દદ્યાલ્લઘુકોષ્ઠાય દેહિને | જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં સ્નેહસ્યોષ્ણોદકં પિબેત્ ||૩૨|| તેનોદ્ગારો ભવેચ્છુદ્ધો ભક્તં પ્રતિ રુચિસ્તથા | સ્યુઃ પચ્યમાને તૃડ્દાહભ્રમસાદારતિક્લમાઃ ||૩૩||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

પરિષિચ્યાદ્ભિરુષ્ણાભિર્જીર્ણસ્નેહં તતો નરમ્ | યવાગૂં પાયયેચ્ચોષ્ણાં કામં ક્લિન્નાલ્પતણ્ડુલામ્ ||૩૪|| દેયૌ યૂષરસૌ વાઽપિ સુગન્ધી સ્નેહવર્જિતૌ | કૃતૌ વાઽત્યલ્પસર્પિષ્કૌ વિલેપી વા વિધીયતે ||૩૫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

પિબેત્ત્ર્યહં ચતુરહં પઞ્ચાહં ષડહં તથા | સપ્તરાત્રાત્ પરં સ્નેહઃ સાત્મ્યીભવતિ સેવિતઃ ||૩૬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

સુકુમારં કૃશં વૃદ્ધં શિશું સ્નેહદ્વિષં તથા | તૃષ્ણાર્તમુષ્ણકાલે ચ સહ ભક્તેન પાયયેત્ ||૩૭||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

પિપ્પલ્યો લવણં સ્નેહાશ્ચત્વારો દધિમસ્તુકઃ | પીતમૈકધ્યમેતદ્ધિ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૩૮|| ભૃષ્ટા માંસરસે સ્નિગ્ધા યવાગૂઃ સૂપકલ્પિતા | પ્રક્ષુદ્રા પીયમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૩૯|| સર્પિષ્મતી પયઃસિદ્ધા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા | સુખોષ્ણા સેવ્યમાના તુ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૦|| પિપ્પલ્યો લવણં સર્પિસ્તિલપિષ્ટં વરાહજા | વસા ચ પીતમૈકધ્યં સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૧|| શર્કરાચૂર્ણસંસૃષ્ટે દોહનસ્થે ઘૃતે તુ ગામ્ | દુગ્ધ્વા ક્ષીરં પિબેદ્રૂક્ષઃ સદ્યઃસ્નેહનમુચ્યતે ||૪૨|| યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકાન્વિતઃ | પયો દધિ સુરા ચેતિ ઘૃતમપ્યષ્ટમં ભવેત્ ||૪૩|| સિદ્ધમેતૈર્ઘૃતં પીતં સદ્યઃસ્નેહનમુત્તમમ્ | રાજ્ઞે રાજસમેભ્યો વા દેયમેતદ્ધૃતોત્તમમ્ ||૪૪||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

બલહીનેષુ વૃદ્ધેષુ મૃદ્વગ્નિસ્ત્રીહતાત્મસુ | અલ્પદોષેષુ યોજ્યાઃ સ્યુર્યે યોગાઃ સમ્યગીરિતાઃ ||૪૫||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

વિવર્જયેત્ સ્નેહપાનમજીર્ણી તરુણજ્વરી | દુર્બલોઽરોચકી સ્થૂલો મૂર્ચ્છાર્તો મદપીડિતઃ ||૪૬|| છર્દ્યર્દિતઃ પિપાસાર્તઃ શ્રાન્તઃ પાનક્લમાન્વિતઃ | દત્તબસ્તિર્વિરિક્તશ્ચ વાન્તો યશ્ચાપિ માનવઃ ||૪૭|| અકાલે દુર્દિને ચૈવ ન ચ સ્નેહં પિબેન્નરઃ | અકાલે ચ પ્રસૂતા સ્ત્રી સ્નેહપાનં વિવર્જયેત્ ||૪૮|| સ્નેહપાનાદ્ભવન્ત્યેષાં નૄણાં નાનાવિધા ગદાઃ | ગદા વા કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ ન સિધ્યન્ત્યથવા પુનઃ ||૪૯|| ગર્ભાશયેઽવશેષાઃ સ્યૂ રક્તક્લેદમલાસ્તતઃ | સ્નેહં જહ્યાન્નિષેવેત પાચનં રૂક્ષમેવ ચ ||૫૦|| દશરાત્રાત્તતઃ સ્નેહં યથાવદવચારયેત્ |૫૧|

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

પુરીષં ગ્રથિતં રૂક્ષં કૃચ્છ્રાદન્નં વિપચ્યતે ||૫૧|| ઉરો વિદહતે વાયુઃ કોષ્ઠાદુપરિ ધાવતિ | દુર્વર્ણો દુર્બલશ્ચૈવ રૂક્ષો ભવતિ માનવઃ ||૫૨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

સુસ્નિગ્ધા ત્વગ્વિટ્શૈથિલ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મૃદુગાત્રતા | ગ્લાનિર્લાઘવમઙ્ગાનામધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્ | સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય લિઙ્ગાનિ સ્નેહોદ્વેગસ્તથૈવ ચ ||૫૩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

ભક્તદ્વેષો મુખસ્રાવો ગુદદાહઃ પ્રવાહિકા | પુરીષાતિપ્રવૃત્તિશ્ચ ભૃશસ્નિગ્ધસ્ય લક્ષણમ્ ||૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

રૂક્ષસ્ય સ્નેહનં સ્નેહૈરતિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્ | શ્યામાકકોરદૂષાન્નતક્રપિણ્યાકશક્તુભિઃ ||૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

દીપ્તાન્તરગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ | દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષો ભવેત્તુ ||૫૬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

સ્નેહો હિતો દુર્બલવહ્નિદેહસન્ધુક્ષણે વ્યાધિનિપીડિતસ્ય | બલાન્વિતૌ ભોજનદોષજાતૈઃ પ્રમર્દિતું તૌ સહસા ન સાધ્યૌ ||૫૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સ્નેહોપયૌગિકચિકિત્સિતં નામૈકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૧||