Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੌਗਿਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਸਰ੍ਵੋਪਘਾਤਸ਼ਮਨੀਯੇ ਰਸਾਯਨੇ ‘ਨਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਾਸਾਯਨੋ ਵਿਧਿਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਕਾਮਃ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮਣੀ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੌਗਿਕਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਉਪਯੋਗੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮਣਿ ਤਤ੍ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੌਗਿਕਂ ਤਦੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਉਪਯੋਜਨਮ੍ ਉਪਯੋਗੋ ਬਾਹ੍ਯ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯੋਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਃ ਪਾਨਾਦਿਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸ੍ਨੇਹਸਾਰੋਯਂ ਪੁਰੁਸਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਭੂਯਿਸ੍ਠਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਸ੍ਨੇਹੋ ਹਿ ਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਕਰ੍ਣਪੂਰਣਗਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਭੋਜਨੇਸੂਪਯੋਜ੍ਯਃ ||੩||
View original
स्नेहसारोऽयं पुरुषः, प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति |
स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ||३||
ਤਤ੍ਰ ਪਾਨਾਦਿ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਹ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਨਰਨਾਗਤਾਬਾਧੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੁਪਾਲਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੋਕ੍ਤਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਯੋਨਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੋਭਿਹਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾਸ਼੍ਚ |
ਤਤ੍ਰ ਜਙ੍ਗਮੇਭ੍ਯੋ ਗਵ੍ਯਂ ਘਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਿਲਤੈਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ||੪||
View original
तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च |
तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं, स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति ||४||
ਦ੍ਵਿਯੋਨਿਃ ਦ੍ਵਿਕਾਰਣਿਕਃ ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਜਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸ੍ਥਾਵਰਯੋਨਿ, ਘਤਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਸ੍ਤੁ ਜਙ੍ਗਮਯੋਨਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਤਿਲਾਦਿਫਲੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਫਲਸ੍ਥਂ, ਦੇਵਦਾਰੁਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸਾਰੋਤ੍ਥਂ ਚ; ਘਤਮਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥਂ, ਦਧ੍ਯੁਤ੍ਥਂ ਚ; ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹੋ ਵਸਾ, ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਜ੍ਜਾ| ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ; ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਗੁਣੇਨਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪਾਨਵਿਧਾਵੁਕ੍ਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਜਙ੍ਗਮੇਭ੍ਯੋ ਗਵ੍ਯਂ ਘਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਸ੍ਥਾਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਿਲਤੈਲਮਿਤਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਥਾਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਯਥਾਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਨੇਹਾਨੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਤਿਲ੍ਵਕੈਰਣ੍ਡਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਪਲਾਸ਼ਵਿਸਾਣਿਕਾਗਵਾਕ੍ਸੀਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਸ਼ਮ੍ਪਾਕਨੀਲਿਨੀਸ੍ਨੇਹਾ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ, ਜੀਮੂਤਕਕੁਟਜਕਤਵੇਧਨੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਮਦਨਸ੍ਨੇਹਾ ਵਾਮਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਡਙ੍ਗਖਰਮਞ੍ਜਰੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸੂਰ੍ਯਵਲ੍ਲੀਪੀਲੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ, ਕਰਞ੍ਜਪੂਤੀਕਕਤਮਾਲਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੇਙ੍ਗੁਦੀਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਸ੍ਨੇਹਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣੇਸੂਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੁਵਰਕਕਪਿਤ੍ਥਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਭਲ੍ਲਾਤਕਪਟੋਲਸ੍ਨੇਹਾ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਸੁ, ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਕਰ੍ਕਾਰੁਕਤੁਮ੍ਬੀਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ੍ਨੇਹਾ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗੇਸੁ, ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾਵਲ੍ਗੁਜਹਰੀਤਕੀਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਮਰੀਸੁ, ਕੁਸੁਮ੍ਭਸਰ੍ਸਪਾਤਸੀਪਿਚੁਮਰ੍ਦਾਤਿਮੁਕ੍ਤਕਭਾਣ੍ਡੀਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀਕਟਭੀਸ੍ਨੇਹਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹੇਸੁ, ਤਾਲਨਾਰਿਕੇਲਪਨਸਮੋਚਪ੍ਰਿਯਾਲਬਿਲ੍ਵਮਧੂਕਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਾਮ੍ਰਾਤਕਫਲਸ੍ਨੇਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸਸ੍ਟੇ ਵਾਯੌ, ਬਿਭੀਤਕਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਣ੍ਡੀਤਕਸ੍ਨੇਹਾਃ ਕਸ੍ਣੀਕਰਣੇ, ਸ਼੍ਰਵਣਕਙ੍ਗੁਕਟੁਣ੍ਟੁਕਸ੍ਨੇਹਾਃ ਪਾਣ੍ਡੂਕਰਣੇ, ਸਰਲਪੀਤਦਾਰੁਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਗੁਰੁਸਾਰਸ੍ਨੇਹਾ ਦਦ੍ਰੁਕੁਸ੍ਠਕਿਟਿਭੇਸੁ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸ੍ਨੇਹਾ ਵਾਤਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਤੈਲਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੫||
View original
अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः- तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति, जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति, विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति, करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते, तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु, त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु, कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु, कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु, तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ, बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे, श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे, सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु, सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति, तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ||५||
ਪ੍ਰਯੋਜਨਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਯਥਾਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾ| ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਧੋਗਾਮਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਨੇਹਾਨੇਵ ਪ੍ਰਥਮਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲ੍ਵਕੋ ਰੋਧ੍ਰਾਕਾਰੋ ਬਹਤ੍ਪਤ੍ਰੋ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਗ੍ਵੈਰੇਚਨਿਕਃ, ਸਪ੍ਤਲਾ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯਪਿ ਤਦ੍ਭੇਦਃ, ਵਿਸਾਣਿਕਾ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ, ਗਵਾਕ੍ਸੀ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ, ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੋ ਰੇਚਨਿਕਾ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ, ਸ਼ਮ੍ਪਾਕਃ ਕਿਰਮਾਲਕਃ, ਨੀਲਿਨੀ ਨੀਲਾਞ੍ਜਨਿਕਾ ਸ਼ਾਰਦਂ ਫਲਮ੍| ਜੀਮੂਤੋ ਦੇਵਦਾਲੀ, ਕਤਵੇਧਨਃ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਃ ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀ, ਧਾਮਾਰ੍ਗਵੋ ਮਹਾਕੋਸ਼ਾਤਕੀ| ਤਤ੍ਰ ਤਿਲ੍ਵਕਾਦਿਸ੍ਨੇਹਾ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ, ਜੀਮੂਤਕਾਦਿਸ੍ਨੇਹਾ ਵਾਮਯਨ੍ਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਕਫਹਰਂ ਕਰ੍ਮਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਕਫਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਡਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰਮਞ੍ਜਰੀ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ, ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ, ਸੂਰ੍ਯਵਲ੍ਲੀ ਪਟੋਲਸਦਸ਼ਾ ਵਲ੍ਲੀ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ, ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ ਨਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਿਰੇਚਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਰਣਯੋਗਿਨਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਰਞ੍ਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਤੀਕਃ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ, ਕਤਮਾਲਃ ਕਿਰਮਾਲਃ| ਤੁਵਰਕਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸਮੁਦ੍ਰਭੂਮਿਸੁ ਪਲਾਸ਼ਾਨੁਕਾਰੀ ਵਕ੍ਸਃ| ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਦਿਸ੍ਵਸ੍ਟਾਸੁ, ਵਾਤਾਮਯਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਉਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਲੋਕਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍; ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ| ਤ੍ਰਪੁਸਃ ਸੁਧਾਵਾਸਃ, ਤ੍ਰਪੁਸੀਤਿ ਲੋਕੇ, ਏਰ੍ਵਾਰੁਰ੍ਲੋਮਸ਼ਾ ਕਰ੍ਕਟੀ, ਕਰ੍ਕਾਰੁਃ ਵਾਡਵਂ ਤ੍ਰਪੁਸਂ ‘ਖੇਰਸਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਧ੍ਮਾਨਾਸ਼੍ਮਰੀਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਵਰ੍ਚਲਾ, ਅਵਲ੍ਗੁਜੋ ਬਾਕੁਚੀ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ‘ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾਹਰੀਤਕੀਸ੍ਨੇਹੌ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼੍ਮਰੀਸੁ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ- ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾਦਿਸ੍ਨੇਹੌ ਵਾਤਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਸ੍ਵਸ਼੍ਮਰੀਸ੍ਵਿਤਿ| ਪਿਚੁਮਰ੍ਦੋ ਨਿਮ੍ਬਃ, ਅਤਿਮੁਕ੍ਤਕਃ ਅਵਨ੍ਤਕਃ, ਭਾਣ੍ਡੀ ‘ਭਾਣ੍ਡਨੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਵਿਟਪੋ ਭਾਣ੍ਡਧਾਵਨਾਰ੍ਥਮਾਸੁਤੀਵਲਾਃ ਸਮਾਹਰਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਿਯਾਲਃ ਚਾਰਃ| ਪਿਣ੍ਡੀਤਕੋ ਮਦਨਃ| ਸ਼੍ਰਵਣਃ ਤਾਪਸਵਕ੍ਸਃ ‘ਇਙ੍ਗੁਦੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਕਙ੍ਗੁਕਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ, ਟੁਣ੍ਟੁਕਃ ਸ੍ਯੋਨਾਕਃ| ਪੀਤਦਾਰੁ ਦੇਵਦਾਰੁ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦਦ੍ਰੂਕਿਟਿਭੌ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਸਾਮਾਨ੍ਯਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਵਰਤੈਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਤਿਲਤੈਲਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਧਾਵੁਕ੍ਤਾਃ| ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਵਰ੍ਗੇਣੈਵ ਗੁਣੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਸਾਯਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕ੍ਰਮਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਫਲਮੂਲਾਦੀਨਾਂ ਭਾਗਸ੍ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਪਹਰੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਕਸਾਯਪਾਕਕਲ੍ਪਃ; ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸਤੇਸੁ ਸਟ੍ਸੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦ੍ਰਵਮਾਵਾਪ੍ਯ ਚਤੁਰਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸਸਮਾਨ੍ ਭੇਸਜਪਿਣ੍ਡਾਨਿਤ੍ਯੇਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਃ |
ਏਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਆਗਮਾਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ||੬||
View original
अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
तत्र केचिदाहुः- त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः |
एतत्तु न सम्यक्; कस्मात्? आगमासिद्धत्वात् ||६||
ਸ ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਂਸ੍ਕਤ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਨ੍ਦਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭਾਗ ਇਤਿ ਏਕਵਚਨਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦੇਕ ਏਵਾਕਤਪਲਾਦਿਮਾਨਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁਲਾਧਾਰਣਮਾਤ੍ਰੇਣਾਵਧਾਰਿਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਾਗਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮੁਦਕਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍- ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਾਥਮੁਪਹਰੇਦਿਤਿ| ਕਸਾਯਸ੍ਨੇਹਕਲ੍ਕਮਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਸਂਯੁਕ੍ਤਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਿਰੀਸਦ੍ਵਿਸ੍ਤਤਪਾਣਿਰੇਕਃ, ਨ ਪੁਨਃ ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਚਤੁਰਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸਸਮਾਨ੍ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਪਿਣ੍ਡਾਨ੍ ਬਿਭੀਤਕਫਲਮਾਨਾਨ੍ ਪਿਸ੍ਟਭੇਸਜਕਲ੍ਕਾਨ੍; ਇਤ੍ਯੇਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਪਲਕੁਡਵਾਦੀਨਾਮਤੋ ਮਾਨਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਧਾਨ੍ਯਮਾਸਾ ਮਧ੍ਯਮਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਸਕਃ, ਤੇ ਸੋਡਸ਼ ਸੁਵਰ੍ਣਮ੍; ਅਥਵਾ ਮਧ੍ਯਮਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਧਰਣਂ, ਤਾਨ੍ਯਰ੍ਧਤਤੀਯਾਨਿ ਕਰ੍ਸਃ; ਤਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਃ ਪਲਕੁਡਵਪ੍ਰਸ੍ਥਾਢਕਦ੍ਰੋਣਾ ਇਤ੍ਯਭਿਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੁਲਾ ਪੁਨਃ ਪਲਸ਼ਤਂ, ਤਾਃ ਪੁਨਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਾਰਃ; ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਮਿਦਂ ਮਾਨਮ੍, ਆਰ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਚ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਿਤਿ ||੭||
View original
पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः- तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः, ते षोडश सुवर्णम्; अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं, तान्यर्धतृतीयानि कर्षः; ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते, तुला पुनः पलशतं, ताः पुनर्विंशतिर्भारः; शुष्काणामिदं मानम्, आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणमिति ||७||
ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਮੁਪਦਿਦਿਕ੍ਸੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਲਾਦਿਪਰਿਮਾਣਮੇਵਾਹ- ਪਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ? ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਪਰਿਮੇਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸਿਦ੍ਧੇਃ, ਪਰਿਮਾਣਸਿਦ੍ਧੌ ਪਰਿਮੇਯਕਸਾਯਸ੍ਨੇਹਪਾਕਾਦਿਸਮ੍ਭਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਵਿਭਾਗਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਃ; ਅਤਸ੍ਤਦੁਪਯੋਗਿ ਮਾਨਮਭਿਧੀਯਤੇ| ਪਲਾਦੀਨਾਂ ਪਙ੍ਕ੍ਤੌ ਪਥਕ੍ ਕੁਡਵਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਲਕੁਡਵਯੋਰਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਤਦਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਕੁਡਵਾਦੌ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੇਵ, ਪਲਮਾਨੇਸੁ ਤੁ ਪੁਨਰਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੇਵ| ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਧ੍ਯਮਪ੍ਰਮਾਣਾਃ, ਤੇਨ ਨਾਤਿਸ੍ਥੂਲਾ ਨਾਤਿਤਨਵਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰੇਕਃ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਸਕਃ| ਤੇ ਸੋਡਸ਼ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਸਕਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਕਰ੍ਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ ਮਾਨਸੂਤ੍ਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਥਵਾ ਮਧ੍ਯਮਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਧਂ ਤਤੀਯਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯਰ੍ਧਤਤੀਯਾਨਿ ਸਾਰ੍ਧਦ੍ਵਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਭਯਂ ਚੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ- ਤਤਃ ਕਰ੍ਸਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਰ੍ਧਮਾਨਾਤ੍ ਪਲਮ੍, ਏਵਂ ਪਲਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਰ੍ਧਮਾਨਾਤ੍ ਕੁਡਵਃ, ਕੁਡਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਦਾਢਕਮ੍, ਆਢਕਾਦ੍ ਦ੍ਰੋਣਃ; ਤੁਲਾ ਪੁਨਃ ਪਲਸ਼ਤਮੇਵ| ਤਾਃ ਪੁਨਰਿਤਿ ਤੁਲਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਭਾਰੋਪ੍ਯਭਿਹਿਤੋ ਨ ਪੁਨਰਤ੍ਰਾਨੇਨ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਮਿਦਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰਸਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਸਲਿਲਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਂ ਕੁਡਵਾਦੌ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪਲੈਃ ਕੁਡਵਃ, ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਚਾਸ੍ਟਭਿਰਿਤਿ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਚ ਚਤੁਃਪਲਂ ਕੁਡਵਮਾਹ| ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਾਤ੍ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣ੍ਯਪਿ ਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ| ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਹ- “ਵਾਸਾਕੁਟਜਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ਼ਤਮੂਲੀਸਹਾਮਤਾਃ | ਪ੍ਰਸਾਰਣ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਚ ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾ ਸਹਾਚਰਾਃ|| ਨਿਤ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨ ਤਾਸਾਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਵਿਸਯੇ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ- “ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾਤ੍ਰ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾ ਪਲੈਃ ਸੋਡਸ਼ਭਿਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਤੋਯਸ੍ਨੇਹਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਧਾਨ੍ਯਮਾਸਾ ਮਧ੍ਯਮਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਮਾਸਕ ਇਤਿ ਮਾਗਧਾਨੁਮਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਸਮ੍ਮਤਂ ਮਾਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਮਾਨਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕਾਲਿਙ੍ਗਂ ਮਾਗਧਂ ਤਥਾ| ਕਾਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਮਾਗਧਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤਿ ਮਾਨਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ|| ਕਾਲਿਙ੍ਗਮਪਿ ਮਾਨਂ ਚ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਸਮ੍ਮਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਹ- ਅਥਵਾ ਮਧ੍ਯਮਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮਪਰਿਮਾਣਸਮ੍ਮਿਤਾਨਾਂ ਯਥਾਯੋਗਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਫਲਮੂਲਾਦੀਨਾਮਾਤਪਪਰਿਸ਼ੋਸਿਤਾਨਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨ੍ਯਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾਵਕੁਟ੍ਯਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇਨ ਵਾਮ੍ਭਸਾਭਿਸਿਚ੍ਯ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾਪਹਰੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਕਸਾਯਪਾਕਕਲ੍ਪਃ |
ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵਃ, ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਃ, ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਸਂਸਜ੍ਯ ਵਿਪਚੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਃ |
ਅਥਵਾ ਤਤ੍ਰੋਦਕਦ੍ਰੋਣੇ ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਫਲਮੂਲਾਦੀਨਾਂ ਤੁਲਾਮਾਵਾਪ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਪਹਰੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਕਸਾਯਪਾਕਕਲ੍ਪਃ; ਸ੍ਨੇਹਕੁਡਵੇ ਭੇਸਜਪਲਂ ਪਿਸ੍ਟਂ ਕਲ੍ਕਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦ੍ਰਵਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਃ ||੮||
View original
तत्रान्यतमपरिमाणसम्मितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः |
स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः |
अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ||८||
ਪਲਾਦਿਮਾਨਮਭਿਧਾਯ ਕ੍ਵਾਥਪਾਕਪਰਿਭਾਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਅਨ੍ਯਤਮੇਨ ਏਕਤਮੇਨ, ਪਰਿਮੀਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਪਲਾਦਿਕਂ, ਤੇਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇਨਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਵੇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨੇਤ੍ਯਸ੍ਯ| ਉਦਕਦ੍ਰੋਣਵਿਸਯੇ ਤੁਲਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਵਾਪੇਨੈਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜਲੇ ਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਪਰਿਭਾਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਕੁਡਵੇ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵਂ ਭੇਸਜਪਲਂ ਚ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਨਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਕਸਾਯਪਾਕਵਿਸਯਮਾਹ- “ਕਰ੍ਸਾਦੌ ਤੁ ਪਲਂ ਯਾਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਿਕਂ ਜਲਮ੍| ਤਤਸ੍ਤੁ ਕੁਡਵਂ ਯਾਵਤ੍ਤੋਯਮਸ੍ਟਗੁਣਂ ਭਵੇਤ੍||ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਦਿਕਂ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਿਸਯਮਾਹ- “ਮਦੌ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦੇਯਂ ਕਠਿਨੇਸ੍ਟਗੁਣਂ ਜਲਮ੍| ਕਠਿਨਾਤ੍ ਕਠਿਨੇ ਦੇਯਂ ਜਲਂ ਸੋਡਸ਼ਿਕਂ ਮਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇਨ ਜਲੇਨ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਪਨਾ ਪਾਨਵਿਸਯੇ, ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੈਵ| ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਮਤੇ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਨਂ- ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵਃ, ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਃ, ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਸਂਸਜ੍ਯ ਵਿਪਚੇਦਿਤ੍ਯੇਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਯੁਦਕਕ੍ਸੀਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਯਤ੍ਰੈਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਿ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਨਿ, ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨਾਨਿ”- ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍,- “ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਸ੍ਨੇਹਸਂਵਿਧੌ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਰਰ੍ਵਾਕ੍ ਚ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍”- ਇਤਿ||੮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਨੇਹਭੇਸਜਤੋਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਤ੍ਰ ਨੇਰਿਤਮ੍ |
ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਵਿਧਿਰਾਸ੍ਥੇਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਤੁ ||੯||
ਅਨੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵਕਾਰ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਲਿਲਂ ਮਤਮ੍ |
ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਗਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੧੦||
View original
भवतश्चात्र- स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् |
तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ||९||
अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् |
कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ||१०||
ਕਸਾਯਸ੍ਨੇਹਪਾਕਪਰਿਭਾਸੇਯਂ, ਪਰਿਭਾਸਾ ਚਾਨਿਯਮੇ ਨਿਯਮਕਾਰਿਣੀਤਿ, ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਭੇਸਜਤੋਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵਾਦੌ ਪੁਨਃ ਕਾ ਪਰਿਭਾਸੇਤ੍ਯਾਹ- ਅਨੁਕ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵ ਗਣਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੋਭਿਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਵ ਗਣਾਤ੍ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਪ੍ਰਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਚਰਣੀਯਃ||੯-੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕ੍ਰਮਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਸ ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਦੁਃ, ਮਧ੍ਯਮਃ, ਖਰ ਇਤਿ |
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹੌਸਧਿਵਿਵੇਕਮਾਤ੍ਰਂ ਯਤ੍ਰ ਭੇਸਜਂ ਸ ਮਦੁਰਿਤਿ, ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਮਿਵ ਵਿਸ਼ਦਮਵਿਲੇਪਿ ਯਤ੍ਰ ਭੇਸਜਂ ਸ ਮਧ੍ਯਮਃ, ਕਸ੍ਣਮਵਸਨ੍ਨਮੀਸਦ੍ਵਿਸ਼ਦਂ ਚਿਕ੍ਕਣਂ ਚ ਯਤ੍ਰ ਭੇਸਜਂ ਸ ਖਰ ਇਤਿ; ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦਗ੍ਧਸ੍ਨੇਹੋ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਪੁਨਃ ਸਾਧੁ ਸਾਧਯੇਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਪਾਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰਯੋਰ੍ਮਦੁਃ, ਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਮਃ, ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਣਪੂਰਣਯੋਸ੍ਤੁ ਖਰ ਇਤਿ ||੧੧||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
स तु त्रिविधः; तद्यथा- मृदुः, मध्यमः, खर इति |
तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति; अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् |
तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ||११||
ਸ੍ਨੇਹੌਸਧਯੋਰ੍ਵਿਵੇਕਮਾਤ੍ਰਂ ਪਥਗ੍ਭਾਵਮਾਤ੍ਰਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੇਸਜੇ ਤਤ੍ ਤਾਦਸ਼ਂ ਭੇਸਜਂ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਸ ਮਦੁਃ| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮੁਭਯਗਤਮਪਿ ਭੇਸਜੇਭਿਹਿਤਂ, ਭੇਸਜਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇਪਿ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਮਿਵ ਵਿਸ਼ਦਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮੇਵ| ਅਤ ਏਵ ਅਵਿਲੇਪਿ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦੇਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਂ ਕਲ੍ਕਰੂਪਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਮਧ੍ਯਮਃ| ਅਵਸਨ੍ਨਮੀਸਦਿਤਿ ਭਰ੍ਜਨਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭਸ੍ਟਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਤਿਕਸ੍ਣਮਤ੍ਯਵਸਨ੍ਨਮਤਿਵਿਸ਼ਦਂ ਚ ਯਤ੍ਰ ਭੇਸਜਂ ਸ ਦਗ੍ਧਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨੋਪਦੇਸ਼ਾਦੌਸਧਗੁਣਾ ਏਵ ਨਸ੍ਟਾ ਨ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾ ਇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਚਰਕੇ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ,- “ਖਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਮਦੁਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਨੇ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ” (ਚ. ਕ. ੧੨) ਇਤਿ; ਤਦਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ; “ਸ਼੍ਰੁਤਿਦ੍ਵੈਧਂ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮਤੌ” (ਮਨੁ. ੨-੧੪)- ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ- “ਉਦਿਤਾਨੁਦਿਤੇ ਚਾਪਿ ਸਮਯਾਧ੍ਯੁਸਿਤੇ ਤਥਾ| ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਜ੍ਞ ਇਤੀਯਂ ਵੈਦਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ” (ਮਨੁ. ਸ੍ਮ.੨-੧੫) ਇਤਿ||੧੧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਰਮੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਫੇਨਸ੍ਯੋਪਸ਼ਮੇ ਤਥਾ |
ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੨||
ਘਤਸ੍ਯੈਵਂ ਵਿਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ |
ਫੇਨੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੈਲਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਂ ਘਤਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੩||
View original
भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा |
गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ||१२||
घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |
फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ||१३||
ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮਦੁਵਿਸ਼ਦਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਪਾਕਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸ਼ੇਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੈਰੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਵਾਨੁਗਤਃ, ਅਦ੍ਰਵਾਨੁਗਤਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਰਮੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨਾ ਦ੍ਰਵਾਨੁਗਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਰਮੋ ਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯੁਪਰਮ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਮਦ੍ਧੌ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਕ੍ਰਮਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਅਥ ਖਲੁ ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਾਯਾਤੁਰਾਯ ਕਤਮਙ੍ਗਲਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਾਯੋਦਯਗਿਰਿਸ਼ਿਖਰਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਕਨਕਨਿਕਰਪੀਤਲੋਹਿਤੇ ਸਵਿਤਰਿ ਯਥਾਬਲਂ ਤੈਲਸ੍ਯ ਘਤਸ੍ਯ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍ |
ਪੀਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨੋਪਸ੍ਪਸ਼੍ਯ ਸੋਪਾਨਤ੍ਕੋ ਯਥਾਸੁਖਂ ਵਿਹਰੇਤ੍ ||੧੪||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामः- अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् |
पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ||१४||
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਪਰਿਪਾਟੀਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਦੌ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੋਭਾਰ੍ਥਃ| ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਵਚਨਂ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਗਯੀ ਤੁ ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਾਯ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਾਮਾਸ਼ਯਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਹਦਯੇਸੁ ਪਕ੍ਵਤਾਪਗਤਾਨ੍ਨਮਲਰਸਾਮਤਾਗੌਰਵਾਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ | ਕਤਂ ਮਙ੍ਗਲਂ ਪੂਰ੍ਣੋਦਕਕੁਮ੍ਭਾਦਿ ਸਰ੍ਵਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਤਸ੍ਮੈ| ਅਤ੍ਰੋਦਯਗਿਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਸਵਿਤੁਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਾਤਃਕਾਲਜ੍ਞਾਪਨਾਯ| ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਾਹਾਰੇ ਨੈਸ਼ੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ| ਪਿਬੇਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਨੇਹਮਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਤਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ ਦੋਸਪੁਰੁਸਾਮਯਾਨਾਂ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਬਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਾਮਦ੍ਵਯਚਤੁਰ੍ਯਾਮਸਕਲਾਹਃਪਰਿਣਾਮਸਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀਂ ਮਾਤ੍ਰਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਨੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਘਤਤੈਲੇ ਪ੍ਰਾਹ- ਘਤਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਵੇਤਿ| ਉਪਸ੍ਪਸ਼੍ਯ ਆਚਮਨਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪||
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18
ਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਤਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ |
ਹੀਨਮੇਧਾਸ੍ਮਤੀਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੧੫||
ਕਮਿਕੋਸ੍ਠਾਨਿਲਾਵਿਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਕਫਮੇਦਸਃ |
ਪਿਬੇਯੁਸ੍ਤੈਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੈਲਂ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਸ਼੍ਚ ਯੇ ||੧੬||
ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੇਤੋਰਕ੍ਤਾ ਮਹਾਰੁਜਃ |
ਮਹਾਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤਪ੍ਰਾਣਾ ਵਸਾਯੋਗ੍ਯਾ ਨਰਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੭||
ਕ੍ਰੂਰਾਸ਼ਯਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾ ਵਾਤਾਰ੍ਤਾ ਦੀਪ੍ਤਵਹ੍ਨਯਃ |
ਮਜ੍ਜਾਨਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵੌਸਧਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੧੮||
View original
रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् |
हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते ||१५||
कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः |
पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ||१६||
व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः |
महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ||१७||
क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः |
मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ||१८||
ਸਰ੍ਵੇ ਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਤਵਿਸਾਰ੍ਤਾਦਯਃ| ਸ੍ਵੌਸਧਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯਮੌਸਧਂ ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੫-੧੮||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
ਕੇਵਲਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਿਕੇ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਦੇਯਂ ਬਹੁਕਫੇ ਚਾਪਿ ਵ੍ਯੋਸਕ੍ਸਾਰਸਮਾਯੁਤਮ੍ ||੧੯||
View original
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् |
देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ||१९||
ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਘਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਦੋਸਂ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਕੇਵਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲਮ੍ ਅਸਹਾਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਦ੍ਰਵੈਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਚ੍ਚ ਸਂਸ੍ਕਤਮਸਂਸ੍ਕਤਂ ਵਾ; ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੇ ਸਂਸ੍ਕਤਤ੍ਵਂ ਲਭ੍ਯਤ ਏਵ, ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ਗੁਣਯੋਰ੍ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨ ਸਂਸ੍ਕਤਮਸਂਸ੍ਕਤਂ ਵਾ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਵਾਥਚੂਰ੍ਣਾਦਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਰਹਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ- ਪਿਤ੍ਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤਮੇਵ ਕੇਵਲਮਿਤ੍ਯਾਹ||੧੯||
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
ਦੋਸਾਣਾਮਲ੍ਪਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਸਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚ |
ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾਭਿਨ੍ਨੈਃ ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਤੋ ਰਸੈਃ ||੨੦||
View original
दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च |
युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ||२०||
ਨ ਕੇਵਲਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਲਵਣਾਦਿਭਿਰੇਵ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯੋਜ੍ਯਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨੈ ਰਸੈਰਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੦||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
ਸ੍ਨੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਃ ਕਾਲੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲੇ |
ਅਚ੍ਛਮੇਵ ਪਿਬੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਮਚ੍ਛਪਾਨਂ ਹਿ ਪੂਜਿਤਮ੍ ||੨੧||
View original
स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले |
अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ||२१||
ਅਚ੍ਛਪਾਨਵਿਸਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਬਲਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਂ ਭਕ੍ਤੇਨ ਸਹ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਅਚ੍ਛਃ ਕੇਵਲਸ੍ਨੇਹਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਕਾਲੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਦਢਂ ਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ੀਤਲੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਦਢਮਿਤ੍ਯੁਪਚਯਲਕ੍ਸਣਬਲਯੁਕ੍ਤਂ, ਕਾਲੇ ਚ ਸ਼ੀਤਲ ਇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਵਾਤਕਫਯੋਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸੇ ਚ ਸ਼ੀਤਲ ਇਤਿ ਗਮਯਤਿ||੨੧||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਦਿਵਾ ਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਕਾਲੇ ਪਿਬੇਨ੍ਨਿਸ਼ਿ |
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋ ਦਿਵਾ ||੨੨||
View original
शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि |
वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ||२२||
ਉਕ੍ਤਮੇਵਾਚ੍ਛਪਾਨਂ ਦੋਸਕਾਲਭੇਦੇਨ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ਼ੀਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨਮੇਵ, ‘ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਸਹ ਭਕ੍ਤੇਨ ਪਾਯਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਅਧਿਕੇ ਯਸ੍ਯ ਸਃ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵਾਤਾਧਿਕਃ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਪਰਸਂਸਰ੍ਗੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੋਪਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕ ਇਤਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਸਮਾਸੇਨ੍ਤਃਪਦਲੋਪਃ, ਤਾਵਧਿਕੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਃ| ਏਤੇਨ ਵਾਤਕਫਾਧਿਕਃ ਕਫਾਧਿਕਸ਼੍ਚ ਦਿਵਾ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨੇਹਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਭਾਸ੍ਵਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲੇ| ਤੌ ਸਾਧਾਰਣੇ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯੇਨਿਲਕਫੇ ਕਫੇ|| ਦਿਵਾ ਨਿਸ਼੍ਯਨਿਲੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ਯਤਿ” (ਅ. ਸਂ. ਸੂ. ੨੫) ਇਤਿ| ਯਦਾ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਤਕਫੋਤ੍ਥੋ ਰੋਗਃ ਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਦਾ ਕਾਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਦਨੁਵਿਹਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਿਸ਼ਿ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੋ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਚ, ਤਥਾ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਤ੍ਵਰਮਾਣੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੇਪਿ ਦਿਵਾ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਉਸ੍ਣੇਪਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਥਾ” (ਅ. ਸਂ. ਸੂ. ੨੫) ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸ੍ਯੋਸ੍ਣੇ ਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਨ੍ਮਾਦਕਾਰਕਃ |
ਸ਼ੀਤੇ ਵਾਤਕਫਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਸ਼ੂਲਕਤ੍ ||੨੩||
View original
वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः |
शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ||२३||
ਉਕ੍ਤਾਦਨ੍ਯਥਾਕਰਣੇ ਉਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੩||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 25
ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪਿਬੇਦੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਨਰਃ |
ਏਵਂ ਚਾਨੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਮੇਤ੍ ||੨੪||
ਦਿਹ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤੈਃ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੀਤਂ ਤੋਯਂ ਚਾਪ੍ਯਵਗਾਹਯੇਤ੍ |੨੫|
View original
स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः |
एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ||२४||
दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् |२५|
ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍||੨੪||-
Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30
ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਿਜੀਰ੍ਯੇਤ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਗਤੇਹਨਿ ||੨੫||
ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀਪਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਲ੍ਪਦੋਸੇ ਚ ਪੂਜਿਤਾ |
ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਿਜੀਰ੍ਯੇਤ ਤਥਾਰ੍ਧਦਿਵਸੇ ਗਤੇ ||੨੬||
ਸਾ ਵਸ੍ਯਾ ਬਂਹਣੀ ਯਾ ਚ ਮਧ੍ਯਦੋਸੇ ਚ ਪੂਜਿਤਾ |
ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਿਜੀਰ੍ਯੇਤ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਿਤੇ ||੨੭||
ਸ੍ਨੇਹਨੀਯਾ ਚ ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਬਹੁਦੋਸੇ ਚ ਪੂਜਿਤਾ |
ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰਿਜੀਰ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਤਥਾ ਪਰਿਣਤੇਹਨਿ ||੨੮||
ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਾਨ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪੂਜਿਤਾ ਭਵੇਤ੍ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਾ ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਰੀਜੀਰ੍ਯਤਿ ||੨੯||
ਸਾ ਤੁ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸੋਨ੍ਮਾਦਗ੍ਰਹਾਪਸ੍ਮਾਰਨਾਸ਼ਿਨੀ |੩੦|
View original
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि ||२५||
सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत तथाऽर्धदिवसे गते ||२६||
सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ||२७||
स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि ||२८||
ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसन्दुष्टा या मात्रा परीजीर्यति ||२९||
सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी |३०|
ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਿਕਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਯਾ ਪਰਿਜੀਰ੍ਯੇਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਪਰਿਪਾਕਕਾਲੇ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ| ਪੂਜਿਤਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ‘ਸ੍ਨੇਹਨੇ’ ਇਤ੍ਯਾਹਰਣੀਯਮ੍||੨੫-੨੯||-
Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33
ਯਥਾਗ੍ਨਿ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਯਯੇਤ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੩੦||
ਪੀਤੋ ਹ੍ਯਤਿਬਹੁਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜਨਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਸਂਸ਼ਯਮ੍ |
ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ||੩੧||
ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਪਿ ਜੀਰ੍ਯੇਤ੍ਤਂ ਵਾਰਿਣੋਸ੍ਣੇਨ ਵਾਮਯੇਤ੍ |
ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੁਨਰ੍ਦਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਕੋਸ੍ਠਾਯ ਦੇਹਿਨੇ |
ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੩੨||
ਤੇਨੋਦ੍ਗਾਰੋ ਭਵੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧੋ ਭਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਚਿਸ੍ਤਥਾ |
ਸ੍ਯੁਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤਡ੍ਦਾਹਭ੍ਰਮਸਾਦਾਰਤਿਕ੍ਲਮਾਃ ||੩੩||
View original
यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ||३०||
पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् |
मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ||३१||
विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् |
ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने |
जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ||३२||
तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा |
स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ||३३||
ਤਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯਾਮੇਵ ਮਾਤ੍ਰਾਮਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- ਯਥਾਗ੍ਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨ੍ਯਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਏਕਯਾਮਪਰਿਣਾਮਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍, ਪਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰ੍ਨੇਤਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪੀਤੋ ਹ੍ਯਤਿਬਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਸੇਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਚਾਰਾਦਿਜਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪੁਨਰਪ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦੇਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਂ ਪਰਿਣਤਾਪਰਿਣਤਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਯੁਃ ਭਵੇਯੁਃ| ਏਤਚ੍ਚਾਨਾਰ੍ਸਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਮ੍||੩੦-੩੩||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
ਪਰਿਸਿਚ੍ਯਾਦ੍ਭਿਰੁਸ੍ਣਾਭਿਰ੍ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਨੇਹਂ ਤਤੋ ਨਰਮ੍ |
ਯਵਾਗੂਂ ਪਾਯਯੇਚ੍ਚੋਸ੍ਣਾਂ ਕਾਮਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ ||੩੪||
ਦੇਯੌ ਯੂਸਰਸੌ ਵਾਪਿ ਸੁਗਨ੍ਧੀ ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਜਿਤੌ |
ਕਤੌ ਵਾਤ੍ਯਲ੍ਪਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕੌ ਵਿਲੇਪੀ ਵਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੩੫||
View original
परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् |
यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ||३४||
देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ |
कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ||३५||
ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਜਿਤਾਵਿਤ੍ਯਨੇਨਾਕਤਾਵਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਕਤੌ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤੌ| ਯੂਸਰਸਾਵਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਯੂਸਃ ਕਫੇ ਤੈਲਪਾਨੇ ਚ ਦੇਯਃ, ਰਸੋ ਵਾਤੇ ਘਤਪਾਨੇ ਚ, ਵਿਲੇਪੀ ਚ ਪੁਨਰ੍ਵਿਲੇਪੀਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਯ ਮਧ੍ਯਮਾਗ੍ਨਯੇ ਦੇਯਾ||੩੪-੩੫||
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਚਤੁਰਹਂ ਪਞ੍ਚਾਹਂ ਸਡਹਂ ਤਥਾ |
ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤਿ ਸੇਵਿਤਃ ||੩੬||
View original
पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा |
सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ||३६||
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਾਲਨਿਯਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਮਧ੍ਯਮਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਚਤੁਃ- ਪਞ੍ਚਸਡਹਾਨਿ, ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਦੁਤਮਮਦੁਤਰਮਦੁਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਹਮ੍, ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਮਕੋਸ੍ਠਤਰਤਮਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਸਡਹਾਨਿ, ਕ੍ਰੂਰਕ੍ਰੂਰਤਰਕ੍ਰੂਰਤਮਕੋਸ੍ਠਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਪ੍ਤਾਸ੍ਟਨਵਾਪਿ ਦਿਵਸਾਨੀਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤਿ; ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦੇਹਪਰ੍ਯਾਯਃ, ਅਯਮਰ੍ਥਃ- ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਾਯੇ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਦੁਪਸ਼ੇਤੇ, ਨ ਵਿਕਾਰਾਯ ਭਵਤਿ, ਸੁਖਂ ਚ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਏਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਕਾਰ੍ਯਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਆਹਾਰਵਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਸੇਵਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਵਿਸਮਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਨਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਾਵੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਰੁਤੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਕਤੌ ਪੁਨਰਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ ਏਵ||੩੬||
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਕਸ਼ਂ ਵਦ੍ਧਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਂ ਸ੍ਨੇਹਦ੍ਵਿਸਂ ਤਥਾ |
ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮੁਸ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਸਹ ਭਕ੍ਤੇਨ ਪਾਯਯੇਤ੍ ||੩੭||
View original
सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा |
तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ||३७||
ਇਦਾਨੀਮਵਚਾਰਣਾਮਾਵਸ੍ਥਿਕੇ ਨਿਤ੍ਯਗੇ ਚ ਕਾਲੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸੁਕੁਮਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਲੇਪ੍ਯਾਦਯੋਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ| ਤਚ੍ਚ ਪਾਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍- ਅਸ਼ਨਾਤ੍ ਪਥਕ੍, ਅਸ਼ਨਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ; ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ ਪਥਕ੍ ਤਦਚ੍ਛਪਾਨਮੇਵ||੩੭||
Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਲਵਣਂ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਕਃ |
ਪੀਤਮੈਕਧ੍ਯਮੇਤਦ੍ਧਿ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੩੮||
ਭਸ੍ਟਾ ਮਾਂਸਰਸੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸੂਪਕਲ੍ਪਿਤਾ |
ਪ੍ਰਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਪੀਯਮਾਨਾ ਤੁ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੩੯||
ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਮਤੀ ਪਯਃਸਿਦ੍ਧਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾ |
ਸੁਖੋਸ੍ਣਾ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾ ਤੁ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੪੦||
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਲਵਣਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਿਲਪਿਸ੍ਟਂ ਵਰਾਹਜਾ |
ਵਸਾ ਚ ਪੀਤਮੈਕਧ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੪੧||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਸਸ੍ਟੇ ਦੋਹਨਸ੍ਥੇ ਘਤੇ ਤੁ ਗਾਮ੍ |
ਦੁਗ੍ਧ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਦ੍ਰੂਕ੍ਸਃ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੪੨||
ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਕ੍ਵਾਥੋ ਮਾਗਧਿਕਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਪਯੋ ਦਧਿ ਸੁਰਾ ਚੇਤਿ ਘਤਮਪ੍ਯਸ੍ਟਮਂ ਭਵੇਤ੍ ||੪੩||
ਸਿਦ੍ਧਮੇਤੈਰ੍ਘਤਂ ਪੀਤਂ ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ |
ਰਾਜ੍ਞੇ ਰਾਜਸਮੇਭ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਯਮੇਤਦ੍ਧਤੋਤ੍ਤਮਮ੍ ||੪੪||
View original
पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः |
पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३८||
भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता |
प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३९||
सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला |
सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४०||
पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा |
वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४१||
शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् |
दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४२||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः |
पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ||४३||
सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् |
राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्धृतोत्तमम् ||४४||
ਤਤ੍ਰਾਵਚਾਰਣਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣਮਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਃ| ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਕੋ ਦਧਿਸਰਃ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਲਵਣਯੋਰ੍ਯਾਵਤ੍ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਨਾਤਿਕਟੁਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਲਵਣਤ੍ਵਂ ਚ ਤਾਵਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ| ਪ੍ਰਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਵਗਾਢਾ; ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਫਾਣਿਤਂ ‘ਕਾਕਵੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਘਤੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਮਾਗਧਿਕਾਯਾ ਅਯਂ ਮਾਗਧਿਕੋਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਃ, ਦ੍ਰਵਾਃ ਸਟ੍, ਸ੍ਨੇਹਸਮਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸਪ੍ਤਮੀ, ਘਤਮਸ੍ਟਮਮ੍| ਏਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਪਾਦਿਭਿਃ ਸੁਖੋਚਿਤੈਰਨ੍ਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਤੇ ਵਾ ਪੇਯਮ੍| ਸਦ੍ਯਃਸ੍ਨੇਹਨਮਿਤਿ ਤਦਹਰੇਵ||੩੮-੪੪||
Adhikarana 25 (45) · Śloka 45
ਬਲਹੀਨੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਸ੍ਤ੍ਰੀਹਤਾਤ੍ਮਸੁ |
ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੇ ਯੋਗਾਃ ਸਮ੍ਯਗੀਰਿਤਾਃ ||੪੫||
View original
बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु |
अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ||४५||
ਏਸਾਂ ਯੋਗਾਨਾਂ ਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਲਹੀਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਯੋਗਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਥਿਤਾਃ||੪੫||
Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51
ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮਜੀਰ੍ਣੀ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੀ |
ਦੁਰ੍ਬਲੋਰੋਚਕੀ ਸ੍ਥੂਲੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਤੋ ਮਦਪੀਡਿਤਃ ||੪੬||
ਛਰ੍ਦ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਾਨਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਾਨ੍ਤੋ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਾਨਵਃ ||੪੭||
ਅਕਾਲੇ ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਚੈਵ ਨ ਚ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ |
ਅਕਾਲੇ ਚ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੪੮||
ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਸਾਂ ਨਣਾਂ ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਗਦਾਃ |
ਗਦਾ ਵਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਥਵਾ ਪੁਨਃ ||੪੯||
ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇਵਸ਼ੇਸਾਃ ਸ੍ਯੂ ਰਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦਮਲਾਸ੍ਤਤਃ |
ਸ੍ਨੇਹਂ ਜਹ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸੇਵੇਤ ਪਾਚਨਂ ਰੂਕ੍ਸਮੇਵ ਚ ||੫੦||
ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਯਥਾਵਦਵਚਾਰਯੇਤ੍ |੫੧|
View original
विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी |
दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||४६||
छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः |
दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ||४७||
अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः |
अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ||४८||
स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः |
गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ||४९||
गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः |
स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च ||५०||
दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् |५१|
ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇਜੀਰ੍ਣਮੇਵ ਚ ਪਚਨ੍ਨਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇਪ੍ਯੇਵਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸ਼੍ਚ, ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਯਃ, ਅਰੋਚਕੇਰੋਚਕਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ, ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸ਼੍ਚ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ, ਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤਵਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਤਸ੍ਣਾਕ੍ਲਮਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਾਸ਼੍ਚ, ਅਕਾਲੇ ਪ੍ਰਸੂਤਾਯਾ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇਵਸ਼ੇਸਾ ਰਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦਮਲਾਃ ਸ੍ਨੇਹਕੋਪਿਤਾ ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੀ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਚੋਦਰੀ ਜ੍ਵਰੀ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਉਦਰਿਣਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਾਯਾਮੁਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਛਿਦ੍ਰੋਦਕੋਦਰਿਣਃ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਨਿਸੇਧਃ| ਜ੍ਵਰਿਣਸ੍ਤਰੁਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਅਮੁਮੇਵ ਨਿਸੇਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੬-੫੦||-
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
ਪੁਰੀਸਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਨ੍ਨਂ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ||੫੧||
ਉਰੋ ਵਿਦਹਤੇ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠਾਦੁਪਰਿ ਧਾਵਤਿ |
ਦੁਰ੍ਵਰ੍ਣੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ਼੍ਚੈਵ ਰੂਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੫੨||
View original
पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ||५१||
उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति |
दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ||५२||
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਵਿਹਿਤਸ੍ਯ ਦਾਨਾਯ ਰੂਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪੁਰੀਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਂ ਕਤਪਾਚਨਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ||੫੧-੫੨||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਤ੍ਵਗ੍ਵਿਟ੍ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਦੀਪ੍ਤੋਗ੍ਨਿਰ੍ਮਦੁਗਾਤ੍ਰਤਾ |
ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਲਾਘਵਮਙ੍ਗਾਨਾਮਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ |
ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ||੫੩||
View original
सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता |
ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् |
सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ||५३||
ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਰੁਚਿਃ ਉਦਕਾਦਿਤਪ੍ਤਸ੍ਯੇਵੋਦਕਾਦ੍ਯਰੁਚਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਦਨਮਙ੍ਗਾਨਾਮਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਸ੍ਤਥੈਵ ਵਾ’|| ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੫੩||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਮੁਖਸ੍ਰਾਵੋ ਗੁਦਦਾਹਃ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ |
ਪੁਰੀਸਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭਸ਼ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੫੪||
View original
भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका |
पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ||५४||
ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਅਤਿਸਾਰਭੇਦਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਸ੍ਨੇਹਲਕ੍ਸਣਮਧੀਯਤੇ- “ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸਦਨਮਙ੍ਗਾਨਾਮਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ੍ਨੇਹੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਤੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੈਃ” ਇਤਿ| ਤੈਰ੍ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੈਃ ਉਪਸ਼ਮਂ ਗਤੈਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਜੀਰ੍ਣ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤਿ||੫੪||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਸ੍ਨੇਹੈਰਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਣਮ੍ |
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਰਦੂਸਾਨ੍ਨਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਯਾਕਸ਼ਕ੍ਤੁਭਿਃ ||੫੫||
View original
रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् |
श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ||५५||
ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੫||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
ਦੀਪ੍ਤਾਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਧਾਤੁਰ੍ਬਲਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਃ |
ਦਢੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਮਨ੍ਦਜਰਃ ਸ਼ਤਾਯੁਃ ਸ੍ਨੇਹੋਪਸੇਵੀ ਪੁਰੁਸੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ||੫੬||
View original
दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः |
दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ||५६||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਿਸਯੇ ਸ੍ਨੇਹਕਰ੍ਮਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੀਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਃ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਃ| ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਃ ਨਿਰ੍ਦੋਸੋਦਰਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਾ ਨਵਾਃ| ਦਢਾਨਿ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਕਰਣਕ੍ਸਮਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸਃ| ਸ੍ਨੇਹੋਪਸੇਵੀ ਯੋ ਨਰ ਆਭੀਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸੇਵਤੇ ਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸਂਸ਼ਮਨੀਯਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਸੇਵਿਤਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾਨਾਹੁਃ||੫੬||
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
ਸ੍ਨੇਹੋ ਹਿਤੋ ਦੁਰ੍ਬਲਵਹ੍ਨਿਦੇਹਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣੇ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਪੀਡਿਤਸ੍ਯ |
ਬਲਾਨ੍ਵਿਤੌ ਭੋਜਨਦੋਸਜਾਤੈਃ ਪ੍ਰਮਰ੍ਦਿਤੁਂ ਤੌ ਸਹਸਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯੌ ||੫੭||
View original
स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य |
बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ||५७||
ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਮੋਕ੍ਸਣਮਪਿ ਸ੍ਨੇਹਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹੋ ਹਿਤੋ ਭਵਤਿ; ਕਸ੍ਯ? ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਪੀਡਿਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਸਯੇ? ਦੁਰ੍ਬਲਦੇਹਵਹ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣੇ| ਸ੍ਨੇਹਕਤਯੋਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਹ੍ਨਿਦੇਹਬਲਯੋਃ ਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੌ ਵਹ੍ਨਿਦੇਹੌ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੌ? ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਬਲਾਨ੍ਵਿਤੌ| ਨ ਸਾਧ੍ਯੌ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯੌ| ਕਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ? ਪ੍ਰਮਰ੍ਦਯਿਤੁਮ੍| ਕੈਃ ਸ੍ਫੋਟਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਾਹ- ਭੋਜਨਦੋਸਜਾਤੈਃ, ਦੁਰ੍ਭਕ੍ਤਸ੍ਵਭਾਵਗੁਣਭੂਤਦੋਸਸਮੂਹੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਦੇਹਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣੇ ਵਹ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣੇ ਚ; ਦੇਹਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਚਯਲਕ੍ਸਣਬਲਸਨ੍ਦੀਪਨਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਵਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਗ੍ਨਿਪਕ੍ਸੇ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਂ ਸੁਬੋਧਮ੍||੫੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੌਗਿਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੧||