31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸ್ನೇಹೋಪಯೌಗಿಕಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಸರ್ವೋಪಘಾತಶಮನೀಯೇ ರಸಾಯನೇ ‘ನಾವಿಶುದ್ಧಶರೀರಸ್ಯ ಯುಕ್ತೋ ರಾಸಾಯನೋ ವಿಧಿಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಛೋಧನಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಃ ತತ್ಪ್ರಾಕ್ಕರ್ಮಣೀ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ನಿರ್ದಿಶತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ನೇಹೋಪಯೌಗಿಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಉಪಯೋಗೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ಮಣಿ ತತ್ಸ್ನೇಹೋಪಯೌಗಿಕಂ ತದೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಉಪಯೋಜನಮ್ ಉಪಯೋಗೋ ಬಾಹ್ಯ ಆಭ್ಯನ್ತರಶ್ಚ; ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯೋಽಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಃ ಪಾನಾದಿಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸ್ನೇಹಸಾರೋಽಯಂ ಪುರುಷಃ, ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಭೂಯಿಷ್ಠಾಃ ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ | ಸ್ನೇಹೋ ಹಿ ಪಾನಾನುವಾಸನಮಸ್ತಿಷ್ಕಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿನಸ್ಯಕರ್ಣಪೂರಣಗಾತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗಭೋಜನೇಷೂಪಯೋಜ್ಯಃ ||೩||

ತತ್ರ ಪಾನಾದಿ ಪ್ರಧಾನಮಿಹ ವಕ್ತವ್ಯಮ್, ಅಪ್ರಧಾನಂ ಪುನರನಾಗತಾಬಾಧೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನುಪಾಲನಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಕ್ತಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ದ್ವಿಯೋನಿಶ್ಚತುರ್ವಿಕಲ್ಪೋಽಭಿಹಿತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ನೇಹಗುಣಾಶ್ಚ | ತತ್ರ ಜಙ್ಗಮೇಭ್ಯೋ ಗವ್ಯಂ ಘೃತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಸ್ಥಾವರೇಭ್ಯಸ್ತಿಲತೈಲಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ||೪||

ದ್ವಿಯೋನಿಃ ದ್ವಿಕಾರಣಿಕಃ ಸ್ಥಾವರೋ ಜಙ್ಗಮಶ್ಚ| ತತ್ರ ತೈಲಂ ಸ್ಥಾವರಯೋನಿ, ಘೃತವಸಾಮಜ್ಜಾನಸ್ತು ಜಙ್ಗಮಯೋನಯಃ| ತತ್ರ ತೈಲಂ ತಿಲಾದಿಫಲೋದ್ಭವತ್ವಾತ್ ಫಲಸ್ಥಂ, ದೇವದಾರುಶಿಂಶಪಾಗುರ್ವಾದಿಸಾರೋತ್ಥಂ ಚ; ಘೃತಮಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಂ, ದಧ್ಯುತ್ಥಂ ಚ; ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ನೇಹೋ ವಸಾ, ಅಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಮಜ್ಜಾ| ಚತ್ವಾರೋ ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನೋ ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೇತಿ ಚತುರ್ವಿಕಲ್ಪಃ; ಸ್ವಾಭಾವಿಕಗುಣೇನಾಪ್ಯತ್ರ ಪಾನವಿಧಾವುಕ್ತಃ| ತತ್ರ ಜಙ್ಗಮೇಭ್ಯೋ ಗವ್ಯಂ ಘೃತಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಸ್ಥಾವರೇಭ್ಯಸ್ತಿಲತೈಲಮಿತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯಥಾಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಂ ಚ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹಾನುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ ತಿಲ್ವಕೈರಣ್ಡಕೋಶಾಮ್ರದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀಪಲಾಶವಿಷಾಣಿಕಾಗವಾಕ್ಷೀಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಶಮ್ಪಾಕನೀಲಿನೀಸ್ನೇಹಾ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ, ಜೀಮೂತಕಕುಟಜಕೃತವೇಧನೇಕ್ಷ್ವಾಕುಧಾಮಾರ್ಗವಮದನಸ್ನೇಹಾ ವಾಮಯನ್ತಿ, ವಿಡಙ್ಗಖರಮಞ್ಜರೀಮಧುಶಿಗ್ರುಸೂರ್ಯವಲ್ಲೀಪೀಲುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಸ್ನೇಹಾಃ ಶಿರೋ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ, ಕರಞ್ಜಪೂತೀಕಕೃತಮಾಲಮಾತುಲುಙ್ಗೇಙ್ಗುದೀಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಸ್ನೇಹಾ ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷೂಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ತುವರಕಕಪಿತ್ಥಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಭಲ್ಲಾತಕಪಟೋಲಸ್ನೇಹಾ ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಷು, ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕಕರ್ಕಾರುಕತುಮ್ಬೀಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಸ್ನೇಹಾ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೇಷು, ಕಪೋತವಙ್ಕಾವಲ್ಗುಜಹರೀತಕೀಸ್ನೇಹಾಃ ಶರ್ಕರಾಶ್ಮರೀಷು, ಕುಸುಮ್ಭಸರ್ಷಪಾತಸೀಪಿಚುಮರ್ದಾತಿಮುಕ್ತಕಭಾಣ್ಡೀಕಟುತುಮ್ಬೀಕಟಭೀಸ್ನೇಹಾಃ ಪ್ರಮೇಹೇಷು, ತಾಲನಾರಿಕೇಲಪನಸಮೋಚಪ್ರಿಯಾಲಬಿಲ್ವಮಧೂಕಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾಮ್ರಾತಕಫಲಸ್ನೇಹಾಃ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟೇ ವಾಯೌ, ಬಿಭೀತಕಭಲ್ಲಾತಕಪಿಣ್ಡೀತಕಸ್ನೇಹಾಃ ಕೃಷ್ಣೀಕರಣೇ, ಶ್ರವಣಕಙ್ಗುಕಟುಣ್ಟುಕಸ್ನೇಹಾಃ ಪಾಣ್ಡೂಕರಣೇ, ಸರಲಪೀತದಾರುಶಿಂಶಪಾಗುರುಸಾರಸ್ನೇಹಾ ದದ್ರುಕುಷ್ಠಕಿಟಿಭೇಷು, ಸರ್ವ ಏವ ಸ್ನೇಹಾ ವಾತಮುಪಘ್ನನ್ತಿ, ತೈಲಗುಣಾಶ್ಚ ಸಮಾಸೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೫||

ಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಯಥಾಪ್ರಯೋಜನಂ, ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ವಾ| ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಧಾನಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮ್| ತತ್ರ ಸ್ಥಾವರಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಭಾವೇನಾಧೋಗಾಮಿತ್ವಾದ್ವಿರೇಚನಸ್ನೇಹಾನೇವ ಪ್ರಥಮಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತಿಲ್ವಕೋ ರೋಧ್ರಾಕಾರೋ ಬೃಹತ್ಪತ್ರೋ ರಕ್ತತ್ವಗ್ವೈರೇಚನಿಕಃ, ಸಪ್ತಲಾ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಃ, ಶಙ್ಖಿನ್ಯಪಿ ತದ್ಭೇದಃ, ವಿಷಾಣಿಕಾ ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀ, ಗವಾಕ್ಷೀ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ, ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋ ರೇಚನಿಕಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ಶಮ್ಪಾಕಃ ಕಿರಮಾಲಕಃ, ನೀಲಿನೀ ನೀಲಾಞ್ಜನಿಕಾ ಶಾರದಂ ಫಲಮ್| ಜೀಮೂತೋ ದೇವದಾಲೀ, ಕೃತವೇಧನಃ ಕೋಶಾತಕೀ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಃ ಕಟುತುಮ್ಬೀ, ಧಾಮಾರ್ಗವೋ ಮಹಾಕೋಶಾತಕೀ| ತತ್ರ ತಿಲ್ವಕಾದಿಸ್ನೇಹಾ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ, ಜೀಮೂತಕಾದಿಸ್ನೇಹಾ ವಾಮಯನ್ತಿ| ಪಿತ್ತಕಫಹರಂ ಕರ್ಮದ್ವಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯಂ ಕಫಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಡಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಖರಮಞ್ಜರೀ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ, ಮಧುಶಿಗ್ರುಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ, ಸೂರ್ಯವಲ್ಲೀ ಪಟೋಲಸದೃಶಾ ವಲ್ಲೀ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ, ಶಿರೋ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ ನಸ್ಯಪ್ರಯೋಗೇಣ ಶಿರಃಸ್ಥಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವಿರೇಚಯನ್ತಿ ಸ್ರಾವಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಾನೀಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರತ್ವಾದ್ವ್ರಣಯೋಗಿನಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕರಞ್ಜೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂತೀಕಃ ಚಿರಬಿಲ್ವಃ, ಕೃತಮಾಲಃ ಕಿರಮಾಲಃ| ತುವರಕಃ ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಭೂಮಿಷು ಪಲಾಶಾನುಕಾರೀ ವೃಕ್ಷಃ| ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಷು ಮಹಾಕುಷ್ಠಮೇಹಾದಿಷ್ವಷ್ಟಾಸು, ವಾತಾಮಯಾದಿಷ್ವಿತ್ಯನ್ಯೇ; ಉಪಯುಜ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್; ಏವಮುತ್ತರತ್ರ| ತ್ರಪುಸಃ ಸುಧಾವಾಸಃ, ತ್ರಪುಸೀತಿ ಲೋಕೇ, ಏರ್ವಾರುರ್ಲೋಮಶಾ ಕರ್ಕಟೀ, ಕರ್ಕಾರುಃ ವಾಡವಂ ತ್ರಪುಸಂ ‘ಖೇರಸಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೇಷು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಧ್ಮಾನಾಶ್ಮರೀಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಪೋತವಙ್ಕಾ ಬ್ರಹ್ಮಸುವರ್ಚಲಾ, ಅವಲ್ಗುಜೋ ಬಾಕುಚೀ; ಗಯದಾಸಸ್ತು ‘ಕಪೋತವಙ್ಕಾಹರೀತಕೀಸ್ನೇಹೌ ಶರ್ಕರಾಶ್ಮರೀಷು’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಕಪೋತವಙ್ಕಾದಿಸ್ನೇಹೌ ವಾತಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿಷ್ವಶ್ಮರೀಷ್ವಿತಿ| ಪಿಚುಮರ್ದೋ ನಿಮ್ಬಃ, ಅತಿಮುಕ್ತಕಃ ಅವನ್ತಕಃ, ಭಾಣ್ಡೀ ‘ಭಾಣ್ಡನೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವಿಟಪೋ ಭಾಣ್ಡಧಾವನಾರ್ಥಮಾಸುತೀವಲಾಃ ಸಮಾಹರನ್ತಿ| ಪ್ರಿಯಾಲಃ ಚಾರಃ| ಪಿಣ್ಡೀತಕೋ ಮದನಃ| ಶ್ರವಣಃ ತಾಪಸವೃಕ್ಷಃ ‘ಇಙ್ಗುದೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಕಙ್ಗುಕಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ, ಟುಣ್ಟುಕಃ ಸ್ಯೋನಾಕಃ| ಪೀತದಾರು ದೇವದಾರು| ವಿಶೇಷೇಣ ದದ್ರೂಕಿಟಿಭೌ ಘ್ನನ್ತೀತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಸರ್ವಸ್ನೇಹಸಾಮಾನ್ಯಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾವರತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ತಿಲತೈಲಗುಣಾ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಧಾವುಕ್ತಾಃ| ಸಮಾಸೇನೇತಿ ವರ್ಗೇಣೈವ ಗುಣೋಪದೇಶಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಷಾಯಸ್ನೇಹಪಾಕಕ್ರಮಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ತ್ವಕ್ಪತ್ರಫಲಮೂಲಾದೀನಾಂ ಭಾಗಸ್ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯಾಪಹರೇದಿತ್ಯೇಷ ಕಷಾಯಪಾಕಕಲ್ಪಃ; ಸ್ನೇಹಪ್ರಸೃತೇಷು ಷಟ್ಸು ಚತುರ್ಗುಣಂ ದ್ರವಮಾವಾಪ್ಯ ಚತುರಶ್ಚಾಕ್ಷಸಮಾನ್ ಭೇಷಜಪಿಣ್ಡಾನಿತ್ಯೇಷ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಃ | ಏತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್; ಕಸ್ಮಾತ್? ಆಗಮಾಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ||೬||

ಸ ಚ ಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಂಸ್ಕೃತ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ, ಅತಸ್ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಾರ್ಥಮಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕನ್ದಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಭಾಗ ಇತಿ ಏಕವಚನಾನ್ತತ್ವಾದೇಕ ಏವಾಕೃತಪಲಾದಿಮಾನವಿಶೇಷಸ್ತುಲಾಧಾರಣಮಾತ್ರೇಣಾವಧಾರಿತಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಗಾದಿಭಾಗಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮುದಕಮ್| ತದುಕ್ತಮ್- ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ಕ್ವಾಥಮುಪಹರೇದಿತಿ| ಕಷಾಯಸ್ನೇಹಕಲ್ಕಮಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಪ್ರಸೃತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸೃತೋಽತ್ರ ಸಂಯುಕ್ತಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಿರೀಷದ್ವಿಸ್ತೃತಪಾಣಿರೇಕಃ, ನ ಪುನಃ ಪಲದ್ವಯಮ್| ಚತುರಶ್ಚಾಕ್ಷಸಮಾನ್ ಭೇಷಜಕಲ್ಕಪಿಣ್ಡಾನ್ ಬಿಭೀತಕಫಲಮಾನಾನ್ ಪಿಷ್ಟಭೇಷಜಕಲ್ಕಾನ್; ಇತ್ಯೇಷ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪ ಇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಪಲಕುಡವಾದೀನಾಮತೋ ಮಾನಂ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ ದ್ವಾದಶ ಧಾನ್ಯಮಾಷಾ ಮಧ್ಯಮಾಃ ಸುವರ್ಣಮಾಷಕಃ, ತೇ ಷೋಡಶ ಸುವರ್ಣಮ್; ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮನಿಷ್ಪಾವಾ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರ್ಧರಣಂ, ತಾನ್ಯರ್ಧತೃತೀಯಾನಿ ಕರ್ಷಃ; ತತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಚತುರ್ಗುಣಮಭಿವರ್ಧಯನ್ತಃ ಪಲಕುಡವಪ್ರಸ್ಥಾಢಕದ್ರೋಣಾ ಇತ್ಯಭಿನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತುಲಾ ಪುನಃ ಪಲಶತಂ, ತಾಃ ಪುನರ್ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರಃ; ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಿದಂ ಮಾನಮ್, ಆರ್ದ್ರದ್ರವಾಣಾಂ ಚ ದ್ವಿಗುಣಮಿತಿ ||೭||

ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಮುಪದಿದಿಕ್ಷುಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಲಾದಿಪರಿಮಾಣಮೇವಾಹ- ಪಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕುತಃ? ತತ್ಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ತತ್ಪರಿಮೇಯಾರ್ಥಪ್ರವಿಭಾಗಸಿದ್ಧೇಃ, ಪರಿಮಾಣಸಿದ್ಧೌ ಪರಿಮೇಯಕಷಾಯಸ್ನೇಹಪಾಕಾದಿಸಮ್ಭಾರದ್ರವ್ಯಪ್ರವಿಭಾಗಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ; ಅತಸ್ತದುಪಯೋಗಿ ಮಾನಮಭಿಧೀಯತೇ| ಪಲಾದೀನಾಂ ಪಙ್ಕ್ತೌ ಪೃಥಕ್ ಕುಡವಗ್ರಹಣಾತ್ ಪಲಕುಡವಯೋರದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತದಾಹ- ತತ್ರ ಕುಡವಾದೌ ದ್ರವಸ್ಯಾರ್ದ್ರಸ್ಯ ಚ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮೇವ, ಪಲಮಾನೇಷು ತು ಪುನರದ್ವೈಗುಣ್ಯಮೇವ| ಮಧ್ಯಮಾ ಮಧ್ಯಮಪ್ರಮಾಣಾಃ, ತೇನ ನಾತಿಸ್ಥೂಲಾ ನಾತಿತನವಶ್ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ತೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿರೇಕಃ ಸುವರ್ಣಮಾಷಕಃ| ತೇ ಷೋಡಶ ಸುವರ್ಣಮಾಷಕಾಃ ಸುವರ್ಣಕರ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರನ್ಯಥಾ ಮಾನಸೂತ್ರಂ ಪಠನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮನಿಷ್ಪಾವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಧಂ ತೃತೀಯಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯರ್ಧತೃತೀಯಾನಿ ಸಾರ್ಧದ್ವಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಭಯಂ ಚೈತತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ತತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ- ತತಃ ಕರ್ಷಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣವರ್ಧಮಾನಾತ್ ಪಲಮ್, ಏವಂ ಪಲಾತ್ ಚತುರ್ಗುಣವರ್ಧಮಾನಾತ್ ಕುಡವಃ, ಕುಡವಾತ್ ಪ್ರಸ್ಥಃ, ಪ್ರಸ್ಥಾದಾಢಕಮ್, ಆಢಕಾದ್ ದ್ರೋಣಃ; ತುಲಾ ಪುನಃ ಪಲಶತಮೇವ| ತಾಃ ಪುನರಿತಿ ತುಲಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಭಾರೋಽಪ್ಯಭಿಹಿತೋ ನ ಪುನರತ್ರಾನೇನ ವ್ಯವಹಾರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಿದಂ ಪ್ರಮಾಣಂ, ಸಾರ್ದ್ರಾಣಾಂ ಸರಸಾನಾಂ ದ್ರವಾಣಾಂ ಸಲಿಲಕ್ಷೀರಾದೀನಾಂ ಕುಡವಾದೌ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ; ತೇನ ಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಚತುರ್ಭಿಃ ಪಲೈಃ ಕುಡವಃ, ಆರ್ದ್ರಾಣಾಂ ದ್ರವಾಣಾಂ ಚಾಷ್ಟಭಿರಿತಿ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾರ್ದ್ರಾಣಾಂ ದ್ರವಾಣಾಂ ಚ ಚತುಃಪಲಂ ಕುಡವಮಾಹ| ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಾತ್ ಕಾನಿಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರ್ದ್ರಾಣ್ಯಪಿ ನ ದ್ವಿಗುಣಾನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ| ತಾನ್ಯೇವಾಹ- “ವಾಸಾಕುಟಜಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಶತಮೂಲೀಸಹಾಮೃತಾಃ | ಪ್ರಸಾರಣ್ಯಶ್ವಗನ್ಧಾ ಚ ಶತಪುಷ್ಪಾ ಸಹಾಚರಾಃ|| ನಿತ್ಯಮಾರ್ದ್ರಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ನ ತಾಸಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಭವೇತ್”- ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಸ್ಥವಿಷಯೇ ಏವಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ- “ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತಾಽತ್ರ ವಿಂಶತ್ಯಾ ಪಲೈಃ ಷೋಡಶಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್| ತೋಯಸ್ನೇಹವಿಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾದಿಶೇತ್”- ಇತಿ| ತತ್ರ ದ್ವಾದಶ ಧಾನ್ಯಮಾಷಾ ಮಧ್ಯಮಾಃ ಸುವರ್ಣಮಾಷಕ ಇತಿ ಮಾಗಧಾನುಮತಂ ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯಸಮ್ಮತಂ ಮಾನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಮಾನಂ ತು ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಕಾಲಿಙ್ಗಂ ಮಾಗಧಂ ತಥಾ| ಕಾಲಿಙ್ಗಾನ್ಮಾಗಧಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತಿ ಮಾನವಿದೋ ವಿದುಃ|| ಕಾಲಿಙ್ಗಮಪಿ ಮಾನಂ ಚ ಚರಕಾಚಾರ್ಯಸಮ್ಮತಮ್”- ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರಾಹ- ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮನಿಷ್ಪಾವಾ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿಕಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತತ್ರಾನ್ಯತಮಪರಿಮಾಣಸಮ್ಮಿತಾನಾಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಫಲಮೂಲಾದೀನಾಮಾತಪಪರಿಶೋಷಿತಾನಾಂ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಭೇದ್ಯಾನ್ಯಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾಽವಕುಟ್ಯಾಷ್ಟಗುಣೇನ ಷೋಡಶಗುಣೇನ ವಾಽಮ್ಭಸಾಽಭಿಷಿಚ್ಯ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾಽಪಹರೇದಿತ್ಯೇಷ ಕಷಾಯಪಾಕಕಲ್ಪಃ | ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ದ್ರವಃ, ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಕಃ, ತದೈಕಧ್ಯಂ ಸಂಸೃಜ್ಯ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯೇಷ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಃ | ಅಥವಾ ತತ್ರೋದಕದ್ರೋಣೇ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಫಲಮೂಲಾದೀನಾಂ ತುಲಾಮಾವಾಪ್ಯ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯಾಪಹರೇದಿತ್ಯೇಷ ಕಷಾಯಪಾಕಕಲ್ಪಃ; ಸ್ನೇಹಕುಡವೇ ಭೇಷಜಪಲಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಕಲ್ಕಂ ಚತುರ್ಗುಣಂ ದ್ರವಮಾವಾಪ್ಯ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯೇಷ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಃ ||೮||

ಪಲಾದಿಮಾನಮಭಿಧಾಯ ಕ್ವಾಥಪಾಕಪರಿಭಾಷಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ| ಅನ್ಯತಮೇನ ಏಕತಮೇನ, ಪರಿಮೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪರಿಮಾಣಂ ಪಲಾದಿಕಂ, ತೇನ ಸಮ್ಯಙ್ಮಿತಾನಾಂ ತ್ವಕ್ಪತ್ರಾದೀನಾಮ್| ಷೋಡಶಗುಣೇನಾಷ್ಟಗುಣೇನ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ ಚತುರ್ಗುಣೇನೇತ್ಯಸ್ಯ| ಉದಕದ್ರೋಣವಿಷಯೇ ತುಲಾದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾವಾಪೇನೈತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಜಲೇ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಪಾಕಪರಿಭಾಷಾಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಕುಡವೇ ಪ್ರಸ್ಥಂ ದ್ರವಂ ಭೇಷಜಪಲಂ ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಪಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನಃ ಕ್ವಾಥಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪನಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ| ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಕಷಾಯಪಾಕವಿಷಯಮಾಹ- “ಕರ್ಷಾದೌ ತು ಪಲಂ ಯಾವದ್ದದ್ಯಾತ್ ಷೋಡಶಿಕಂ ಜಲಮ್| ತತಸ್ತು ಕುಡವಂ ಯಾವತ್ತೋಯಮಷ್ಟಗುಣಂ ಭವೇತ್||ಚತುರ್ಗುಣಮತಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಯಾವತ್ ಪ್ರಸ್ಥಾದಿಕಂ ಭವೇತ್”- ಇತಿ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ವಿಷಯಮಾಹ- “ಮೃದೌ ಚತುರ್ಗುಣಂ ದೇಯಂ ಕಠಿನೇಽಷ್ಟಗುಣಂ ಜಲಮ್| ಕಠಿನಾತ್ ಕಠಿನೇ ದೇಯಂ ಜಲಂ ಷೋಡಶಿಕಂ ಮತಮ್”- ಇತಿ| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಷೋಡಶಗುಣೇನ ಜಲೇನ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪನಾ ಪಾನವಿಷಯೇ, ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ತು ಪೂರ್ವೈವ| ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿಮತೇ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪನಂ- ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ದ್ರವಃ, ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಕಃ, ತದೈಕಧ್ಯಂ ಸಂಸೃಜ್ಯ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯೇಷ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕಲ್ಪಃ| ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ದ್ರವ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಸರ್ವೇಽಪ್ಯುದಕಕ್ಷೀರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿದೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಯತ್ರೈಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಾಣಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತತ್ರ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸ್ನೇಹಸಮಾನಾನಿ”- ಇತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್,- “ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ಯತ್ರ ಸ್ಯುರ್ದ್ರವಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸಂವಿಧೌ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಸಮಾನ್ಯಾಹುರರ್ವಾಕ್ ಚ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್”- ಇತಿ||೮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಸ್ನೇಹಭೇಷಜತೋಯಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೇರಿತಮ್ | ತತ್ರಾಯಂ ವಿಧಿರಾಸ್ಥೇಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ತದ್ವದೇವ ತು ||೯|| ಅನುಕ್ತೇ ದ್ರವಕಾರ್ಯೇ ತು ಸರ್ವತ್ರ ಸಲಿಲಂ ಮತಮ್ | ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾವನಿರ್ದೇಶೇ ಗಣಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೧೦||

ಕಷಾಯಸ್ನೇಹಪಾಕಪರಿಭಾಷೇಯಂ, ಪರಿಭಾಷಾ ಚಾನಿಯಮೇ ನಿಯಮಕಾರಿಣೀತಿ, ತದೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಭೇಷಜತೋಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಕ್ತೇ ದ್ರವಾದೌ ಪುನಃ ಕಾ ಪರಿಭಾಷೇತ್ಯಾಹ- ಅನುಕ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದೇವ ಗಣಾತ್ ಸ್ನೇಹಪಾಕೋಽಭಿಪ್ರೇತಸ್ತಸ್ಮಾದೇವ ಗಣಾತ್ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಪ್ರಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾಚರಣೀಯಃ||೯-೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕಕ್ರಮಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ಸ ತು ತ್ರಿವಿಧಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಮೃದುಃ, ಮಧ್ಯಮಃ, ಖರ ಇತಿ | ತತ್ರ ಸ್ನೇಹೌಷಧಿವಿವೇಕಮಾತ್ರಂ ಯತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಸ ಮೃದುರಿತಿ, ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಮಿವ ವಿಶದಮವಿಲೇಪಿ ಯತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಸ ಮಧ್ಯಮಃ, ಕೃಷ್ಣಮವಸನ್ನಮೀಷದ್ವಿಶದಂ ಚಿಕ್ಕಣಂ ಚ ಯತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಸ ಖರ ಇತಿ; ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ದಗ್ಧಸ್ನೇಹೋ ಭವತಿ, ತಂ ಪುನಃ ಸಾಧು ಸಾಧಯೇತ್ | ತತ್ರ ಪಾನಾಭ್ಯವಹಾರಯೋರ್ಮೃದುಃ, ನಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಯೋರ್ಮಧ್ಯಮಃ, ಬಸ್ತಿಕರ್ಣಪೂರಣಯೋಸ್ತು ಖರ ಇತಿ ||೧೧||

ಸ್ನೇಹೌಷಧಯೋರ್ವಿವೇಕಮಾತ್ರಂ ಪೃಥಗ್ಭಾವಮಾತ್ರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭೇಷಜೇ ತತ್ ತಾದೃಶಂ ಭೇಷಜಂ ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಸ ಮೃದುಃ| ಪೃಥಕ್ತ್ವಮುಭಯಗತಮಪಿ ಭೇಷಜೇಽಭಿಹಿತಂ, ಭೇಷಜಸ್ಯಾಗ್ರೇಽಪಿ ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ನಿರ್ದೇಶಾತ್| ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಮಿವ ವಿಶದಮಪಿಚ್ಛಿಲಮೇವ| ಅತ ಏವ ಅವಿಲೇಪಿ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾದೇಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಭೇಷಜಂ ಕಲ್ಕರೂಪಂ ಯತ್ರ ಸ ಮಧ್ಯಮಃ| ಅವಸನ್ನಮೀಷದಿತಿ ಭರ್ಜನಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭೃಷ್ಟಪ್ರಾಯಮ್| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮತಿಕೃಷ್ಣಮತ್ಯವಸನ್ನಮತಿವಿಶದಂ ಚ ಯತ್ರ ಭೇಷಜಂ ಸ ದಗ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ಸಾಧನೋಪದೇಶಾದೌಷಧಗುಣಾ ಏವ ನಷ್ಟಾ ನ ಸ್ನೇಹಗುಣಾ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಚರಕೇ ಪುನರನ್ಯಥೋಕ್ತಂ,- “ಖರೋಽಭ್ಯಙ್ಗೇ ಮೃದುರ್ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇ ಬಸ್ತೌ ಚ ಮಧ್ಯಮಃ” (ಚ. ಕ. ೧೨) ಇತಿ; ತದತ್ರ ದ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ; “ಶ್ರುತಿದ್ವೈಧಂ ತು ಯತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಧರ್ಮಾವುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ” (ಮನು. ೨-೧೪)- ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ- “ಉದಿತಾನುದಿತೇ ಚಾಪಿ ಸಮಯಾಧ್ಯುಷಿತೇ ತಥಾ| ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತತೇ ಯಜ್ಞ ಇತೀಯಂ ವೈದಿಕೀ ಶ್ರುತಿಃ” (ಮನು. ಸ್ಮೃ.೨-೧೫) ಇತಿ||೧೧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಶಬ್ದಸ್ಯೋಪರಮೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಫೇನಸ್ಯೋಪಶಮೇ ತಥಾ | ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ತೌ ಸಿದ್ಧಿಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೨|| ಘೃತಸ್ಯೈವಂ ವಿಪಕ್ವಸ್ಯ ಜಾನೀಯಾತ್ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ | ಫೇನೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ತೈಲಸ್ಯ ಶೇಷಂ ಘೃತವದಾದಿಶೇತ್ ||೧೩||

ತತ್ರ ಭೇಷಜಸ್ಪರ್ಶೇನ ಮೃದುವಿಶದಾದಿನಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಶೇಷೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೈರುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಭವತಶ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಃ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಶಬ್ದೋ ದ್ರವಾನುಗತಃ, ಅದ್ರವಾನುಗತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಶಬ್ದಸ್ಯೋಪರಮೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಶಬ್ದೇನ ಯುಕ್ತಾರ್ಥವಾಚಿನಾ ದ್ರವಾನುಗತಶಬ್ದಸ್ಯೋಪರಮೋ ನ ಕೃತ್ಸ್ನಶಬ್ದವ್ಯುಪರಮ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಮ್ಪತ್ತೌ ಸಮೃದ್ಧೌ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಕ್ರಮಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಅಥ ಖಲು ಲಘುಕೋಷ್ಠಾಯಾತುರಾಯ ಕೃತಮಙ್ಗಲಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಾಯೋದಯಗಿರಿಶಿಖರಸಂಸ್ಥಿತೇ ಪ್ರತಪ್ತಕನಕನಿಕರಪೀತಲೋಹಿತೇ ಸವಿತರಿ ಯಥಾಬಲಂ ತೈಲಸ್ಯ ಘೃತಸ್ಯ ವಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಪಾತುಂ ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್ | ಪೀತಮಾತ್ರೇ ಚೋಷ್ಣೋದಕೇನೋಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ಸೋಪಾನತ್ಕೋ ಯಥಾಸುಖಂ ವಿಹರೇತ್ ||೧೪||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಕ್ರಮಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪಾನಪರಿಪಾಟೀಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥಶಬ್ದೋಽಯಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾದೌ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ಖಲುಶಬ್ದೋ ವಾಕ್ಯಶೋಭಾರ್ಥಃ| ಲಘುಕೋಷ್ಠವಚನಂ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ಗಯೀ ತು ಲಘುಕೋಷ್ಠಾಯ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಮಾಶಯಪಕ್ವಾಶಯಹೃದಯೇಷು ಪಕ್ವತಾಪಗತಾನ್ನಮಲರಸಾಮತಾಗೌರವಾಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ | ಕೃತಂ ಮಙ್ಗಲಂ ಪೂರ್ಣೋದಕಕುಮ್ಭಾದಿ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ತಸ್ಮೈ| ಅತ್ರೋದಯಗಿರಿಸಂಸ್ಥಿತಸವಿತುರ್ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲಜ್ಞಾಪನಾಯ| ಪ್ರಾತರ್ಹಿ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪುನರಾಹಾರೇ ನೈಶೇ ಜೀರ್ಣೇ ಪಿಬೇನ್ನರಃ| ಪಿಬೇತ್ ಸಂಶಮನಂ ಸ್ನೇಹಮನ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ದೋಷಪುರುಷಾಮಯಾನಾಂ ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಬಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯಾಮದ್ವಯಚತುರ್ಯಾಮಸಕಲಾಹಃಪರಿಣಾಮಸಾಪೇಕ್ಷಿಣೀಂ ಮಾತ್ರಾಮ್| ಸರ್ವಸ್ನೇಹನೇಷು ಪ್ರಧಾನತಯಾ ಘೃತತೈಲೇ ಪ್ರಾಹ- ಘೃತಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ವೇತಿ| ಉಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ಆಚಮನಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

ರೂಕ್ಷಕ್ಷತವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಿಣಾಮ್ | ಹೀನಮೇಧಾಸ್ಮೃತೀನಾಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೧೫|| ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಾನಿಲಾವಿಷ್ಟಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಕಫಮೇದಸಃ | ಪಿಬೇಯುಸ್ತೈಲಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ತೈಲಂ ದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಿನಶ್ಚ ಯೇ ||೧೬|| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಶಿತಾಃ ಶುಷ್ಕರೇತೋರಕ್ತಾ ಮಹಾರುಜಃ | ಮಹಾಗ್ನಿಮಾರುತಪ್ರಾಣಾ ವಸಾಯೋಗ್ಯಾ ನರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೭|| ಕ್ರೂರಾಶಯಾಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾ ವಾತಾರ್ತಾ ದೀಪ್ತವಹ್ನಯಃ | ಮಜ್ಜಾನಮಾಪ್ನುಯುಃ ಸರ್ವೇ ಸರ್ಪಿರ್ವಾ ಸ್ವೌಷಧಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೮||

ಸರ್ವೇ ರೂಕ್ಷಕ್ಷತವಿಷಾರ್ತಾದಯಃ| ಸ್ವೌಷಧಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ಯತ್ ಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯಮೌಷಧಂ ತೇನ ಯುಕ್ತಮ್||೧೫-೧೮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

ಕೇವಲಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಿಕೇ ಲವಣಾನ್ವಿತಮ್ | ದೇಯಂ ಬಹುಕಫೇ ಚಾಪಿ ವ್ಯೋಷಕ್ಷಾರಸಮಾಯುತಮ್ ||೧೯||

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರತಿದೋಷಂ ಕೇವಲಸ್ಯ ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇವಲಮ್ ಅಸಹಾಯಮ್, ಅನ್ಯದ್ರವೈರಸಂಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ತಚ್ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಮಸಂಸ್ಕೃತಂ ವಾ; ಸತ್ಯಪ್ಯನ್ಯದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇ ಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಂ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಯೋರ್ಗುಣಯೋರ್ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್| ಏತೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಮಸಂಸ್ಕೃತಂ ವಾ ಕೇವಲಂ ಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣಾದಿಪ್ರಕ್ಷೇಪರಹಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾತವ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಗಯೀ ತು- ಪಿತ್ತಹರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತಮೇವ ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾಹ||೧೯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

ದೋಷಾಣಾಮಲ್ಪಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಸಂಸರ್ಗಂ ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ | ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾಭಿನ್ನೈಃ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸತೋ ರಸೈಃ ||೨೦||

ನ ಕೇವಲಮುಕ್ತೈರ್ಲವಣಾದಿಭಿರೇವ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಸರ್ಪಿರ್ಯೋಜ್ಯಂ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಭಿನ್ನೈ ರಸೈರಪೀತ್ಯಾಹ- ದೋಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

ಸ್ನೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಃ ಕಾಲೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲೇ | ಅಚ್ಛಮೇವ ಪಿಬೇತ್ ಸ್ನೇಹಮಚ್ಛಪಾನಂ ಹಿ ಪೂಜಿತಮ್ ||೨೧||

ಅಚ್ಛಪಾನವಿಷಯಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಸಾತ್ಮ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಲೇಶಸಹಃ ಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಬಲಯುಕ್ತಃ, ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ಪಾಯಯೇತ್| ಅಚ್ಛಃ ಕೇವಲಸ್ನೇಹಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಕಾಲೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ದೃಢಂ ಕಾಲೇ ಚ ಶೀತಲೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ದೃಢಮಿತ್ಯುಪಚಯಲಕ್ಷಣಬಲಯುಕ್ತಂ, ಕಾಲೇ ಚ ಶೀತಲ ಇತಿ ಚಕಾರೋ ವಾತಕಫಯೋಃ ಶೈತ್ಯಾದ್ದೋಷೇ ಚ ಶೀತಲ ಇತಿ ಗಮಯತಿ||೨೧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

ಶೀತಕಾಲೇ ದಿವಾ ಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಕಾಲೇ ಪಿಬೇನ್ನಿಶಿ | ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ರಾತ್ರೌ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋ ದಿವಾ ||೨೨||

ಉಕ್ತಮೇವಾಚ್ಛಪಾನಂ ದೋಷಕಾಲಭೇದೇನ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ಶೀತಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಶೀತಿ ಸಂಶಮನಮೇವ, ‘ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಚ ಸಹ ಭಕ್ತೇನ ಪಾಯಯೇತ್’ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಅಧಿಕೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಃ| ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಾದ್ವಾತಾಧಿಕಃ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಶ್ಚ ರಾತ್ರೌ ಸಂಶಮನಂ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇತ್| ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಖ್ಯಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾಪರಸಂಸರ್ಗೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೋಽಪಿ ರಾತ್ರೌ ಪಿಬೇದಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕ ಇತಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ಸಮಾಸೇಽನ್ತಃಪದಲೋಪಃ, ತಾವಧಿಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಃ| ಏತೇನ ವಾತಕಫಾಧಿಕಃ ಕಫಾಧಿಕಶ್ಚ ದಿವಾ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಚ ಸ್ನೇಹಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ಭಾಸ್ವತಿ ನಿರ್ಮಲೇ| ಋತೌ ಸಾಧಾರಣೇ ದೋಷಸಾಮ್ಯೇಽನಿಲಕಫೇ ಕಫೇ|| ದಿವಾ ನಿಶ್ಯನಿಲೇ ಪಿತ್ತೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪಿತ್ತವತ್ಯತಿ” (ಅ. ಸಂ. ಸೂ. ೨೫) ಇತಿ| ಯದಾ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾತಕಫೋತ್ಥೋ ರೋಗಃ ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯಸ್ತದಾ ಕಾಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತದನುವಿಹಿತಃ ಸ್ನೇಹೋ ನಿಶಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೋ ದೋಷಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಚ, ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ತ್ವರಮಾಣೇ ತು ಶೀತೇಽಪಿ ದಿವಾ ತೈಲಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಉಷ್ಣೇಽಪಿ ರಾತ್ರೌ ಸರ್ಪಿಸ್ತು ದೋಷಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಚಾನ್ಯಥಾ” (ಅ. ಸಂ. ಸೂ. ೨೫) ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಸ್ಯೋಷ್ಣೇ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛೋನ್ಮಾದಕಾರಕಃ | ಶೀತೇ ವಾತಕಫಾರ್ತಸ್ಯ ಗೌರವಾರುಚಿಶೂಲಕೃತ್ ||೨೩||

ಉಕ್ತಾದನ್ಯಥಾಕರಣೇ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೨೩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯ ಚೇತ್ತೃಷ್ಣಾ ಪಿಬೇದುಷ್ಣೋದಕಂ ನರಃ | ಏವಂ ಚಾನುಪಶಾಮ್ಯನ್ತ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ವಮೇತ್ ||೨೪|| ದಿಹ್ಯಾಚ್ಛೀತೈಃ ಶಿರಃ ಶೀತಂ ತೋಯಂ ಚಾಪ್ಯವಗಾಹಯೇತ್ |೨೫|

ತತ್ರ ತೃಷ್ಣಾಪ್ರತೀಕಾರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದಿಹ್ಯಾತ್ ಲಿಮ್ಪೇತ್||೨೪||-

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಪರಿಜೀರ್ಯೇತ ಚತುರ್ಭಾಗಗತೇಽಹನಿ ||೨೫|| ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ದೀಪಯತ್ಯಗ್ನಿಮಲ್ಪದೋಷೇ ಚ ಪೂಜಿತಾ | ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಪರಿಜೀರ್ಯೇತ ತಥಾಽರ್ಧದಿವಸೇ ಗತೇ ||೨೬|| ಸಾ ವೃಷ್ಯಾ ಬೃಂಹಣೀ ಯಾ ಚ ಮಧ್ಯದೋಷೇ ಚ ಪೂಜಿತಾ | ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಪರಿಜೀರ್ಯೇತ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಿತೇ ||೨೭|| ಸ್ನೇಹನೀಯಾ ಚ ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಬಹುದೋಷೇ ಚ ಪೂಜಿತಾ | ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಪರಿಜೀರ್ಯೇತ್ತು ತಥಾ ಪರಿಣತೇಽಹನಿ ||೨೮|| ಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾನ್ ಹಿತ್ವಾ ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಪೂಜಿತಾ ಭವೇತ್ ಅಹೋರಾತ್ರಾದಸನ್ದುಷ್ಟಾ ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಪರೀಜೀರ್ಯತಿ ||೨೯|| ಸಾ ತು ಕುಷ್ಠವಿಷೋನ್ಮಾದಗ್ರಹಾಪಸ್ಮಾರನಾಶಿನೀ |೩೦|

ಗ್ಲಾನ್ಯಾದಿಕಂ ಹಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜೀರ್ಯೇದಿತಿ ವಚನಾತ್ ಸ್ನೇಹಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ| ಪೂಜಿತಾ ಭವೇದಿತಿ ವಚನಾತ್ ‘ಸ್ನೇಹನೇ’ ಇತ್ಯಾಹರಣೀಯಮ್||೨೫-೨೯||-

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

ಯಥಾಗ್ನಿ ಪ್ರಥಮಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯೇತ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೩೦|| ಪೀತೋ ಹ್ಯತಿಬಹುಃ ಸ್ನೇಹೋ ಜನಯೇತ್ ಪ್ರಾಣಸಂಶಯಮ್ | ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಜೀರ್ಯತಿ ||೩೧|| ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಚಾಪಿ ಜೀರ್ಯೇತ್ತಂ ವಾರಿಣೋಷ್ಣೇನ ವಾಮಯೇತ್ | ತತಃ ಸ್ನೇಹಂ ಪುನರ್ದದ್ಯಾಲ್ಲಘುಕೋಷ್ಠಾಯ ದೇಹಿನೇ | ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಶಙ್ಕಾಯಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೋಷ್ಣೋದಕಂ ಪಿಬೇತ್ ||೩೨|| ತೇನೋದ್ಗಾರೋ ಭವೇಚ್ಛುದ್ಧೋ ಭಕ್ತಂ ಪ್ರತಿ ರುಚಿಸ್ತಥಾ | ಸ್ಯುಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ತೃಡ್ದಾಹಭ್ರಮಸಾದಾರತಿಕ್ಲಮಾಃ ||೩೩||

ತಾಸ್ವಾದ್ಯಾಮೇವ ಮಾತ್ರಾಮದೋಷತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಶತಿ- ಯಥಾಗ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನ್ಯನತಿಕ್ರಮೇಣ ಏಕಯಾಮಪರಿಣಾಮಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಪಾತುಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್, ಪಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ ಪುನರ್ನೇತರಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಪೀತೋ ಹ್ಯತಿಬಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಶೀತಸೇವಾದಿಲಕ್ಷಣಾತ್| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದಿಜಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರ ಉಕ್ತಃ| ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ಪುನರಪ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತತಃ ಸ್ನೇಹಮಿತಿ| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣವಿಶಙ್ಕಾಯಾಂ ಪರಿಣತಾಪರಿಣತಶಙ್ಕಾಯಾಮ್| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಪಚ್ಯಮಾನಲಕ್ಷಣಂ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ- ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಯುಃ ಭವೇಯುಃ| ಏತಚ್ಚಾನಾರ್ಷಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ಪಠನೀಯಮ್||೩೦-೩೩||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

ಪರಿಷಿಚ್ಯಾದ್ಭಿರುಷ್ಣಾಭಿರ್ಜೀರ್ಣಸ್ನೇಹಂ ತತೋ ನರಮ್ | ಯವಾಗೂಂ ಪಾಯಯೇಚ್ಚೋಷ್ಣಾಂ ಕಾಮಂ ಕ್ಲಿನ್ನಾಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾಮ್ ||೩೪|| ದೇಯೌ ಯೂಷರಸೌ ವಾಽಪಿ ಸುಗನ್ಧೀ ಸ್ನೇಹವರ್ಜಿತೌ | ಕೃತೌ ವಾಽತ್ಯಲ್ಪಸರ್ಪಿಷ್ಕೌ ವಿಲೇಪೀ ವಾ ವಿಧೀಯತೇ ||೩೫||

ಸ್ನೇಹವರ್ಜಿತಾವಿತ್ಯನೇನಾಕೃತಾವಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಕೃತೌ ಸ್ನೇಹಾದಿಸಂಸ್ಕೃತೌ| ಯೂಷರಸಾವಿತಿ ಅತ್ರ ಯೂಷಃ ಕಫೇ ತೈಲಪಾನೇ ಚ ದೇಯಃ, ರಸೋ ವಾತೇ ಘೃತಪಾನೇ ಚ, ವಿಲೇಪೀ ಚ ಪುನರ್ವಿಲೇಪೀಸಾತ್ಮ್ಯಾಯ ಮಧ್ಯಮಾಗ್ನಯೇ ದೇಯಾ||೩೪-೩೫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

ಪಿಬೇತ್ತ್ರ್ಯಹಂ ಚತುರಹಂ ಪಞ್ಚಾಹಂ ಷಡಹಂ ತಥಾ | ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಸ್ನೇಹಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತಿ ಸೇವಿತಃ ||೩೬||

ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾನಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಾಲನಿಯಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತ್ರ್ಯಹಂ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ಮಧ್ಯಮಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಚತುಃ- ಪಞ್ಚಷಡಹಾನಿ, ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಮೃದುತಮಮೃದುತರಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಹಮ್, ಏವಂ ಮಧ್ಯಮಕೋಷ್ಠತರತಮಮಧ್ಯಾತ್ ಚತುಃಪಞ್ಚಷಡಹಾನಿ, ಕ್ರೂರಕ್ರೂರತರಕ್ರೂರತಮಕೋಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಪ್ತಾಷ್ಟನವಾಪಿ ದಿವಸಾನೀತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತೀತಿ ಆತ್ಮನಾ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಭವತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತಿ; ಆತ್ಮಶಬ್ದೋಽತ್ರ ದೇಹಪರ್ಯಾಯಃ, ಅಯಮರ್ಥಃ- ಆತ್ಮನಿ ಕಾಯೇ ಯದ್ವರ್ತತೇ, ಯದುಪಶೇತೇ, ನ ವಿಕಾರಾಯ ಭವತಿ, ಸುಖಂ ಚ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಏತೇನ ಸ್ನೇಹಕಾರ್ಯಮುತ್ಕ್ಲೇಶನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತಿ ಆಹಾರವಚ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಸೇವಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ವಿಷಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಪ್ರತಿದಿನಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ನ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭವನಂ ವಾತಪ್ರಕೃತಾವೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಮಾರುತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ವಾತಕಫಪ್ರಕೃತೌ ಪುನರನುತ್ಕ್ಲೇಶ ಏವ||೩೬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

ಸುಕುಮಾರಂ ಕೃಶಂ ವೃದ್ಧಂ ಶಿಶುಂ ಸ್ನೇಹದ್ವಿಷಂ ತಥಾ | ತೃಷ್ಣಾರ್ತಮುಷ್ಣಕಾಲೇ ಚ ಸಹ ಭಕ್ತೇನ ಪಾಯಯೇತ್ ||೩೭||

ಇದಾನೀಮವಚಾರಣಾಮಾವಸ್ಥಿಕೇ ನಿತ್ಯಗೇ ಚ ಕಾಲೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸುಕುಮಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ತಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವೇ ವಿಲೇಪ್ಯಾದಯೋಽಭಿಪ್ರೇತಾಃ| ತಚ್ಚ ಪಾನಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಅಶನಾತ್ ಪೃಥಕ್, ಅಶನವ್ಯಾಮಿಶ್ರಂ ವಾ; ತತ್ರ ಯತ್ ಪೃಥಕ್ ತದಚ್ಛಪಾನಮೇವ||೩೭||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಲವಣಂ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ದಧಿಮಸ್ತುಕಃ | ಪೀತಮೈಕಧ್ಯಮೇತದ್ಧಿ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ ||೩೮|| ಭೃಷ್ಟಾ ಮಾಂಸರಸೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಯವಾಗೂಃ ಸೂಪಕಲ್ಪಿತಾ | ಪ್ರಕ್ಷುದ್ರಾ ಪೀಯಮಾನಾ ತು ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ ||೩೯|| ಸರ್ಪಿಷ್ಮತೀ ಪಯಃಸಿದ್ಧಾ ಯವಾಗೂಃ ಸ್ವಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾ | ಸುಖೋಷ್ಣಾ ಸೇವ್ಯಮಾನಾ ತು ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ ||೪೦|| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಲವಣಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತಿಲಪಿಷ್ಟಂ ವರಾಹಜಾ | ವಸಾ ಚ ಪೀತಮೈಕಧ್ಯಂ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ ||೪೧|| ಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಸಂಸೃಷ್ಟೇ ದೋಹನಸ್ಥೇ ಘೃತೇ ತು ಗಾಮ್ | ದುಗ್ಧ್ವಾ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇದ್ರೂಕ್ಷಃ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುಚ್ಯತೇ ||೪೨|| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಕ್ವಾಥೋ ಮಾಗಧಿಕಾನ್ವಿತಃ | ಪಯೋ ದಧಿ ಸುರಾ ಚೇತಿ ಘೃತಮಪ್ಯಷ್ಟಮಂ ಭವೇತ್ ||೪೩|| ಸಿದ್ಧಮೇತೈರ್ಘೃತಂ ಪೀತಂ ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮುತ್ತಮಮ್ | ರಾಜ್ಞೇ ರಾಜಸಮೇಭ್ಯೋ ವಾ ದೇಯಮೇತದ್ಧೃತೋತ್ತಮಮ್ ||೪೪||

ತತ್ರಾವಚಾರಣಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇಣ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲವಣಮತ್ರ ಪ್ರಧಾನಕಲ್ಪನಯಾ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಾನಃ| ದಧಿಮಸ್ತುಕೋ ದಧಿಸರಃ| ಪಿಪ್ಪಲೀಲವಣಯೋರ್ಯಾವತ್ಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ನಾತಿಕಟುತ್ವಂ ನಾತಿಲವಣತ್ವಂ ಚ ತಾವತೀ ಮಾತ್ರಾ| ಪ್ರಕ್ಷುದ್ರಾ ಕ್ಷುದ್ರಾವಗಾಢಾ; ಕ್ಷುದ್ರಂ ಫಾಣಿತಂ ‘ಕಾಕವೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಘೃತೇ ತ್ವಿತಿ ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಮಾಗಧಿಕಾಯಾ ಅಯಂ ಮಾಗಧಿಕೋಽತ್ರ ಕಲ್ಕಃ, ದ್ರವಾಃ ಷಟ್, ಸ್ನೇಹಸಮಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಸಪ್ತಮೀ, ಘೃತಮಷ್ಟಮಮ್| ಏತತ್ಸಿದ್ಧಂ ನೃಪಾದಿಭಿಃ ಸುಖೋಚಿತೈರನ್ನಾತ್ ಪ್ರಾಙ್ಮಧ್ಯೇಽನ್ತೇ ವಾ ಪೇಯಮ್| ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಮಿತಿ ತದಹರೇವ||೩೮-೪೪||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

ಬಲಹೀನೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು ಮೃದ್ವಗ್ನಿಸ್ತ್ರೀಹತಾತ್ಮಸು | ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ಯೋಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಯೇ ಯೋಗಾಃ ಸಮ್ಯಗೀರಿತಾಃ ||೪೫||

ಏಷಾಂ ಯೋಗಾನಾಂ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಲಹೀನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಯೋಗಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಥಿತಾಃ||೪೫||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಸ್ನೇಹಪಾನಮಜೀರ್ಣೀ ತರುಣಜ್ವರೀ | ದುರ್ಬಲೋಽರೋಚಕೀ ಸ್ಥೂಲೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತೋ ಮದಪೀಡಿತಃ ||೪೬|| ಛರ್ದ್ಯರ್ದಿತಃ ಪಿಪಾಸಾರ್ತಃ ಶ್ರಾನ್ತಃ ಪಾನಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಃ | ದತ್ತಬಸ್ತಿರ್ವಿರಿಕ್ತಶ್ಚ ವಾನ್ತೋ ಯಶ್ಚಾಪಿ ಮಾನವಃ ||೪೭|| ಅಕಾಲೇ ದುರ್ದಿನೇ ಚೈವ ನ ಚ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ | ಅಕಾಲೇ ಚ ಪ್ರಸೂತಾ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೪೮|| ಸ್ನೇಹಪಾನಾದ್ಭವನ್ತ್ಯೇಷಾಂ ನೄಣಾಂ ನಾನಾವಿಧಾ ಗದಾಃ | ಗದಾ ವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತ್ಯಥವಾ ಪುನಃ ||೪೯|| ಗರ್ಭಾಶಯೇಽವಶೇಷಾಃ ಸ್ಯೂ ರಕ್ತಕ್ಲೇದಮಲಾಸ್ತತಃ | ಸ್ನೇಹಂ ಜಹ್ಯಾನ್ನಿಷೇವೇತ ಪಾಚನಂ ರೂಕ್ಷಮೇವ ಚ ||೫೦|| ದಶರಾತ್ರಾತ್ತತಃ ಸ್ನೇಹಂ ಯಥಾವದವಚಾರಯೇತ್ |೫೧|

ವಿವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣೇಽಜೀರ್ಣಮೇವ ಚ ಪಚನ್ನಗ್ನಿಃ ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ನೇಹಂ ಪಕ್ಷ್ಯತಿ, ತರುಣಜ್ವರೇಽಪ್ಯೇವಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧಶ್ಚ, ದುರ್ಬಲೇ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನ್ಯಾದಯಃ, ಅರೋಚಕೇಽರೋಚಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ, ಸ್ಥೂಲಸ್ಯಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧಶ್ಚ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಾನಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ, ದತ್ತಬಸ್ತಿವಿರಿಕ್ತವಾನ್ತಾನಾಂ ಸದ್ಯಃಶುದ್ಧತ್ವೇನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಾದ್ಯತಿಯೋಗಾಶ್ಚ, ಅಕಾಲೇ ಪ್ರಸೂತಾಯಾ ಗರ್ಭಾಶಯೇಽವಶೇಷಾ ರಕ್ತಕ್ಲೇದಮಲಾಃ ಸ್ನೇಹಕೋಪಿತಾ ಅಸಾಧ್ಯಂ ರೋಗಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ತರುಣಜ್ವರೀ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಚೋದರೀ ಜ್ವರೀ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಉದರಿಣಾಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಾಯಾಮುದರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ, ಛಿದ್ರೋದಕೋದರಿಣಃ ಪುನರತ್ರ ನಿಷೇಧಃ| ಜ್ವರಿಣಸ್ತರುಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಅಮುಮೇವ ನಿಷೇಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಪಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ||೪೬-೫೦||-

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

ಪುರೀಷಂ ಗ್ರಥಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದನ್ನಂ ವಿಪಚ್ಯತೇ ||೫೧|| ಉರೋ ವಿದಹತೇ ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠಾದುಪರಿ ಧಾವತಿ | ದುರ್ವರ್ಣೋ ದುರ್ಬಲಶ್ಚೈವ ರೂಕ್ಷೋ ಭವತಿ ಮಾನವಃ ||೫೨||

ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವಿಹಿತಸ್ಯ ದಾನಾಯ ರೂಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪುರೀಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪರಿ ಧಾವತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಕೃತಪಾಚನಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮಿತಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ||೫೧-೫೨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ತ್ವಗ್ವಿಟ್ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ದೀಪ್ತೋಽಗ್ನಿರ್ಮೃದುಗಾತ್ರತಾ | ಗ್ಲಾನಿರ್ಲಾಘವಮಙ್ಗಾನಾಮಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ನೇಹದರ್ಶನಮ್ | ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸ್ನೇಹೋದ್ವೇಗಸ್ತಥೈವ ಚ ||೫೩||

ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸುಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹೋದ್ವೇಗ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಾರುಚಿಃ ಉದಕಾದಿತೃಪ್ತಸ್ಯೇವೋದಕಾದ್ಯರುಚಿಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಗ್ಲಾನಿಃ ಸದನಮಙ್ಗಾನಾಮಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ನೇಹದರ್ಶನಮ್| ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸ್ನೇಹೋದ್ವೇಗಸ್ತಥೈವ ವಾ’|| ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫೩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಮುಖಸ್ರಾವೋ ಗುದದಾಹಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ | ಪುರೀಷಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭೃಶಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೫೪||

ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಅತಿಸಾರಭೇದಃ| ಕೇಚಿತ್ ಅಸ್ನಿಗ್ಧಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಲಕ್ಷಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಸ್ನೇಹಲಕ್ಷಣಮಧೀಯತೇ- “ಗ್ಲಾನಿಃ ಸದನಮಙ್ಗಾನಾಮಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ನೇಹದರ್ಶನಮ್| ಸ್ನೇಹೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಜೀರ್ಣಸ್ತೈಃ ಶಾನ್ತಿಮಾಗತೈಃ” ಇತಿ| ತೈರ್ಗ್ಲಾನ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶಾನ್ತಿಮಾಗತೈಃ ಉಪಶಮಂ ಗತೈಃ ಸ್ನೇಹೋ ಜೀರ್ಣ ಇತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ ಇತಿ||೫೪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ನೇಹೈರತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಣಮ್ | ಶ್ಯಾಮಾಕಕೋರದೂಷಾನ್ನತಕ್ರಪಿಣ್ಯಾಕಶಕ್ತುಭಿಃ ||೫೫||

ತತ್ರಾಸ್ನಿಗ್ಧಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಯೋಃ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೫೫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

ದೀಪ್ತಾನ್ತರಗ್ನಿಃ ಪರಿಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಃ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಧಾತುರ್ಬಲವರ್ಣಯುಕ್ತಃ | ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯೋ ಮನ್ದಜರಃ ಶತಾಯುಃ ಸ್ನೇಹೋಪಸೇವೀ ಪುರುಷೋ ಭವೇತ್ತು ||೫೬||

ಇದಾನೀಂ ಸ್ವಸ್ಥವಿಷಯೇ ಸ್ನೇಹಕರ್ಮಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೀಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರಗ್ನಿಃ ಜಠರಾಗ್ನಿಃ| ಪರಿಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಃ ನಿರ್ದೋಷೋದರಃ| ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಾ ನವಾಃ| ದೃಢಾನಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಕರಣಕ್ಷಮಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸಃ| ಸ್ನೇಹೋಪಸೇವೀ ಯೋ ನರ ಆಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇನ ಸ್ನೇಹಂ ಸೇವತೇ ಸಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸಂಶಮನೀಯಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸೇವಿತಸ್ನೇಹಗುಣಾನಾಹುಃ||೫೬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

ಸ್ನೇಹೋ ಹಿತೋ ದುರ್ಬಲವಹ್ನಿದೇಹಸನ್ಧುಕ್ಷಣೇ ವ್ಯಾಧಿನಿಪೀಡಿತಸ್ಯ | ಬಲಾನ್ವಿತೌ ಭೋಜನದೋಷಜಾತೈಃ ಪ್ರಮರ್ದಿತುಂ ತೌ ಸಹಸಾ ನ ಸಾಧ್ಯೌ ||೫೭||

ವ್ಯಾಧಿಪರಿಮೋಕ್ಷಣಮಪಿ ಸ್ನೇಹಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹೋ ಹಿತೋ ಭವತಿ; ಕಸ್ಯ? ವ್ಯಾಧಿನಿಪೀಡಿತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಕಸ್ಮಿನ್ ವಿಷಯೇ? ದುರ್ಬಲದೇಹವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣೇ| ಸ್ನೇಹಕೃತಯೋಸ್ತಯೋರ್ವಹ್ನಿದೇಹಬಲಯೋಃ ಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಲಾನ್ವಿತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತೌ ವಹ್ನಿದೇಹೌ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟೌ? ಸ್ನೇಹಪಾನಬಲಾನ್ವಿತೌ| ನ ಸಾಧ್ಯೌ ನ ಶಕ್ಯೌ| ಕಿಂ ಕರ್ತುಂ? ಪ್ರಮರ್ದಯಿತುಮ್| ಕೈಃ ಸ್ಫೋಟಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯಾವಿತ್ಯಾಹ- ಭೋಜನದೋಷಜಾತೈಃ, ದುರ್ಭಕ್ತಸ್ವಭಾವಗುಣಭೂತದೋಷಸಮೂಹೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ದೇಹಸನ್ಧುಕ್ಷಣೇ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣೇ ಚ; ದೇಹಸನ್ಧುಕ್ಷಣಂ ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಲಕ್ಷಣಬಲಸನ್ದೀಪನಂ ಪುಷ್ಟ್ಯಾವಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಗ್ನಿಪಕ್ಷೇ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಂ ಸುಬೋಧಮ್||೫೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸ್ನೇಹೋಪಯೌಗಿಕಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮೈಕತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಏಕತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೧||