31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ സ്നേഹോപയൌഗികചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

സര്വോപഘാതശമനീയേ രസായനേ ‘നാവിശുദ്ധശരീരസ്യ യുക്തോ രാസായനോ വിധിഃ’ ഇത്യുക്തത്വാച്ഛോധനം പ്രതിപാദയിതുകാമഃ തത്പ്രാക്കര്മണീ സ്നേഹസ്വേദൌ നിര്ദിശതി; തത്രാപി സ്നേഹപൂര്വകത്വാത് സ്വേദസ്യ പ്രഥമം സ്നേഹോപയൌഗികം ചികിത്സിതമാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| സ്നേഹസ്യ ഉപയോഗോ യസ്മിന് കര്മണി തത്സ്നേഹോപയൌഗികം തദേവ ചികിത്സിതമ്| ഉപയോജനമ് ഉപയോഗോ ബാഹ്യ ആഭ്യന്തരശ്ച; തത്ര ബാഹ്യോऽഭ്യങ്ഗാദിഃ, ആഭ്യന്തരഃ പാനാദിഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

സ്നേഹസാരോऽയം പുരുഷഃ, പ്രാണാശ്ച സ്നേഹഭൂയിഷ്ഠാഃ സ്നേഹസാധ്യാശ്ച ഭവന്തി | സ്നേഹോ ഹി പാനാനുവാസനമസ്തിഷ്കശിരോബസ്ത്യുത്തരബസ്തിനസ്യകര്ണപൂരണഗാത്രാഭ്യങ്ഗഭോജനേഷൂപയോജ്യഃ ||൩||

തത്ര പാനാദി പ്രധാനമിഹ വക്തവ്യമ്, അപ്രധാനം പുനരനാഗതാബാധേ ഇന്ദ്രിയാനുപാലനപ്രസങ്ഗേനോക്തമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തത്ര ദ്വിയോനിശ്ചതുര്വികല്പോऽഭിഹിതഃ സ്നേഹഃ സ്നേഹഗുണാശ്ച | തത്ര ജങ്ഗമേഭ്യോ ഗവ്യം ഘൃതം പ്രധാനം, സ്ഥാവരേഭ്യസ്തിലതൈലം പ്രധാനമിതി ||൪||

ദ്വിയോനിഃ ദ്വികാരണികഃ സ്ഥാവരോ ജങ്ഗമശ്ച| തത്ര തൈലം സ്ഥാവരയോനി, ഘൃതവസാമജ്ജാനസ്തു ജങ്ഗമയോനയഃ| തത്ര തൈലം തിലാദിഫലോദ്ഭവത്വാത് ഫലസ്ഥം, ദേവദാരുശിംശപാഗുര്വാദിസാരോത്ഥം ച; ഘൃതമപി ദ്വിവിധം ക്ഷീരോത്ഥം, ദധ്യുത്ഥം ച; ശുദ്ധമാംസസ്നേഹോ വസാ, അസ്ഥ്യാശ്രയാ മജ്ജാ| ചത്വാരോ വികല്പാഃ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാനോ യസ്യ സ്നേഹസ്യേതി ചതുര്വികല്പഃ; സ്വാഭാവികഗുണേനാപ്യത്ര പാനവിധാവുക്തഃ| തത്ര ജങ്ഗമേഭ്യോ ഗവ്യം ഘൃതം പ്രധാനം, സ്ഥാവരേഭ്യസ്തിലതൈലമിതി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

അത ഊര്ധ്വം യഥാപ്രയോജനം യഥാപ്രധാനം ച സ്ഥാവരസ്നേഹാനുപദേക്ഷ്യാമഃ- തത്ര തില്വകൈരണ്ഡകോശാമ്രദന്തീദ്രവന്തീസപ്തലാശങ്ഖിനീപലാശവിഷാണികാഗവാക്ഷീകമ്പില്ലകശമ്പാകനീലിനീസ്നേഹാ വിരേചയന്തി, ജീമൂതകകുടജകൃതവേധനേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവമദനസ്നേഹാ വാമയന്തി, വിഡങ്ഗഖരമഞ്ജരീമധുശിഗ്രുസൂര്യവല്ലീപീലുസിദ്ധാര്ഥകജ്യോതിഷ്മതീസ്നേഹാഃ ശിരോ വിരേചയന്തി, കരഞ്ജപൂതീകകൃതമാലമാതുലുങ്ഗേങ്ഗുദീകിരാതതിക്തകസ്നേഹാ ദുഷ്ടവ്രണേഷൂപയുജ്യന്തേ, തുവരകകപിത്ഥകമ്പില്ലകഭല്ലാതകപടോലസ്നേഹാ മഹാവ്യാധിഷു, ത്രപുസൈര്വാരുകകര്കാരുകതുമ്ബീകൂഷ്മാണ്ഡസ്നേഹാ മൂത്രസങ്ഗേഷു, കപോതവങ്കാവല്ഗുജഹരീതകീസ്നേഹാഃ ശര്കരാശ്മരീഷു, കുസുമ്ഭസര്ഷപാതസീപിചുമര്ദാതിമുക്തകഭാണ്ഡീകടുതുമ്ബീകടഭീസ്നേഹാഃ പ്രമേഹേഷു, താലനാരികേലപനസമോചപ്രിയാലബില്വമധൂകശ്ലേഷ്മാതകാമ്രാതകഫലസ്നേഹാഃ പിത്തസംസൃഷ്ടേ വായൌ, ബിഭീതകഭല്ലാതകപിണ്ഡീതകസ്നേഹാഃ കൃഷ്ണീകരണേ, ശ്രവണകങ്ഗുകടുണ്ടുകസ്നേഹാഃ പാണ്ഡൂകരണേ, സരലപീതദാരുശിംശപാഗുരുസാരസ്നേഹാ ദദ്രുകുഷ്ഠകിടിഭേഷു, സര്വ ഏവ സ്നേഹാ വാതമുപഘ്നന്തി, തൈലഗുണാശ്ച സമാസേന വ്യാഖ്യാതാഃ ||൫||

പ്രയോജനസ്യാനതിക്രമേണേതി യഥാപ്രയോജനം, പ്രയോജനം പ്രയോജനം വീക്ഷ്യേതി വാ| പ്രധാനം പ്രധാനം വീക്ഷ്യ യഥാപ്രധാനമ്| തത്ര സ്ഥാവരസ്യ പ്രായേണ പാര്ഥിവദ്രവ്യാരബ്ധത്വാത്തസ്യ ച സ്വഭാവേനാധോഗാമിത്വാദ്വിരേചനസ്നേഹാനേവ പ്രഥമമാഹ- തത്രേത്യാദി| തില്വകോ രോധ്രാകാരോ ബൃഹത്പത്രോ രക്തത്വഗ്വൈരേചനികഃ, സപ്തലാ യവതിക്താഭേദഃ, ശങ്ഖിന്യപി തദ്ഭേദഃ, വിഷാണികാ മേഷശൃങ്ഗീ, ഗവാക്ഷീ ഇന്ദ്രവാരുണീ, കമ്പില്ലകോ രേചനികാ സ്വനാമഖ്യാതഃ, ശമ്പാകഃ കിരമാലകഃ, നീലിനീ നീലാഞ്ജനികാ ശാരദം ഫലമ്| ജീമൂതോ ദേവദാലീ, കൃതവേധനഃ കോശാതകീ, ഇക്ഷ്വാകുഃ കടുതുമ്ബീ, ധാമാര്ഗവോ മഹാകോശാതകീ| തത്ര തില്വകാദിസ്നേഹാ വിരേചയന്തി, ജീമൂതകാദിസ്നേഹാ വാമയന്തി| പിത്തകഫഹരം കര്മദ്വയം പ്രതിപാദ്യ സ്ഥാനാശ്രയം കഫസ്യൈവ കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- വിഡങ്ഗേത്യാദി| ഖരമഞ്ജരീ അപാമാര്ഗഃ, മധുശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ, സൂര്യവല്ലീ പടോലസദൃശാ വല്ലീ, ജ്യോതിഷ്മതീ കാകമര്ദനികാ, ശിരോ വിരേചയന്തി നസ്യപ്രയോഗേണ ശിരഃസ്ഥം ശ്ലേഷ്മാണം വിരേചയന്തി സ്രാവയന്തീത്യര്ഥഃ| ഇദാനീം ശല്യതന്ത്രത്വാദ്വ്രണയോഗിനഃ സ്നേഹാന്നിര്ദിശന്നാഹ- കരഞ്ജേത്യാദി| പൂതീകഃ ചിരബില്വഃ, കൃതമാലഃ കിരമാലഃ| തുവരകഃ പശ്ചിമസമുദ്രഭൂമിഷു പലാശാനുകാരീ വൃക്ഷഃ| മഹാവ്യാധിഷു മഹാകുഷ്ഠമേഹാദിഷ്വഷ്ടാസു, വാതാമയാദിഷ്വിത്യന്യേ; ഉപയുജ്യന്ത ഇതി പൂര്വശ്ലോകാത് സമ്ബന്ധനീയമ്; ഏവമുത്തരത്ര| ത്രപുസഃ സുധാവാസഃ, ത്രപുസീതി ലോകേ, ഏര്വാരുര്ലോമശാ കര്കടീ, കര്കാരുഃ വാഡവം ത്രപുസം ‘ഖേരസാ’ ഇതി ലോകേ| മൂത്രസങ്ഗേഷു മൂത്രകൃച്ഛ്രാധ്മാനാശ്മരീഷ്വിത്യര്ഥഃ| കപോതവങ്കാ ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ, അവല്ഗുജോ ബാകുചീ; ഗയദാസസ്തു ‘കപോതവങ്കാഹരീതകീസ്നേഹൌ ശര്കരാശ്മരീഷു’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി- കപോതവങ്കാദിസ്നേഹൌ വാതഭിന്നമൂര്തിഷ്വശ്മരീഷ്വിതി| പിചുമര്ദോ നിമ്ബഃ, അതിമുക്തകഃ അവന്തകഃ, ഭാണ്ഡീ ‘ഭാണ്ഡനീ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധോ വിടപോ ഭാണ്ഡധാവനാര്ഥമാസുതീവലാഃ സമാഹരന്തി| പ്രിയാലഃ ചാരഃ| പിണ്ഡീതകോ മദനഃ| ശ്രവണഃ താപസവൃക്ഷഃ ‘ഇങ്ഗുദീ’ ഇതി ലോകേ, കങ്ഗുകം പ്രിയങ്ഗുഃ, ടുണ്ടുകഃ സ്യോനാകഃ| പീതദാരു ദേവദാരു| വിശേഷേണ ദദ്രൂകിടിഭൌ ഘ്നന്തീതി നിയമാര്ഥം പുനഃ കുഷ്ഠത്വാവിശേഷേऽപി തയോര്ഗ്രഹണമ്| സര്വസ്നേഹസാമാന്യകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വ ഏവേത്യാദി| സ്ഥാവരതൈലപ്രാധാന്യേന തിലതൈലഗുണാ ദ്രവദ്രവ്യവിധാവുക്താഃ| സമാസേനേതി വര്ഗേണൈവ ഗുണോപദേശാത് സങ്ക്ഷേപേണേത്യര്ഥഃ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

അത ഊര്ധ്വം കഷായസ്നേഹപാകക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ | തത്ര കേചിദാഹുഃ- ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാം ഭാഗസ്തച്ചതുര്ഗുണം ജലം ചതുര്ഭാഗാവശേഷം നിഷ്ക്വാഥ്യാപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ; സ്നേഹപ്രസൃതേഷു ഷട്സു ചതുര്ഗുണം ദ്രവമാവാപ്യ ചതുരശ്ചാക്ഷസമാന് ഭേഷജപിണ്ഡാനിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ | ഏതത്തു ന സമ്യക്; കസ്മാത്? ആഗമാസിദ്ധത്വാത് ||൬||

സ ച സ്നേഹഃ പ്രായശഃ സംസ്കൃത ഉപയുജ്യതേ, അതസ്തത്സംസ്കാരാര്ഥമാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ആദിശബ്ദാത് കന്ദാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഭാഗ ഇതി ഏകവചനാന്തത്വാദേക ഏവാകൃതപലാദിമാനവിശേഷസ്തുലാധാരണമാത്രേണാവധാരിതഃ| തസ്മാത്ത്വഗാദിഭാഗാച്ചതുര്ഗുണമുദകമ്| തദുക്തമ്- ചതുര്ഭാഗാവശേഷം ക്വാഥമുപഹരേദിതി| കഷായസ്നേഹകല്കമാനം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹപ്രസൃതേഷ്വിത്യാദി| പ്രസൃതോऽത്ര സംയുക്തപഞ്ചാങ്ഗുലിരീഷദ്വിസ്തൃതപാണിരേകഃ, ന പുനഃ പലദ്വയമ്| ചതുരശ്ചാക്ഷസമാന് ഭേഷജകല്കപിണ്ഡാന് ബിഭീതകഫലമാനാന് പിഷ്ടഭേഷജകല്കാന്; ഇത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പ ഇതി കേചിദാഹുഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

പലകുഡവാദീനാമതോ മാനം തു വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തത്ര ദ്വാദശ ധാന്യമാഷാ മധ്യമാഃ സുവര്ണമാഷകഃ, തേ ഷോഡശ സുവര്ണമ്; അഥവാ മധ്യമനിഷ്പാവാ ഏകോനവിംശതിര്ധരണം, താന്യര്ധതൃതീയാനി കര്ഷഃ; തതശ്ചോര്ധ്വം ചതുര്ഗുണമഭിവര്ധയന്തഃ പലകുഡവപ്രസ്ഥാഢകദ്രോണാ ഇത്യഭിനിഷ്പദ്യന്തേ, തുലാ പുനഃ പലശതം, താഃ പുനര്വിംശതിര്ഭാരഃ; ശുഷ്കാണാമിദം മാനമ്, ആര്ദ്രദ്രവാണാം ച ദ്വിഗുണമിതി ||൭||

സ്നേഹപാകകല്പമുപദിദിക്ഷുഃ പൂര്വം പലാദിപരിമാണമേവാഹ- പലേത്യാദി| കുതഃ? തത്പൂര്വകത്വാത് തത്പരിമേയാര്ഥപ്രവിഭാഗസിദ്ധേഃ, പരിമാണസിദ്ധൌ പരിമേയകഷായസ്നേഹപാകാദിസമ്ഭാരദ്രവ്യപ്രവിഭാഗപ്രസിദ്ധിഃ; അതസ്തദുപയോഗി മാനമഭിധീയതേ| പലാദീനാം പങ്ക്തൌ പൃഥക് കുഡവഗ്രഹണാത് പലകുഡവയോരദ്വൈഗുണ്യം പ്രതിപാദയതി| തദാഹ- തത്ര കുഡവാദൌ ദ്രവസ്യാര്ദ്രസ്യ ച ദ്വൈഗുണ്യമേവ, പലമാനേഷു തു പുനരദ്വൈഗുണ്യമേവ| മധ്യമാ മധ്യമപ്രമാണാഃ, തേന നാതിസ്ഥൂലാ നാതിതനവശ്ച ഗ്രാഹ്യാഃ| തൈര്ദ്വാദശഭിരേകഃ സുവര്ണമാഷകഃ| തേ ഷോഡശ സുവര്ണമാഷകാഃ സുവര്ണകര്ഷ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ പുനരന്യഥാ മാനസൂത്രം പഠന്തി; തദ്യഥാ- അഥവാ മധ്യമനിഷ്പാവാ ഇത്യാദി| അര്ധം തൃതീയം യേഷാം താന്യര്ധതൃതീയാനി സാര്ധദ്വയമിത്യര്ഥഃ| ഉഭയം ചൈതത് പ്രസിദ്ധമ്| തതശ്ചേത്യാദി| അയമര്ഥഃ- തതഃ കര്ഷാച്ചതുര്ഗുണവര്ധമാനാത് പലമ്, ഏവം പലാത് ചതുര്ഗുണവര്ധമാനാത് കുഡവഃ, കുഡവാത് പ്രസ്ഥഃ, പ്രസ്ഥാദാഢകമ്, ആഢകാദ് ദ്രോണഃ; തുലാ പുനഃ പലശതമേവ| താഃ പുനരിതി തുലാ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രസങ്ഗേന ഭാരോऽപ്യഭിഹിതോ ന പുനരത്രാനേന വ്യവഹാരോ ദൃശ്യതേ| ശുഷ്കാണാമിദം പ്രമാണം, സാര്ദ്രാണാം സരസാനാം ദ്രവാണാം സലിലക്ഷീരാദീനാം കുഡവാദൌ ദ്വൈഗുണ്യം; തേന ശുഷ്കാണാം ചതുര്ഭിഃ പലൈഃ കുഡവഃ, ആര്ദ്രാണാം ദ്രവാണാം ചാഷ്ടഭിരിതി; ജേജ്ജടസ്ത്വാര്ദ്രാണാം ദ്രവാണാം ച ചതുഃപലം കുഡവമാഹ| വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാത് കാനിചിദ്ദ്രവ്യാണ്യാര്ദ്രാണ്യപി ന ദ്വിഗുണാനി ഗ്രാഹ്യാണി| താന്യേവാഹ- “വാസാകുടജകൂഷ്മാണ്ഡശതമൂലീസഹാമൃതാഃ | പ്രസാരണ്യശ്വഗന്ധാ ച ശതപുഷ്പാ സഹാചരാഃ|| നിത്യമാര്ദ്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാ ന താസാം ദ്വിഗുണം ഭവേത്”- ഇതി| കേചിത് പ്രസ്ഥവിഷയേ ഏവം പ്രവദന്തി- “ദ്വാത്രിംശതാऽത്ര വിംശത്യാ പലൈഃ ഷോഡശഭിഃ ക്രമാത്| തോയസ്നേഹവിശുഷ്കാണാം ദ്രവ്യാണാം പ്രസ്ഥമാദിശേത്”- ഇതി| തത്ര ദ്വാദശ ധാന്യമാഷാ മധ്യമാഃ സുവര്ണമാഷക ഇതി മാഗധാനുമതം സുശ്രുതാചാര്യസമ്മതം മാനമ്| ഉക്തം ച- “മാനം തു ദ്വിവിധം പ്രാഹുഃ കാലിങ്ഗം മാഗധം തഥാ| കാലിങ്ഗാന്മാഗധം ശ്രേഷ്ഠമിതി മാനവിദോ വിദുഃ|| കാലിങ്ഗമപി മാനം ച ചരകാചാര്യസമ്മതമ്”- ഇതി| സുശ്രുതാചാര്യഃ പ്രാഹ- അഥവാ മധ്യമനിഷ്പാവാ ഏകോനവിംശതിരിത്യാദികമ്||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്രാന്യതമപരിമാണസമ്മിതാനാം യഥായോഗം ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാമാതപപരിശോഷിതാനാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാന്യണുശോ ഭേദയിത്വാऽവകുട്യാഷ്ടഗുണേന ഷോഡശഗുണേന വാऽമ്ഭസാऽഭിഷിച്യ സ്ഥാല്യാം ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം ക്വാഥയിത്വാऽപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ | സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, തദൈകധ്യം സംസൃജ്യ വിപചേദിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ | അഥവാ തത്രോദകദ്രോണേ ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാം തുലാമാവാപ്യ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം നിഷ്ക്വാഥ്യാപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ; സ്നേഹകുഡവേ ഭേഷജപലം പിഷ്ടം കല്കം ചതുര്ഗുണം ദ്രവമാവാപ്യ വിപചേദിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ ||൮||

പലാദിമാനമഭിധായ ക്വാഥപാകപരിഭാഷാമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തയോര്മധ്യേ| അന്യതമേന ഏകതമേന, പരിമീയതേऽനേനേതി പരിമാണം പലാദികം, തേന സമ്യങ്മിതാനാം ത്വക്പത്രാദീനാമ്| ഷോഡശഗുണേനാഷ്ടഗുണേന വേതി വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ ചതുര്ഗുണേനേത്യസ്യ| ഉദകദ്രോണവിഷയേ തുലാദ്രവ്യസ്യാവാപേനൈതജ്ജ്ഞാപയതി- നിഷ്ക്വാഥ്യം ദ്രവ്യം ജലേ പഞ്ചഗുണേ നിഷ്ക്വാഥയേത്| സ്നേഹപാകപരിഭാഷാമാഹ- സ്നേഹാദിത്യാദി| സ്നേഹകുഡവേ പ്രസ്ഥം ദ്രവം ഭേഷജപലം ച ദത്ത്വാ പക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ സുശ്രുതാധ്യായിനഃ ക്വാഥസ്നേഹപാകകല്പനമന്യഥാ പഠന്തി| ത്രയാണാമപി കഷായപാകവിഷയമാഹ- “കര്ഷാദൌ തു പലം യാവദ്ദദ്യാത് ഷോഡശികം ജലമ്| തതസ്തു കുഡവം യാവത്തോയമഷ്ടഗുണം ഭവേത്||ചതുര്ഗുണമതശ്ചോര്ധ്വം യാവത് പ്രസ്ഥാദികം ഭവേത്”- ഇതി| പ്രകാരാന്തരേണ വിഷയമാഹ- “മൃദൌ ചതുര്ഗുണം ദേയം കഠിനേऽഷ്ടഗുണം ജലമ്| കഠിനാത് കഠിനേ ദേയം ജലം ഷോഡശികം മതമ്”- ഇതി| ബാഹുല്യേന ഷോഡശഗുണേന ജലേന ക്വാഥകല്പനാ പാനവിഷയേ, സ്നേഹപാകേ തു പൂര്വൈവ| വൃദ്ധസുശ്രുതാധ്യായിമതേ സ്നേഹപാകകല്പനം- സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, തദൈകധ്യം സംസൃജ്യ വിപചേദിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ| സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവ ഇതി വചനാത് സര്വേऽപ്യുദകക്ഷീരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| കേചിദേവം പഠന്തി- “യത്രൈകദ്വിത്രിചതുരാണി ദ്രവദ്രവ്യാണി തത്ര സര്വാണ്യേവ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണാനി, പഞ്ച പ്രഭൃതീനി സ്നേഹസമാനാനി”- ഇതി| തഥാ ചോക്തമ്,- “പഞ്ചപ്രഭൃതി യത്ര സ്യുര്ദ്രവാണി സ്നേഹസംവിധൌ| തത്ര സ്നേഹസമാന്യാഹുരര്വാക് ച സ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്”- ഇതി||൮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

ഭവതശ്ചാത്ര- സ്നേഹഭേഷജതോയാനാം പ്രമാണം യത്ര നേരിതമ് | തത്രായം വിധിരാസ്ഥേയോ നിര്ദിഷ്ടേ തദ്വദേവ തു ||൯|| അനുക്തേ ദ്രവകാര്യേ തു സര്വത്ര സലിലം മതമ് | കല്കക്വാഥാവനിര്ദേശേ ഗണാത്തസ്മാത് പ്രയോജയേത് ||൧൦||

കഷായസ്നേഹപാകപരിഭാഷേയം, പരിഭാഷാ ചാനിയമേ നിയമകാരിണീതി, തദേവ ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹഭേഷജതോയാനാമിത്യാദി| അനുക്തേ ദ്രവാദൌ പുനഃ കാ പരിഭാഷേത്യാഹ- അനുക്തേ ഇത്യാദി| യസ്മാദേവ ഗണാത് സ്നേഹപാകോऽഭിപ്രേതസ്തസ്മാദേവ ഗണാത് ക്വാഥകല്കപ്രകാരാഭ്യാം സമാചരണീയഃ||൯-൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

അത ഊര്ധ്വം സ്നേഹപാകക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ | സ തു ത്രിവിധഃ; തദ്യഥാ- മൃദുഃ, മധ്യമഃ, ഖര ഇതി | തത്ര സ്നേഹൌഷധിവിവേകമാത്രം യത്ര ഭേഷജം സ മൃദുരിതി, മധൂച്ഛിഷ്ടമിവ വിശദമവിലേപി യത്ര ഭേഷജം സ മധ്യമഃ, കൃഷ്ണമവസന്നമീഷദ്വിശദം ചിക്കണം ച യത്ര ഭേഷജം സ ഖര ഇതി; അത ഊര്ധ്വം ദഗ്ധസ്നേഹോ ഭവതി, തം പുനഃ സാധു സാധയേത് | തത്ര പാനാഭ്യവഹാരയോര്മൃദുഃ, നസ്യാഭ്യങ്ഗയോര്മധ്യമഃ, ബസ്തികര്ണപൂരണയോസ്തു ഖര ഇതി ||൧൧||

സ്നേഹൌഷധയോര്വിവേകമാത്രം പൃഥഗ്ഭാവമാത്രം യസ്മിന് ഭേഷജേ തത് താദൃശം ഭേഷജം യത്ര സ്നേഹപാകേ സ മൃദുഃ| പൃഥക്ത്വമുഭയഗതമപി ഭേഷജേऽഭിഹിതം, ഭേഷജസ്യാഗ്രേऽപി ലക്ഷണത്വേന നിര്ദേശാത്| മധൂച്ഛിഷ്ടമിവ വിശദമപിച്ഛിലമേവ| അത ഏവ അവിലേപി അങ്ഗുല്യാദേഃ| ഏവംവിധം ഭേഷജം കല്കരൂപം യത്ര സ മധ്യമഃ| അവസന്നമീഷദിതി ഭര്ജനാത് കിഞ്ചിദ്ഭൃഷ്ടപ്രായമ്| അത ഊര്ധ്വമതികൃഷ്ണമത്യവസന്നമതിവിശദം ച യത്ര ഭേഷജം സ ദഗ്ധഃ| തസ്യ സാധനോപദേശാദൌഷധഗുണാ ഏവ നഷ്ടാ ന സ്നേഹഗുണാ ഇതി ഗമ്യതേ| ചരകേ പുനരന്യഥോക്തം,- “ഖരോऽഭ്യങ്ഗേ മൃദുര്നസ്യേ പാനേ ബസ്തൌ ച മധ്യമഃ” (ച. ക. ൧൨) ഇതി; തദത്ര ദ്വയമപി പ്രമാണം; “ശ്രുതിദ്വൈധം തു യത്ര സ്യാത്തത്ര ധര്മാവുഭൌ സ്മൃതൌ” (മനു. ൨-൧൪)- ഇതി| അന്യത്രാപി- “ഉദിതാനുദിതേ ചാപി സമയാധ്യുഷിതേ തഥാ| സര്വഥാ വര്തതേ യജ്ഞ ഇതീയം വൈദികീ ശ്രുതിഃ” (മനു. സ്മൃ.൨-൧൫) ഇതി||൧൧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ഭവതശ്ചാത്ര- ശബ്ദസ്യോപരമേ പ്രാപ്തേ ഫേനസ്യോപശമേ തഥാ | ഗന്ധവര്ണരസാദീനാം സമ്പത്തൌ സിദ്ധിമാദിശേത് ||൧൨|| ഘൃതസ്യൈവം വിപക്വസ്യ ജാനീയാത് കുശലോ ഭിഷക് | ഫേനോऽതിമാത്രം തൈലസ്യ ശേഷം ഘൃതവദാദിശേത് ||൧൩||

തത്ര ഭേഷജസ്പര്ശേന മൃദുവിശദാദിനാ പ്രാധാന്യേന പാകലക്ഷണം നിശ്ചിത്യ ശേഷേന്ദ്രിയാര്ഥൈരുപദിശന്നാഹ- ഭവതശ്ചാത്രേത്യാദി| ദ്വിവിധഃ പച്യമാനസ്നേഹസ്യ ശബ്ദോ ദ്രവാനുഗതഃ, അദ്രവാനുഗതശ്ച| തത്ര ശബ്ദസ്യോപരമേ പ്രാപ്തേ ഇത്യത്ര പ്രാപ്തശബ്ദേന യുക്താര്ഥവാചിനാ ദ്രവാനുഗതശബ്ദസ്യോപരമോ ന കൃത്സ്നശബ്ദവ്യുപരമ ഇതി ജ്ഞേയമ്| സമ്പത്തൌ സമൃദ്ധൌ||൧൨-൧൩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

അത ഊര്ധ്വം സ്നേഹപാനക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ- അഥ ഖലു ലഘുകോഷ്ഠായാതുരായ കൃതമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനായോദയഗിരിശിഖരസംസ്ഥിതേ പ്രതപ്തകനകനികരപീതലോഹിതേ സവിതരി യഥാബലം തൈലസ്യ ഘൃതസ്യ വാ മാത്രാം പാതും പ്രയച്ഛേത് | പീതമാത്രേ ചോഷ്ണോദകേനോപസ്പൃശ്യ സോപാനത്കോ യഥാസുഖം വിഹരേത് ||൧൪||

അത ഊര്ധ്വം സ്നേഹപാനക്രമമിതി സ്നേഹപാനപരിപാടീമിത്യര്ഥഃ| അഥശബ്ദോऽയം പഞ്ചകര്മാദൌ മങ്ഗലാര്ഥഃ| ഖലുശബ്ദോ വാക്യശോഭാര്ഥഃ| ലഘുകോഷ്ഠവചനം ജീര്ണാഹാരപ്രദര്ശനാര്ഥം; ഗയീ തു ലഘുകോഷ്ഠായ യഥാക്രമമാമാശയപക്വാശയഹൃദയേഷു പക്വതാപഗതാന്നമലരസാമതാഗൌരവായേതി വ്യാഖ്യാനയതി | കൃതം മങ്ഗലം പൂര്ണോദകകുമ്ഭാദി സര്വലോകപ്രസിദ്ധം സ്വസ്തിവാചനം ച യസ്യ സ തഥാ, തസ്മൈ| അത്രോദയഗിരിസംസ്ഥിതസവിതുര്ഗ്രഹണം പ്രാതഃകാലജ്ഞാപനായ| പ്രാതര്ഹി സംശോധനാര്ഥം സ്നേഹപാനം തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തം- “ശുദ്ധ്യര്ഥം പുനരാഹാരേ നൈശേ ജീര്ണേ പിബേന്നരഃ| പിബേത് സംശമനം സ്നേഹമന്നകാലേ പ്രകാങ്ക്ഷിതഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൩) ഇതി| യഥാബലമിതി ദോഷപുരുഷാമയാനാം ഹീനമധ്യോത്തമബലമാശ്രിത്യ യാമദ്വയചതുര്യാമസകലാഹഃപരിണാമസാപേക്ഷിണീം മാത്രാമ്| സര്വസ്നേഹനേഷു പ്രധാനതയാ ഘൃതതൈലേ പ്രാഹ- ഘൃതസ്യ തൈലസ്യ വേതി| ഉപസ്പൃശ്യ ആചമനം കൃത്വേത്യര്ഥഃ||൧൪||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

രൂക്ഷക്ഷതവിഷാര്താനാം വാതപിത്തവികാരിണാമ് | ഹീനമേധാസ്മൃതീനാം ച സര്പിഃപാനം പ്രശസ്യതേ ||൧൫|| കൃമികോഷ്ഠാനിലാവിഷ്ടാഃ പ്രവൃദ്ധകഫമേദസഃ | പിബേയുസ്തൈലസാത്മ്യാശ്ച തൈലം ദാര്ഢ്യാര്ഥിനശ്ച യേ ||൧൬|| വ്യായാമകര്ശിതാഃ ശുഷ്കരേതോരക്താ മഹാരുജഃ | മഹാഗ്നിമാരുതപ്രാണാ വസായോഗ്യാ നരാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭|| ക്രൂരാശയാഃ ക്ലേശസഹാ വാതാര്താ ദീപ്തവഹ്നയഃ | മജ്ജാനമാപ്നുയുഃ സര്വേ സര്പിര്വാ സ്വൌഷധാന്വിതമ് ||൧൮||

സര്വേ രൂക്ഷക്ഷതവിഷാര്താദയഃ| സ്വൌഷധാന്വിതമിതി യസ്യ യത് സ്വമാത്മീയമൌഷധം തേന യുക്തമ്||൧൫-൧൮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

കേവലം പൈത്തികേ സര്പിര്വാതികേ ലവണാന്വിതമ് | ദേയം ബഹുകഫേ ചാപി വ്യോഷക്ഷാരസമായുതമ് ||൧൯||

ഇദാനീം തസ്യൈവ ഘൃതസ്യ പ്രതിദോഷം കേവലസ്യ സംയുക്തസ്യ ച പ്രയോഗമാഹ- കേവലമിത്യാദി| കേവലമ് അസഹായമ്, അന്യദ്രവൈരസംയുക്തമിത്യര്ഥഃ, തച്ച സംസ്കൃതമസംസ്കൃതം വാ; സത്യപ്യന്യദ്രവ്യസംയോഗേ സംസ്കൃതത്വം ലഭ്യത ഏവ, സംയോഗസംസ്കാരയോര്ഗുണയോര്ഭിന്നത്വാത്| ഏതേന സംസ്കൃതമസംസ്കൃതം വാ കേവലം ക്വാഥചൂര്ണാദിപ്രക്ഷേപരഹിതം സര്പിഃ പാതവ്യമിതി ജ്ഞേയമ്| ഗയീ തു- പിത്തഹരദ്രവ്യസാധിതമേവ കേവലമിത്യാഹ||൧൯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

ദോഷാണാമല്പഭൂയസ്ത്വം സംസര്ഗം സമവേക്ഷ്യ ച | യുഞ്ജ്യാത്ത്രിഷഷ്ടിധാഭിന്നൈഃ സമാസവ്യാസതോ രസൈഃ ||൨൦||

ന കേവലമുക്തൈര്ലവണാദിഭിരേവ സംയുക്തം സര്പിര്യോജ്യം, കിം തര്ഹി ത്രിഷഷ്ടിഭേദഭിന്നൈ രസൈരപീത്യാഹ- ദോഷാണാമിത്യാദി||൨൦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

സ്നേഹസാത്മ്യഃ ക്ലേശസഹഃ കാലേ നാത്യുഷ്ണശീതലേ | അച്ഛമേവ പിബേത് സ്നേഹമച്ഛപാനം ഹി പൂജിതമ് ||൨൧||

അച്ഛപാനവിഷയമുദ്ദിശന്നാഹ- സ്നേഹസാത്മ്യ ഇത്യാദി| ക്ലേശസഹഃ ശക്തിലക്ഷണബലയുക്തഃ, അതോ വിപരീതം ഭക്തേന സഹ പായയേത്| അച്ഛഃ കേവലസ്നേഹഃ| കേചിത് ‘കാലേ നാത്യുഷ്ണശീതലേ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ദൃഢം കാലേ ച ശീതലേ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ദൃഢമിത്യുപചയലക്ഷണബലയുക്തം, കാലേ ച ശീതല ഇതി ചകാരോ വാതകഫയോഃ ശൈത്യാദ്ദോഷേ ച ശീതല ഇതി ഗമയതി||൨൧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

ശീതകാലേ ദിവാ സ്നേഹമുഷ്ണകാലേ പിബേന്നിശി | വാതപിത്താധികോ രാത്രൌ വാതശ്ലേഷ്മാധികോ ദിവാ ||൨൨||

ഉക്തമേവാച്ഛപാനം ദോഷകാലഭേദേന വിവൃണ്വന്നാഹ- ശീതകാല ഇത്യാദി| നിശീതി സംശമനമേവ, ‘ഉഷ്ണകാലേ ച സഹ ഭക്തേന പായയേത്’ ഇതി വചനാത്| വാതപിത്താധിക ഇതി വാതപിത്തേ അധികേ യസ്യ സഃ വാതപിത്താധികഃ| വാതപിത്തയോര്വ്യസ്തസമസ്തയോര്ഗ്രഹണാദ്വാതാധികഃ പിത്താധികോ വാതപിത്താധികശ്ച രാത്രൌ സംശമനം സ്നേഹം പിബേത്| തത്രാപി വാതപിത്താഖ്യസംസര്ഗസ്യാപരസംസര്ഗോപലക്ഷണത്വാത് പിത്തശ്ലേഷ്മാധികോऽപി രാത്രൌ പിബേദിതി ഗമ്യതേ| വാതശ്ലേഷ്മാധിക ഇതി വാതശ്ലേഷ്മാ ച ശ്ലേഷ്മാ ച വാതശ്ലേഷ്മാണൌ, സമാസേऽന്തഃപദലോപഃ, താവധികൌ യസ്യ സ വാതശ്ലേഷ്മാധികഃ| ഏതേന വാതകഫാധികഃ കഫാധികശ്ച ദിവാ സ്നേഹം പിബേദിതി ഗമ്യതേ| അത്രാര്ഥേ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “സര്വം സര്വസ്യ ച സ്നേഹം യുഞ്ജ്യാദ്ഭാസ്വതി നിര്മലേ| ഋതൌ സാധാരണേ ദോഷസാമ്യേऽനിലകഫേ കഫേ|| ദിവാ നിശ്യനിലേ പിത്തേ സംസര്ഗേ പിത്തവത്യതി” (അ. സം. സൂ. ൨൫) ഇതി| യദാ ച ഗ്രീഷ്മേ വാതകഫോത്ഥോ രോഗഃ സ്നേഹസാധ്യസ്തദാ കാലമാശ്രിത്യ തദനുവിഹിതഃ സ്നേഹോ നിശി പ്രയോജ്യോ ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ ച, തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “ത്വരമാണേ തു ശീതേऽപി ദിവാ തൈലം പ്രയോജയേത്| ഉഷ്ണേऽപി രാത്രൌ സര്പിസ്തു ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ ചാന്യഥാ” (അ. സം. സൂ. ൨൫) ഇതി||൨൨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

വാതപിത്താധികസ്യോഷ്ണേ തൃണ്മൂര്ച്ഛോന്മാദകാരകഃ | ശീതേ വാതകഫാര്തസ്യ ഗൌരവാരുചിശൂലകൃത് ||൨൩||

ഉക്താദന്യഥാകരണേ ഉഭയത്രാപി ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- വാതപിത്താധികസ്യേത്യാദി||൨൩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

സ്നേഹപീതസ്യ ചേത്തൃഷ്ണാ പിബേദുഷ്ണോദകം നരഃ | ഏവം ചാനുപശാമ്യന്ത്യാം സ്നേഹമുഷ്ണാമ്ബുനാ വമേത് ||൨൪|| ദിഹ്യാച്ഛീതൈഃ ശിരഃ ശീതം തോയം ചാപ്യവഗാഹയേത് |൨൫|

തത്ര തൃഷ്ണാപ്രതീകാരമുദ്ദിശന്നാഹ- സ്നേഹപീതസ്യേത്യാദി| ദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്||൨൪||-

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത ചതുര്ഭാഗഗതേऽഹനി ||൨൫|| സാ മാത്രാ ദീപയത്യഗ്നിമല്പദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത തഥാऽര്ധദിവസേ ഗതേ ||൨൬|| സാ വൃഷ്യാ ബൃംഹണീ യാ ച മധ്യദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതേ ||൨൭|| സ്നേഹനീയാ ച സാ മാത്രാ ബഹുദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത്തു തഥാ പരിണതേऽഹനി ||൨൮|| ഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാമദാന് ഹിത്വാ സാ മാത്രാ പൂജിതാ ഭവേത് അഹോരാത്രാദസന്ദുഷ്ടാ യാ മാത്രാ പരീജീര്യതി ||൨൯|| സാ തു കുഷ്ഠവിഷോന്മാദഗ്രഹാപസ്മാരനാശിനീ |൩൦|

ഗ്ലാന്യാദികം ഹിത്വാ യാ പരിജീര്യേദിതി വചനാത് സ്നേഹബാഹുല്യേന പരിപാകകാലേ ഗ്ലാന്യാദയോ ഭവന്തീത്യവഗമ്യതേ| പൂജിതാ ഭവേദിതി വചനാത് ‘സ്നേഹനേ’ ഇത്യാഹരണീയമ്||൨൫-൨൯||-

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

യഥാഗ്നി പ്രഥമാം മാത്രാം പായയേത വിചക്ഷണഃ ||൩൦|| പീതോ ഹ്യതിബഹുഃ സ്നേഹോ ജനയേത് പ്രാണസംശയമ് | മിഥ്യാചാരാദ്ബഹുത്വാദ്വാ യസ്യ സ്നേഹോ ന ജീര്യതി ||൩൧|| വിഷ്ടഭ്യ ചാപി ജീര്യേത്തം വാരിണോഷ്ണേന വാമയേത് | തതഃ സ്നേഹം പുനര്ദദ്യാല്ലഘുകോഷ്ഠായ ദേഹിനേ | ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം സ്നേഹസ്യോഷ്ണോദകം പിബേത് ||൩൨|| തേനോദ്ഗാരോ ഭവേച്ഛുദ്ധോ ഭക്തം പ്രതി രുചിസ്തഥാ | സ്യുഃ പച്യമാനേ തൃഡ്ദാഹഭ്രമസാദാരതിക്ലമാഃ ||൩൩||

താസ്വാദ്യാമേവ മാത്രാമദോഷത്വേന നിര്ദിശതി- യഥാഗ്നീത്യാദി| അഗ്ന്യനതിക്രമേണ ഏകയാമപരിണാമാം മാത്രാം പാതും പ്രയോജയേത്, പലമിത്യര്ഥഃ| കുതഃ പുനര്നേതരാ ഇത്യാഹ- പീതോ ഹ്യതിബഹുരിത്യാദി| മിഥ്യാചാരാത് ശീതസേവാദിലക്ഷണാത്| മിഥ്യാചാരാദിജസ്യ സ്നേഹാജീര്ണസ്യ പ്രതീകാര ഉക്തഃ| സ്നേഹസാധ്യേ വ്യാധൌ പുനരപ്യസ്യ സ്നേഹോ ദേയ ഇത്യാഹ- തതഃ സ്നേഹമിതി| ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം പരിണതാപരിണതശങ്കായാമ്| അസ്യാഗ്രേ പച്യമാനലക്ഷണം കേചിത്പഠന്തി- സ്യുരിത്യാദി| സ്യുഃ ഭവേയുഃ| ഏതച്ചാനാര്ഷശ്ലോകാര്ധമിതി ജേജ്ജടാചാര്യോക്തത്വാന്ന പഠനീയമ്||൩൦-൩൩||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

പരിഷിച്യാദ്ഭിരുഷ്ണാഭിര്ജീര്ണസ്നേഹം തതോ നരമ് | യവാഗൂം പായയേച്ചോഷ്ണാം കാമം ക്ലിന്നാല്പതണ്ഡുലാമ് ||൩൪|| ദേയൌ യൂഷരസൌ വാऽപി സുഗന്ധീ സ്നേഹവര്ജിതൌ | കൃതൌ വാऽത്യല്പസര്പിഷ്കൌ വിലേപീ വാ വിധീയതേ ||൩൫||

സ്നേഹവര്ജിതാവിത്യനേനാകൃതാവിതി ഗമ്യതേ| കൃതൌ സ്നേഹാദിസംസ്കൃതൌ| യൂഷരസാവിതി അത്ര യൂഷഃ കഫേ തൈലപാനേ ച ദേയഃ, രസോ വാതേ ഘൃതപാനേ ച, വിലേപീ ച പുനര്വിലേപീസാത്മ്യായ മധ്യമാഗ്നയേ ദേയാ||൩൪-൩൫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

പിബേത്ത്ര്യഹം ചതുരഹം പഞ്ചാഹം ഷഡഹം തഥാ | സപ്തരാത്രാത് പരം സ്നേഹഃ സാത്മ്യീഭവതി സേവിതഃ ||൩൬||

തസ്യ സ്നേഹപാനസ്യ കോഷ്ഠാപേക്ഷയാ കാലനിയമം ദര്ശയന്നാഹ- പിബേദിത്യാദി| തത്ര ത്ര്യഹം മൃദുകോഷ്ഠാപേക്ഷയാ, മധ്യമകോഷ്ഠാപേക്ഷയാ തു ചതുഃ- പഞ്ചഷഡഹാനി, ക്രൂരകോഷ്ഠാപേക്ഷയാ തു സപ്തരാത്രമ്| അന്യേ തു മൃദുതമമൃദുതരമൃദുകോഷ്ഠാപേക്ഷയാ ഏകദ്വിത്ര്യഹമ്, ഏവം മധ്യമകോഷ്ഠതരതമമധ്യാത് ചതുഃപഞ്ചഷഡഹാനി, ക്രൂരക്രൂരതരക്രൂരതമകോഷ്ഠാപേക്ഷയാ സപ്താഷ്ടനവാപി ദിവസാനീതി| സാത്മ്യീഭവതീതി ആത്മനാ സഹ വര്തത ഇതി സാത്മ്യമ്, അസാത്മ്യം യത്ര സാത്മ്യം ഭവതി സാത്മ്യീഭവതി; ആത്മശബ്ദോऽത്ര ദേഹപര്യായഃ, അയമര്ഥഃ- ആത്മനി കായേ യദ്വര്തതേ, യദുപശേതേ, ന വികാരായ ഭവതി, സുഖം ച കരോതീത്യര്ഥഃ, തത് സാത്മ്യീഭവതീത്യുച്യതേ; ഏതേന സ്നേഹകാര്യമുത്ക്ലേശനാദികം ന കരോതി ആഹാരവച്ച സാത്മ്യീഭവതി, അത ഏവ സേവിത ഇത്യുക്തം; വിഷമപി സ്വല്പം പ്രതിദിനമുപയുജ്യമാനം ന മാരണാത്മകം ഭവതി| തച്ച സാത്മ്യീഭവനം വാതപ്രകൃതാവൂര്ധ്വാങ്ഗമാരുതേ ബോദ്ധവ്യം, വാതകഫപ്രകൃതൌ പുനരനുത്ക്ലേശ ഏവ||൩൬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

സുകുമാരം കൃശം വൃദ്ധം ശിശും സ്നേഹദ്വിഷം തഥാ | തൃഷ്ണാര്തമുഷ്ണകാലേ ച സഹ ഭക്തേന പായയേത് ||൩൭||

ഇദാനീമവചാരണാമാവസ്ഥികേ നിത്യഗേ ച കാലേ നിര്ദിശന്നാഹ- സുകുമാരമിത്യാദി| ഭക്തശബ്ദേന സര്വേ വിലേപ്യാദയോऽഭിപ്രേതാഃ| തച്ച പാനം ദ്വിവിധമ്- അശനാത് പൃഥക്, അശനവ്യാമിശ്രം വാ; തത്ര യത് പൃഥക് തദച്ഛപാനമേവ||൩൭||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

പിപ്പല്യോ ലവണം സ്നേഹാശ്ചത്വാരോ ദധിമസ്തുകഃ | പീതമൈകധ്യമേതദ്ധി സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൩൮|| ഭൃഷ്ടാ മാംസരസേ സ്നിഗ്ധാ യവാഗൂഃ സൂപകല്പിതാ | പ്രക്ഷുദ്രാ പീയമാനാ തു സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൩൯|| സര്പിഷ്മതീ പയഃസിദ്ധാ യവാഗൂഃ സ്വല്പതണ്ഡുലാ | സുഖോഷ്ണാ സേവ്യമാനാ തു സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൦|| പിപ്പല്യോ ലവണം സര്പിസ്തിലപിഷ്ടം വരാഹജാ | വസാ ച പീതമൈകധ്യം സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൧|| ശര്കരാചൂര്ണസംസൃഷ്ടേ ദോഹനസ്ഥേ ഘൃതേ തു ഗാമ് | ദുഗ്ധ്വാ ക്ഷീരം പിബേദ്രൂക്ഷഃ സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൨|| യവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥോ മാഗധികാന്വിതഃ | പയോ ദധി സുരാ ചേതി ഘൃതമപ്യഷ്ടമം ഭവേത് ||൪൩|| സിദ്ധമേതൈര്ഘൃതം പീതം സദ്യഃസ്നേഹനമുത്തമമ് | രാജ്ഞേ രാജസമേഭ്യോ വാ ദേയമേതദ്ധൃതോത്തമമ് ||൪൪||

തത്രാവചാരണാം പ്രയോഗേണ ദര്ശയന്നാഹ- പിപ്പല്യ ഇത്യാദി| ലവണമത്ര പ്രധാനകല്പനയാ സൈന്ധവമ്| സ്നേഹാശ്ചത്വാരഃ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാനഃ| ദധിമസ്തുകോ ദധിസരഃ| പിപ്പലീലവണയോര്യാവത്യാ മാത്രയാ നാതികടുത്വം നാതിലവണത്വം ച താവതീ മാത്രാ| പ്രക്ഷുദ്രാ ക്ഷുദ്രാവഗാഢാ; ക്ഷുദ്രം ഫാണിതം ‘കാകവീ’ ഇതി ലോകേ| ഘൃതേ ത്വിതി തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| മാഗധികായാ അയം മാഗധികോऽത്ര കല്കഃ, ദ്രവാഃ ഷട്, സ്നേഹസമാ പിപ്പലീ സപ്തമീ, ഘൃതമഷ്ടമമ്| ഏതത്സിദ്ധം നൃപാദിഭിഃ സുഖോചിതൈരന്നാത് പ്രാങ്മധ്യേऽന്തേ വാ പേയമ്| സദ്യഃസ്നേഹനമിതി തദഹരേവ||൩൮-൪൪||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

ബലഹീനേഷു വൃദ്ധേഷു മൃദ്വഗ്നിസ്ത്രീഹതാത്മസു | അല്പദോഷേഷു യോജ്യാഃ സ്യുര്യേ യോഗാഃ സമ്യഗീരിതാഃ ||൪൫||

ഏഷാം യോഗാനാം വിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ബലഹീനേഷ്വിത്യാദി| യേ യോഗാഃ പൂര്വം കഥിതാഃ||൪൫||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

വിവര്ജയേത് സ്നേഹപാനമജീര്ണീ തരുണജ്വരീ | ദുര്ബലോऽരോചകീ സ്ഥൂലോ മൂര്ച്ഛാര്തോ മദപീഡിതഃ ||൪൬|| ഛര്ദ്യര്ദിതഃ പിപാസാര്തഃ ശ്രാന്തഃ പാനക്ലമാന്വിതഃ | ദത്തബസ്തിര്വിരിക്തശ്ച വാന്തോ യശ്ചാപി മാനവഃ ||൪൭|| അകാലേ ദുര്ദിനേ ചൈവ ന ച സ്നേഹം പിബേന്നരഃ | അകാലേ ച പ്രസൂതാ സ്ത്രീ സ്നേഹപാനം വിവര്ജയേത് ||൪൮|| സ്നേഹപാനാദ്ഭവന്ത്യേഷാം നൃൗണാം നാനാവിധാ ഗദാഃ | ഗദാ വാ കൃച്ഛ്രതാം യാന്തി ന സിധ്യന്ത്യഥവാ പുനഃ ||൪൯|| ഗര്ഭാശയേऽവശേഷാഃ സ്യൂ രക്തക്ലേദമലാസ്തതഃ | സ്നേഹം ജഹ്യാന്നിഷേവേത പാചനം രൂക്ഷമേവ ച ||൫൦|| ദശരാത്രാത്തതഃ സ്നേഹം യഥാവദവചാരയേത് |൫൧|

വിവര്ജയേദിത്യാദി| അജീര്ണേऽജീര്ണമേവ ച പചന്നഗ്നിഃ സ്തോകം സ്നേഹം പക്ഷ്യതി, തരുണജ്വരേऽപ്യേവം സ്രോതോരോധശ്ച, ദുര്ബലേ അങ്ഗഗ്ലാന്യാദയഃ, അരോചകേऽരോചകാഭിവൃദ്ധിഃ, സ്ഥൂലസ്യാതിസ്ഥൌല്യം സ്രോതോരോധശ്ച, മൂര്ച്ഛാര്താനാം മൂര്ച്ഛാഭിവൃദ്ധിഃ, ദത്തബസ്തിവിരിക്തവാന്താനാം സദ്യഃശുദ്ധത്വേനാഗ്നിമാന്ദ്യതൃഷ്ണാക്ലമാദ്യതിയോഗാശ്ച, അകാലേ പ്രസൂതായാ ഗര്ഭാശയേऽവശേഷാ രക്തക്ലേദമലാഃ സ്നേഹകോപിതാ അസാധ്യം രോഗം കുര്യുഃ| അന്യേ ‘തരുണജ്വരീ’ ഇത്യത്ര ‘ചോദരീ ജ്വരീ’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഉദരിണാം സ്നേഹപാനം പ്രാഗവസ്ഥായാമുദരചികിത്സിതേ പ്രോക്തം, ഛിദ്രോദകോദരിണഃ പുനരത്ര നിഷേധഃ| ജ്വരിണസ്തരുണാവസ്ഥായാം പ്രതിഷേധഃ| അമുമേവ നിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹപാനാദിത്യാദി||൪൬-൫൦||-

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

പുരീഷം ഗ്രഥിതം രൂക്ഷം കൃച്ഛ്രാദന്നം വിപച്യതേ ||൫൧|| ഉരോ വിദഹതേ വായുഃ കോഷ്ഠാദുപരി ധാവതി | ദുര്വര്ണോ ദുര്ബലശ്ചൈവ രൂക്ഷോ ഭവതി മാനവഃ ||൫൨||

സ്നേഹസ്യ വിഹിതസ്യ ദാനായ രൂക്ഷലക്ഷണമാഹ- പുരീഷമിത്യാദി| ഉപരി ധാവതി ഊര്ധ്വം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| ഇദം കൃതപാചനസ്യ രൂക്ഷസ്യ ലക്ഷണമുക്തമിതി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ||൫൧-൫൨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

സുസ്നിഗ്ധാ ത്വഗ്വിട്ശൈഥില്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്മൃദുഗാത്രതാ | ഗ്ലാനിര്ലാഘവമങ്ഗാനാമധസ്താത് സ്നേഹദര്ശനമ് | സമ്യക്സ്നിഗ്ധസ്യ ലിങ്ഗാനി സ്നേഹോദ്വേഗസ്തഥൈവ ച ||൫൩||

സുസ്നിഗ്ധസ്യ ലക്ഷണമാഹ- സുസ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നേഹോദ്വേഗ ഇതി സ്നേഹാരുചിഃ ഉദകാദിതൃപ്തസ്യേവോദകാദ്യരുചിഃ| അന്യേ തു ‘ഗ്ലാനിഃ സദനമങ്ഗാനാമധസ്താത് സ്നേഹദര്ശനമ്| സമ്യക്സ്നിഗ്ധസ്യ ലിങ്ഗാനി സ്നേഹോദ്വേഗസ്തഥൈവ വാ’|| ഇതി പഠന്തി||൫൩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

ഭക്തദ്വേഷോ മുഖസ്രാവോ ഗുദദാഹഃ പ്രവാഹികാ | പുരീഷാതിപ്രവൃത്തിശ്ച ഭൃശസ്നിഗ്ധസ്യ ലക്ഷണമ് ||൫൪||

പ്രവാഹികാ അതിസാരഭേദഃ| കേചിത് അസ്നിഗ്ധാതിസ്നിഗ്ധലക്ഷണയോര്മധ്യേ ജീര്ണാജീര്ണസ്നേഹലക്ഷണമധീയതേ- “ഗ്ലാനിഃ സദനമങ്ഗാനാമധസ്താത് സ്നേഹദര്ശനമ്| സ്നേഹേ ജീര്യതി ലിങ്ഗാനി ജീര്ണസ്തൈഃ ശാന്തിമാഗതൈഃ” ഇതി| തൈര്ഗ്ലാന്യാദിഭിഃ ശാന്തിമാഗതൈഃ ഉപശമം ഗതൈഃ സ്നേഹോ ജീര്ണ ഇതി ജ്ഞായതേ ഇതി||൫൪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

രൂക്ഷസ്യ സ്നേഹനം സ്നേഹൈരതിസ്നിഗ്ധസ്യ രൂക്ഷണമ് | ശ്യാമാകകോരദൂഷാന്നതക്രപിണ്യാകശക്തുഭിഃ ||൫൫||

തത്രാസ്നിഗ്ധാതിസ്നിഗ്ധയോഃ പ്രതീകാരം ദര്ശയന്നാഹ- രൂക്ഷസ്യേത്യാദി||൫൫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

ദീപ്താന്തരഗ്നിഃ പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ പ്രത്യഗ്രധാതുര്ബലവര്ണയുക്തഃ | ദൃഢേന്ദ്രിയോ മന്ദജരഃ ശതായുഃ സ്നേഹോപസേവീ പുരുഷോ ഭവേത്തു ||൫൬||

ഇദാനീം സ്വസ്ഥവിഷയേ സ്നേഹകര്മഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ദീപ്തേത്യാദി| അന്തരഗ്നിഃ ജഠരാഗ്നിഃ| പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ നിര്ദോഷോദരഃ| പ്രത്യഗ്രാ നവാഃ| ദൃഢാനി സ്വകാര്യകരണക്ഷമാനീന്ദ്രിയാണി യസ്യ സഃ| സ്നേഹോപസേവീ യോ നര ആഭീക്ഷ്ണ്യേന സ്നേഹം സേവതേ സഃ| അന്യേ തു അനേന ശ്ലോകേന സംശമനീയപ്രാഗ്ഭക്തസേവിതസ്നേഹഗുണാനാഹുഃ||൫൬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

സ്നേഹോ ഹിതോ ദുര്ബലവഹ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണേ വ്യാധിനിപീഡിതസ്യ | ബലാന്വിതൌ ഭോജനദോഷജാതൈഃ പ്രമര്ദിതും തൌ സഹസാ ന സാധ്യൌ ||൫൭||

വ്യാധിപരിമോക്ഷണമപി സ്നേഹഫലം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹ ഇത്യാദി| സ്നേഹോ ഹിതോ ഭവതി; കസ്യ? വ്യാധിനിപീഡിതസ്യ പുരുഷസ്യ, കസ്മിന് വിഷയേ? ദുര്ബലദേഹവഹ്നിസന്ധുക്ഷണേ| സ്നേഹകൃതയോസ്തയോര്വഹ്നിദേഹബലയോഃ ഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ബലാന്വിതാവിത്യാദി| തൌ വഹ്നിദേഹൌ| കിംവിശിഷ്ടൌ? സ്നേഹപാനബലാന്വിതൌ| ന സാധ്യൌ ന ശക്യൌ| കിം കര്തും? പ്രമര്ദയിതുമ്| കൈഃ സ്ഫോടയിതും ന ശക്യാവിത്യാഹ- ഭോജനദോഷജാതൈഃ, ദുര്ഭക്തസ്വഭാവഗുണഭൂതദോഷസമൂഹൈരിത്യര്ഥഃ| ദുര്ബലസ്യ ദേഹസന്ധുക്ഷണേ വഹ്നിസന്ധുക്ഷണേ ച; ദേഹസന്ധുക്ഷണം ശക്ത്യുപചയലക്ഷണബലസന്ദീപനം പുഷ്ട്യാവഹമിത്യര്ഥഃ, അഗ്നിപക്ഷേ സന്ധുക്ഷണം സുബോധമ്||൫൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ സ്നേഹോപയൌഗികചികിത്സിതം നാമൈകത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൧||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഏകത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൧||