Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്നേഹോപയൌഗികചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
31. snēhōpayaugikacikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സ്നേഹസാരോऽയം പുരുഷഃ, പ്രാണാശ്ച സ്നേഹഭൂയിഷ്ഠാഃ സ്നേഹസാധ്യാശ്ച ഭവന്തി | സ്നേഹോ ഹി പാനാനുവാസനമസ്തിഷ്കശിരോബസ്ത്യുത്തരബസ്തിനസ്യകര്ണപൂരണഗാത്രാഭ്യങ്ഗഭോജനേഷൂപയോജ്യഃ ||൩||
View original
स्नेहसारोऽयं पुरुषः, प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति | स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര ദ്വിയോനിശ്ചതുര്വികല്പോऽഭിഹിതഃ സ്നേഹഃ സ്നേഹഗുണാശ്ച | തത്ര ജങ്ഗമേഭ്യോ ഗവ്യം ഘൃതം പ്രധാനം, സ്ഥാവരേഭ്യസ്തിലതൈലം പ്രധാനമിതി ||൪||
View original
तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च | तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं, स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അത ഊര്ധ്വം യഥാപ്രയോജനം യഥാപ്രധാനം ച സ്ഥാവരസ്നേഹാനുപദേക്ഷ്യാമഃ- തത്ര തില്വകൈരണ്ഡകോശാമ്രദന്തീദ്രവന്തീസപ്തലാശങ്ഖിനീപലാശവിഷാണികാഗവാക്ഷീകമ്പില്ലകശമ്പാകനീലിനീസ്നേഹാ വിരേചയന്തി, ജീമൂതകകുടജകൃതവേധനേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവമദനസ്നേഹാ വാമയന്തി, വിഡങ്ഗഖരമഞ്ജരീമധുശിഗ്രുസൂര്യവല്ലീപീലുസിദ്ധാര്ഥകജ്യോതിഷ്മതീസ്നേഹാഃ ശിരോ വിരേചയന്തി, കരഞ്ജപൂതീകകൃതമാലമാതുലുങ്ഗേങ്ഗുദീകിരാതതിക്തകസ്നേഹാ ദുഷ്ടവ്രണേഷൂപയുജ്യന്തേ, തുവരകകപിത്ഥകമ്പില്ലകഭല്ലാതകപടോലസ്നേഹാ മഹാവ്യാധിഷു, ത്രപുസൈര്വാരുകകര്കാരുകതുമ്ബീകൂഷ്മാണ്ഡസ്നേഹാ മൂത്രസങ്ഗേഷു, കപോതവങ്കാവല്ഗുജഹരീതകീസ്നേഹാഃ ശര്കരാശ്മരീഷു, കുസുമ്ഭസര്ഷപാതസീപിചുമര്ദാതിമുക്തകഭാണ്ഡീകടുതുമ്ബീകടഭീസ്നേഹാഃ പ്രമേഹേഷു, താലനാരികേലപനസമോചപ്രിയാലബില്വമധൂകശ്ലേഷ്മാതകാമ്രാതകഫലസ്നേഹാഃ പിത്തസംസൃഷ്ടേ വായൌ, ബിഭീതകഭല്ലാതകപിണ്ഡീതകസ്നേഹാഃ കൃഷ്ണീകരണേ, ശ്രവണകങ്ഗുകടുണ്ടുകസ്നേഹാഃ പാണ്ഡൂകരണേ, സരലപീതദാരുശിംശപാഗുരുസാരസ്നേഹാ ദദ്രുകുഷ്ഠകിടിഭേഷു, സര്വ ഏവ സ്നേഹാ വാതമുപഘ്നന്തി, തൈലഗുണാശ്ച സമാസേന വ്യാഖ്യാതാഃ ||൫||
View original
अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः- तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति, जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति, विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति, करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते, तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु, त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु, कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु, कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु, तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ, बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे, श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे, सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु, सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति, तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
അത ഊര്ധ്വം കഷായസ്നേഹപാകക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ | തത്ര കേചിദാഹുഃ- ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാം ഭാഗസ്തച്ചതുര്ഗുണം ജലം ചതുര്ഭാഗാവശേഷം നിഷ്ക്വാഥ്യാപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ; സ്നേഹപ്രസൃതേഷു ഷട്സു ചതുര്ഗുണം ദ്രവമാവാപ്യ ചതുരശ്ചാക്ഷസമാന് ഭേഷജപിണ്ഡാനിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ | ഏതത്തു ന സമ്യക്; കസ്മാത്? ആഗമാസിദ്ധത്വാത് ||൬||
View original
अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः | तत्र केचिदाहुः- त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः | एतत्तु न सम्यक्; कस्मात्? आगमासिद्धत्वात् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
പലകുഡവാദീനാമതോ മാനം തു വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തത്ര ദ്വാദശ ധാന്യമാഷാ മധ്യമാഃ സുവര്ണമാഷകഃ, തേ ഷോഡശ സുവര്ണമ്; അഥവാ മധ്യമനിഷ്പാവാ ഏകോനവിംശതിര്ധരണം, താന്യര്ധതൃതീയാനി കര്ഷഃ; തതശ്ചോര്ധ്വം ചതുര്ഗുണമഭിവര്ധയന്തഃ പലകുഡവപ്രസ്ഥാഢകദ്രോണാ ഇത്യഭിനിഷ്പദ്യന്തേ, തുലാ പുനഃ പലശതം, താഃ പുനര്വിംശതിര്ഭാരഃ; ശുഷ്കാണാമിദം മാനമ്, ആര്ദ്രദ്രവാണാം ച ദ്വിഗുണമിതി ||൭||
View original
पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः- तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः, ते षोडश सुवर्णम्; अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं, तान्यर्धतृतीयानि कर्षः; ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते, तुला पुनः पलशतं, ताः पुनर्विंशतिर्भारः; शुष्काणामिदं मानम्, आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തത്രാന്യതമപരിമാണസമ്മിതാനാം യഥായോഗം ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാമാതപപരിശോഷിതാനാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാന്യണുശോ ഭേദയിത്വാऽവകുട്യാഷ്ടഗുണേന ഷോഡശഗുണേന വാऽമ്ഭസാऽഭിഷിച്യ സ്ഥാല്യാം ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം ക്വാഥയിത്വാऽപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ | സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, തദൈകധ്യം സംസൃജ്യ വിപചേദിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ | അഥവാ തത്രോദകദ്രോണേ ത്വക്പത്രഫലമൂലാദീനാം തുലാമാവാപ്യ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം നിഷ്ക്വാഥ്യാപഹരേദിത്യേഷ കഷായപാകകല്പഃ; സ്നേഹകുഡവേ ഭേഷജപലം പിഷ്ടം കല്കം ചതുര്ഗുണം ദ്രവമാവാപ്യ വിപചേദിത്യേഷ സ്നേഹപാകകല്പഃ ||൮||
View original
तत्रान्यतमपरिमाणसम्मितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः | स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः | अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ഭവതശ്ചാത്ര- സ്നേഹഭേഷജതോയാനാം പ്രമാണം യത്ര നേരിതമ് | തത്രായം വിധിരാസ്ഥേയോ നിര്ദിഷ്ടേ തദ്വദേവ തു ||൯|| അനുക്തേ ദ്രവകാര്യേ തു സര്വത്ര സലിലം മതമ് | കല്കക്വാഥാവനിര്ദേശേ ഗണാത്തസ്മാത് പ്രയോജയേത് ||൧൦||
View original
भवतश्चात्र- स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् | तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ||९|| अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् | कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
അത ഊര്ധ്വം സ്നേഹപാകക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ | സ തു ത്രിവിധഃ; തദ്യഥാ- മൃദുഃ, മധ്യമഃ, ഖര ഇതി | തത്ര സ്നേഹൌഷധിവിവേകമാത്രം യത്ര ഭേഷജം സ മൃദുരിതി, മധൂച്ഛിഷ്ടമിവ വിശദമവിലേപി യത്ര ഭേഷജം സ മധ്യമഃ, കൃഷ്ണമവസന്നമീഷദ്വിശദം ചിക്കണം ച യത്ര ഭേഷജം സ ഖര ഇതി; അത ഊര്ധ്വം ദഗ്ധസ്നേഹോ ഭവതി, തം പുനഃ സാധു സാധയേത് | തത്ര പാനാഭ്യവഹാരയോര്മൃദുഃ, നസ്യാഭ്യങ്ഗയോര്മധ്യമഃ, ബസ്തികര്ണപൂരണയോസ്തു ഖര ഇതി ||൧൧||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः | स तु त्रिविधः; तद्यथा- मृदुः, मध्यमः, खर इति | तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति; अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् | तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
ഭവതശ്ചാത്ര- ശബ്ദസ്യോപരമേ പ്രാപ്തേ ഫേനസ്യോപശമേ തഥാ | ഗന്ധവര്ണരസാദീനാം സമ്പത്തൌ സിദ്ധിമാദിശേത് ||൧൨|| ഘൃതസ്യൈവം വിപക്വസ്യ ജാനീയാത് കുശലോ ഭിഷക് | ഫേനോऽതിമാത്രം തൈലസ്യ ശേഷം ഘൃതവദാദിശേത് ||൧൩||
View original
भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा | गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ||१२|| घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् | फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
അത ഊര്ധ്വം സ്നേഹപാനക്രമമുപദേക്ഷ്യാമഃ- അഥ ഖലു ലഘുകോഷ്ഠായാതുരായ കൃതമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനായോദയഗിരിശിഖരസംസ്ഥിതേ പ്രതപ്തകനകനികരപീതലോഹിതേ സവിതരി യഥാബലം തൈലസ്യ ഘൃതസ്യ വാ മാത്രാം പാതും പ്രയച്ഛേത് | പീതമാത്രേ ചോഷ്ണോദകേനോപസ്പൃശ്യ സോപാനത്കോ യഥാസുഖം വിഹരേത് ||൧൪||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामः- अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् | पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18
രൂക്ഷക്ഷതവിഷാര്താനാം വാതപിത്തവികാരിണാമ് | ഹീനമേധാസ്മൃതീനാം ച സര്പിഃപാനം പ്രശസ്യതേ ||൧൫|| കൃമികോഷ്ഠാനിലാവിഷ്ടാഃ പ്രവൃദ്ധകഫമേദസഃ | പിബേയുസ്തൈലസാത്മ്യാശ്ച തൈലം ദാര്ഢ്യാര്ഥിനശ്ച യേ ||൧൬|| വ്യായാമകര്ശിതാഃ ശുഷ്കരേതോരക്താ മഹാരുജഃ | മഹാഗ്നിമാരുതപ്രാണാ വസായോഗ്യാ നരാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭|| ക്രൂരാശയാഃ ക്ലേശസഹാ വാതാര്താ ദീപ്തവഹ്നയഃ | മജ്ജാനമാപ്നുയുഃ സര്വേ സര്പിര്വാ സ്വൌഷധാന്വിതമ് ||൧൮||
View original
रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् | हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते ||१५|| कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः | पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ||१६|| व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः | महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ||१७|| क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः | मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
കേവലം പൈത്തികേ സര്പിര്വാതികേ ലവണാന്വിതമ് | ദേയം ബഹുകഫേ ചാപി വ്യോഷക്ഷാരസമായുതമ് ||൧൯||
View original
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् | देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
ദോഷാണാമല്പഭൂയസ്ത്വം സംസര്ഗം സമവേക്ഷ്യ ച | യുഞ്ജ്യാത്ത്രിഷഷ്ടിധാഭിന്നൈഃ സമാസവ്യാസതോ രസൈഃ ||൨൦||
View original
दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च | युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
സ്നേഹസാത്മ്യഃ ക്ലേശസഹഃ കാലേ നാത്യുഷ്ണശീതലേ | അച്ഛമേവ പിബേത് സ്നേഹമച്ഛപാനം ഹി പൂജിതമ് ||൨൧||
View original
स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले | अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ശീതകാലേ ദിവാ സ്നേഹമുഷ്ണകാലേ പിബേന്നിശി | വാതപിത്താധികോ രാത്രൌ വാതശ്ലേഷ്മാധികോ ദിവാ ||൨൨||
View original
शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि | वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
വാതപിത്താധികസ്യോഷ്ണേ തൃണ്മൂര്ച്ഛോന്മാദകാരകഃ | ശീതേ വാതകഫാര്തസ്യ ഗൌരവാരുചിശൂലകൃത് ||൨൩||
View original
वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः | शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (24) · Śloka 25
സ്നേഹപീതസ്യ ചേത്തൃഷ്ണാ പിബേദുഷ്ണോദകം നരഃ | ഏവം ചാനുപശാമ്യന്ത്യാം സ്നേഹമുഷ്ണാമ്ബുനാ വമേത് ||൨൪|| ദിഹ്യാച്ഛീതൈഃ ശിരഃ ശീതം തോയം ചാപ്യവഗാഹയേത് |൨൫|
View original
स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः | एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ||२४|| दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30
യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത ചതുര്ഭാഗഗതേऽഹനി ||൨൫|| സാ മാത്രാ ദീപയത്യഗ്നിമല്പദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത തഥാऽര്ധദിവസേ ഗതേ ||൨൬|| സാ വൃഷ്യാ ബൃംഹണീ യാ ച മധ്യദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതേ ||൨൭|| സ്നേഹനീയാ ച സാ മാത്രാ ബഹുദോഷേ ച പൂജിതാ | യാ മാത്രാ പരിജീര്യേത്തു തഥാ പരിണതേऽഹനി ||൨൮|| ഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാമദാന് ഹിത്വാ സാ മാത്രാ പൂജിതാ ഭവേത് അഹോരാത്രാദസന്ദുഷ്ടാ യാ മാത്രാ പരീജീര്യതി ||൨൯|| സാ തു കുഷ്ഠവിഷോന്മാദഗ്രഹാപസ്മാരനാശിനീ |൩൦|
View original
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि ||२५|| सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत तथाऽर्धदिवसे गते ||२६|| सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ||२७|| स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि ||२८|| ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसन्दुष्टा या मात्रा परीजीर्यति ||२९|| सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33
യഥാഗ്നി പ്രഥമാം മാത്രാം പായയേത വിചക്ഷണഃ ||൩൦|| പീതോ ഹ്യതിബഹുഃ സ്നേഹോ ജനയേത് പ്രാണസംശയമ് | മിഥ്യാചാരാദ്ബഹുത്വാദ്വാ യസ്യ സ്നേഹോ ന ജീര്യതി ||൩൧|| വിഷ്ടഭ്യ ചാപി ജീര്യേത്തം വാരിണോഷ്ണേന വാമയേത് | തതഃ സ്നേഹം പുനര്ദദ്യാല്ലഘുകോഷ്ഠായ ദേഹിനേ | ജീര്ണാജീര്ണവിശങ്കായാം സ്നേഹസ്യോഷ്ണോദകം പിബേത് ||൩൨|| തേനോദ്ഗാരോ ഭവേച്ഛുദ്ധോ ഭക്തം പ്രതി രുചിസ്തഥാ | സ്യുഃ പച്യമാനേ തൃഡ്ദാഹഭ്രമസാദാരതിക്ലമാഃ ||൩൩||
View original
यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ||३०|| पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् | मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ||३१|| विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् | ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने | जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ||३२|| तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा | स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
പരിഷിച്യാദ്ഭിരുഷ്ണാഭിര്ജീര്ണസ്നേഹം തതോ നരമ് | യവാഗൂം പായയേച്ചോഷ്ണാം കാമം ക്ലിന്നാല്പതണ്ഡുലാമ് ||൩൪|| ദേയൌ യൂഷരസൌ വാऽപി സുഗന്ധീ സ്നേഹവര്ജിതൌ | കൃതൌ വാऽത്യല്പസര്പിഷ്കൌ വിലേപീ വാ വിധീയതേ ||൩൫||
View original
परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् | यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ||३४|| देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ | कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
പിബേത്ത്ര്യഹം ചതുരഹം പഞ്ചാഹം ഷഡഹം തഥാ | സപ്തരാത്രാത് പരം സ്നേഹഃ സാത്മ്യീഭവതി സേവിതഃ ||൩൬||
View original
पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा | सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
സുകുമാരം കൃശം വൃദ്ധം ശിശും സ്നേഹദ്വിഷം തഥാ | തൃഷ്ണാര്തമുഷ്ണകാലേ ച സഹ ഭക്തേന പായയേത് ||൩൭||
View original
सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा | तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44
പിപ്പല്യോ ലവണം സ്നേഹാശ്ചത്വാരോ ദധിമസ്തുകഃ | പീതമൈകധ്യമേതദ്ധി സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൩൮|| ഭൃഷ്ടാ മാംസരസേ സ്നിഗ്ധാ യവാഗൂഃ സൂപകല്പിതാ | പ്രക്ഷുദ്രാ പീയമാനാ തു സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൩൯|| സര്പിഷ്മതീ പയഃസിദ്ധാ യവാഗൂഃ സ്വല്പതണ്ഡുലാ | സുഖോഷ്ണാ സേവ്യമാനാ തു സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൦|| പിപ്പല്യോ ലവണം സര്പിസ്തിലപിഷ്ടം വരാഹജാ | വസാ ച പീതമൈകധ്യം സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൧|| ശര്കരാചൂര്ണസംസൃഷ്ടേ ദോഹനസ്ഥേ ഘൃതേ തു ഗാമ് | ദുഗ്ധ്വാ ക്ഷീരം പിബേദ്രൂക്ഷഃ സദ്യഃസ്നേഹനമുച്യതേ ||൪൨|| യവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥോ മാഗധികാന്വിതഃ | പയോ ദധി സുരാ ചേതി ഘൃതമപ്യഷ്ടമം ഭവേത് ||൪൩|| സിദ്ധമേതൈര്ഘൃതം പീതം സദ്യഃസ്നേഹനമുത്തമമ് | രാജ്ഞേ രാജസമേഭ്യോ വാ ദേയമേതദ്ധൃതോത്തമമ് ||൪൪||
View original
पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः | पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३८|| भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता | प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३९|| सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला | सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४०|| पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा | वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४१|| शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् | दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४२|| यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः | पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ||४३|| सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् | राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्धृतोत्तमम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (45) · Śloka 45
ബലഹീനേഷു വൃദ്ധേഷു മൃദ്വഗ്നിസ്ത്രീഹതാത്മസു | അല്പദോഷേഷു യോജ്യാഃ സ്യുര്യേ യോഗാഃ സമ്യഗീരിതാഃ ||൪൫||
View original
बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु | अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51
വിവര്ജയേത് സ്നേഹപാനമജീര്ണീ തരുണജ്വരീ | ദുര്ബലോऽരോചകീ സ്ഥൂലോ മൂര്ച്ഛാര്തോ മദപീഡിതഃ ||൪൬|| ഛര്ദ്യര്ദിതഃ പിപാസാര്തഃ ശ്രാന്തഃ പാനക്ലമാന്വിതഃ | ദത്തബസ്തിര്വിരിക്തശ്ച വാന്തോ യശ്ചാപി മാനവഃ ||൪൭|| അകാലേ ദുര്ദിനേ ചൈവ ന ച സ്നേഹം പിബേന്നരഃ | അകാലേ ച പ്രസൂതാ സ്ത്രീ സ്നേഹപാനം വിവര്ജയേത് ||൪൮|| സ്നേഹപാനാദ്ഭവന്ത്യേഷാം നൃൗണാം നാനാവിധാ ഗദാഃ | ഗദാ വാ കൃച്ഛ്രതാം യാന്തി ന സിധ്യന്ത്യഥവാ പുനഃ ||൪൯|| ഗര്ഭാശയേऽവശേഷാഃ സ്യൂ രക്തക്ലേദമലാസ്തതഃ | സ്നേഹം ജഹ്യാന്നിഷേവേത പാചനം രൂക്ഷമേവ ച ||൫൦|| ദശരാത്രാത്തതഃ സ്നേഹം യഥാവദവചാരയേത് |൫൧|
View original
विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी | दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||४६|| छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः | दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ||४७|| अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः | अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ||४८|| स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः | गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ||४९|| गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः | स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च ||५०|| दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
പുരീഷം ഗ്രഥിതം രൂക്ഷം കൃച്ഛ്രാദന്നം വിപച്യതേ ||൫൧|| ഉരോ വിദഹതേ വായുഃ കോഷ്ഠാദുപരി ധാവതി | ദുര്വര്ണോ ദുര്ബലശ്ചൈവ രൂക്ഷോ ഭവതി മാനവഃ ||൫൨||
View original
पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ||५१|| उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति | दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
സുസ്നിഗ്ധാ ത്വഗ്വിട്ശൈഥില്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്മൃദുഗാത്രതാ | ഗ്ലാനിര്ലാഘവമങ്ഗാനാമധസ്താത് സ്നേഹദര്ശനമ് | സമ്യക്സ്നിഗ്ധസ്യ ലിങ്ഗാനി സ്നേഹോദ്വേഗസ്തഥൈവ ച ||൫൩||
View original
सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता | ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् | सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
ഭക്തദ്വേഷോ മുഖസ്രാവോ ഗുദദാഹഃ പ്രവാഹികാ | പുരീഷാതിപ്രവൃത്തിശ്ച ഭൃശസ്നിഗ്ധസ്യ ലക്ഷണമ് ||൫൪||
View original
भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका | पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
രൂക്ഷസ്യ സ്നേഹനം സ്നേഹൈരതിസ്നിഗ്ധസ്യ രൂക്ഷണമ് | ശ്യാമാകകോരദൂഷാന്നതക്രപിണ്യാകശക്തുഭിഃ ||൫൫||
View original
रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् | श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
ദീപ്താന്തരഗ്നിഃ പരിശുദ്ധകോഷ്ഠഃ പ്രത്യഗ്രധാതുര്ബലവര്ണയുക്തഃ | ദൃഢേന്ദ്രിയോ മന്ദജരഃ ശതായുഃ സ്നേഹോപസേവീ പുരുഷോ ഭവേത്തു ||൫൬||
View original
दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः | दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
സ്നേഹോ ഹിതോ ദുര്ബലവഹ്നിദേഹസന്ധുക്ഷണേ വ്യാധിനിപീഡിതസ്യ | ബലാന്വിതൌ ഭോജനദോഷജാതൈഃ പ്രമര്ദിതും തൌ സഹസാ ന സാധ്യൌ ||൫൭||
View original
स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य | बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ സ്നേഹോപയൌഗികചികിത്സിതം നാമൈകത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
🔊 Audio coming soon