Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్నేహోపయౌగికచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
సర్వోపఘాతశమనీయే రసాయనే ‘నావిశుద్ధశరీరస్య యుక్తో రాసాయనో విధిః’ ఇత్యుక్తత్వాచ్ఛోధనం ప్రతిపాదయితుకామః తత్ప్రాక్కర్మణీ స్నేహస్వేదౌ నిర్దిశతి; తత్రాపి స్నేహపూర్వకత్వాత్ స్వేదస్య ప్రథమం స్నేహోపయౌగికం చికిత్సితమాహ- అథాత ఇత్యాది| స్నేహస్య ఉపయోగో యస్మిన్ కర్మణి తత్స్నేహోపయౌగికం తదేవ చికిత్సితం| ఉపయోజనం ఉపయోగో బాహ్య ఆభ్యంతరశ్చ; తత్ర బాహ్యోఽభ్యంగాదిః, ఆభ్యంతరః పానాదిః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
స్నేహసారోఽయం పురుషః, ప్రాణాశ్చ స్నేహభూయిష్ఠాః స్నేహసాధ్యాశ్చ భవంతి |
స్నేహో హి పానానువాసనమస్తిష్కశిరోబస్త్యుత్తరబస్తినస్యకర్ణపూరణగాత్రాభ్యంగభోజనేషూపయోజ్యః ||3||
View original
स्नेहसारोऽयं पुरुषः, प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति |
स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ||३||
తత్ర పానాది ప్రధానమిహ వక్తవ్యం, అప్రధానం పునరనాగతాబాధే ఇంద్రియానుపాలనప్రసంగేనోక్తం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర ద్వియోనిశ్చతుర్వికల్పోఽభిహితః స్నేహః స్నేహగుణాశ్చ |
తత్ర జంగమేభ్యో గవ్యం ఘృతం ప్రధానం, స్థావరేభ్యస్తిలతైలం ప్రధానమితి ||4||
View original
तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च |
तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं, स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति ||४||
ద్వియోనిః ద్వికారణికః స్థావరో జంగమశ్చ| తత్ర తైలం స్థావరయోని, ఘృతవసామజ్జానస్తు జంగమయోనయః| తత్ర తైలం తిలాదిఫలోద్భవత్వాత్ ఫలస్థం, దేవదారుశింశపాగుర్వాదిసారోత్థం చ; ఘృతమపి ద్వివిధం క్షీరోత్థం, దధ్యుత్థం చ; శుద్ధమాంసస్నేహో వసా, అస్థ్యాశ్రయా మజ్జా| చత్వారో వికల్పాః సర్పిస్తైలవసామజ్జానో యస్య స్నేహస్యేతి చతుర్వికల్పః; స్వాభావికగుణేనాప్యత్ర పానవిధావుక్తః| తత్ర జంగమేభ్యో గవ్యం ఘృతం ప్రధానం, స్థావరేభ్యస్తిలతైలమితి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అత ఊర్ధ్వం యథాప్రయోజనం యథాప్రధానం చ స్థావరస్నేహానుపదేక్ష్యామః- తత్ర తిల్వకైరండకోశామ్రదంతీద్రవంతీసప్తలాశంఖినీపలాశవిషాణికాగవాక్షీకంపిల్లకశంపాకనీలినీస్నేహా విరేచయంతి, జీమూతకకుటజకృతవేధనేక్ష్వాకుధామార్గవమదనస్నేహా వామయంతి, విడంగఖరమంజరీమధుశిగ్రుసూర్యవల్లీపీలుసిద్ధార్థకజ్యోతిష్మతీస్నేహాః శిరో విరేచయంతి, కరంజపూతీకకృతమాలమాతులుంగేంగుదీకిరాతతిక్తకస్నేహా దుష్టవ్రణేషూపయుజ్యంతే, తువరకకపిత్థకంపిల్లకభల్లాతకపటోలస్నేహా మహావ్యాధిషు, త్రపుసైర్వారుకకర్కారుకతుంబీకూష్మాండస్నేహా మూత్రసంగేషు, కపోతవంకావల్గుజహరీతకీస్నేహాః శర్కరాశ్మరీషు, కుసుంభసర్షపాతసీపిచుమర్దాతిముక్తకభాండీకటుతుంబీకటభీస్నేహాః ప్రమేహేషు, తాలనారికేలపనసమోచప్రియాలబిల్వమధూకశ్లేష్మాతకామ్రాతకఫలస్నేహాః పిత్తసంసృష్టే వాయౌ, బిభీతకభల్లాతకపిండీతకస్నేహాః కృష్ణీకరణే, శ్రవణకంగుకటుంటుకస్నేహాః పాండూకరణే, సరలపీతదారుశింశపాగురుసారస్నేహా దద్రుకుష్ఠకిటిభేషు, సర్వ ఏవ స్నేహా వాతముపఘ్నంతి, తైలగుణాశ్చ సమాసేన వ్యాఖ్యాతాః ||5||
View original
अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः- तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति, जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति, विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति, करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते, तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु, त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु, कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु, कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु, तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ, बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे, श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे, सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु, सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति, तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ||५||
ప్రయోజనస్యానతిక్రమేణేతి యథాప్రయోజనం, ప్రయోజనం ప్రయోజనం వీక్ష్యేతి వా| ప్రధానం ప్రధానం వీక్ష్య యథాప్రధానం| తత్ర స్థావరస్య ప్రాయేణ పార్థివద్రవ్యారబ్ధత్వాత్తస్య చ స్వభావేనాధోగామిత్వాద్విరేచనస్నేహానేవ ప్రథమమాహ- తత్రేత్యాది| తిల్వకో రోధ్రాకారో బృహత్పత్రో రక్తత్వగ్వైరేచనికః, సప్తలా యవతిక్తాభేదః, శంఖిన్యపి తద్భేదః, విషాణికా మేషశృంగీ, గవాక్షీ ఇంద్రవారుణీ, కంపిల్లకో రేచనికా స్వనామఖ్యాతః, శంపాకః కిరమాలకః, నీలినీ నీలాంజనికా శారదం ఫలం| జీమూతో దేవదాలీ, కృతవేధనః కోశాతకీ, ఇక్ష్వాకుః కటుతుంబీ, ధామార్గవో మహాకోశాతకీ| తత్ర తిల్వకాదిస్నేహా విరేచయంతి, జీమూతకాదిస్నేహా వామయంతి| పిత్తకఫహరం కర్మద్వయం ప్రతిపాద్య స్థానాశ్రయం కఫస్యైవ కర్మ దర్శయన్నాహ- విడంగేత్యాది| ఖరమంజరీ అపామార్గః, మధుశిగ్రుః శోభాంజనకః, సూర్యవల్లీ పటోలసదృశా వల్లీ, జ్యోతిష్మతీ కాకమర్దనికా, శిరో విరేచయంతి నస్యప్రయోగేణ శిరఃస్థం శ్లేష్మాణం విరేచయంతి స్రావయంతీత్యర్థః| ఇదానీం శల్యతంత్రత్వాద్వ్రణయోగినః స్నేహాన్నిర్దిశన్నాహ- కరంజేత్యాది| పూతీకః చిరబిల్వః, కృతమాలః కిరమాలః| తువరకః పశ్చిమసముద్రభూమిషు పలాశానుకారీ వృక్షః| మహావ్యాధిషు మహాకుష్ఠమేహాదిష్వష్టాసు, వాతామయాదిష్విత్యన్యే; ఉపయుజ్యంత ఇతి పూర్వశ్లోకాత్ సంబంధనీయం; ఏవముత్తరత్ర| త్రపుసః సుధావాసః, త్రపుసీతి లోకే, ఏర్వారుర్లోమశా కర్కటీ, కర్కారుః వాడవం త్రపుసం ‘ఖేరసా’ ఇతి లోకే| మూత్రసంగేషు మూత్రకృచ్ఛ్రాధ్మానాశ్మరీష్విత్యర్థః| కపోతవంకా బ్రహ్మసువర్చలా, అవల్గుజో బాకుచీ; గయదాసస్తు ‘కపోతవంకాహరీతకీస్నేహౌ శర్కరాశ్మరీషు’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- కపోతవంకాదిస్నేహౌ వాతభిన్నమూర్తిష్వశ్మరీష్వితి| పిచుమర్దో నింబః, అతిముక్తకః అవంతకః, భాండీ ‘భాండనీ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధో విటపో భాండధావనార్థమాసుతీవలాః సమాహరంతి| ప్రియాలః చారః| పిండీతకో మదనః| శ్రవణః తాపసవృక్షః ‘ఇంగుదీ’ ఇతి లోకే, కంగుకం ప్రియంగుః, టుంటుకః స్యోనాకః| పీతదారు దేవదారు| విశేషేణ దద్రూకిటిభౌ ఘ్నంతీతి నియమార్థం పునః కుష్ఠత్వావిశేషేఽపి తయోర్గ్రహణం| సర్వస్నేహసామాన్యకర్మ నిర్దిశన్నాహ- సర్వ ఏవేత్యాది| స్థావరతైలప్రాధాన్యేన తిలతైలగుణా ద్రవద్రవ్యవిధావుక్తాః| సమాసేనేతి వర్గేణైవ గుణోపదేశాత్ సంక్షేపేణేత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
అత ఊర్ధ్వం కషాయస్నేహపాకక్రమముపదేక్ష్యామః |
తత్ర కేచిదాహుః- త్వక్పత్రఫలమూలాదీనాం భాగస్తచ్చతుర్గుణం జలం చతుర్భాగావశేషం నిష్క్వాథ్యాపహరేదిత్యేష కషాయపాకకల్పః; స్నేహప్రసృతేషు షట్సు చతుర్గుణం ద్రవమావాప్య చతురశ్చాక్షసమాన్ భేషజపిండానిత్యేష స్నేహపాకకల్పః |
ఏతత్తు న సమ్యక్; కస్మాత్? ఆగమాసిద్ధత్వాత్ ||6||
View original
अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
तत्र केचिदाहुः- त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः |
एतत्तु न सम्यक्; कस्मात्? आगमासिद्धत्वात् ||६||
స చ స్నేహః ప్రాయశః సంస్కృత ఉపయుజ్యతే, అతస్తత్సంస్కారార్థమాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| ఆదిశబ్దాత్ కందాదయో గృహ్యంతే| భాగ ఇతి ఏకవచనాంతత్వాదేక ఏవాకృతపలాదిమానవిశేషస్తులాధారణమాత్రేణావధారితః| తస్మాత్త్వగాదిభాగాచ్చతుర్గుణముదకం| తదుక్తం- చతుర్భాగావశేషం క్వాథముపహరేదితి| కషాయస్నేహకల్కమానం దర్శయన్నాహ- స్నేహప్రసృతేష్విత్యాది| ప్రసృతోఽత్ర సంయుక్తపంచాంగులిరీషద్విస్తృతపాణిరేకః, న పునః పలద్వయం| చతురశ్చాక్షసమాన్ భేషజకల్కపిండాన్ బిభీతకఫలమానాన్ పిష్టభేషజకల్కాన్; ఇత్యేష స్నేహపాకకల్ప ఇతి కేచిదాహుః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
పలకుడవాదీనామతో మానం తు వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్ర ద్వాదశ ధాన్యమాషా మధ్యమాః సువర్ణమాషకః, తే షోడశ సువర్ణం; అథవా మధ్యమనిష్పావా ఏకోనవింశతిర్ధరణం, తాన్యర్ధతృతీయాని కర్షః; తతశ్చోర్ధ్వం చతుర్గుణమభివర్ధయంతః పలకుడవప్రస్థాఢకద్రోణా ఇత్యభినిష్పద్యంతే, తులా పునః పలశతం, తాః పునర్వింశతిర్భారః; శుష్కాణామిదం మానం, ఆర్ద్రద్రవాణాం చ ద్విగుణమితి ||7||
View original
पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः- तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः, ते षोडश सुवर्णम्; अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं, तान्यर्धतृतीयानि कर्षः; ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते, तुला पुनः पलशतं, ताः पुनर्विंशतिर्भारः; शुष्काणामिदं मानम्, आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणमिति ||७||
స్నేహపాకకల్పముపదిదిక్షుః పూర్వం పలాదిపరిమాణమేవాహ- పలేత్యాది| కుతః? తత్పూర్వకత్వాత్ తత్పరిమేయార్థప్రవిభాగసిద్ధేః, పరిమాణసిద్ధౌ పరిమేయకషాయస్నేహపాకాదిసంభారద్రవ్యప్రవిభాగప్రసిద్ధిః; అతస్తదుపయోగి మానమభిధీయతే| పలాదీనాం పంక్తౌ పృథక్ కుడవగ్రహణాత్ పలకుడవయోరద్వైగుణ్యం ప్రతిపాదయతి| తదాహ- తత్ర కుడవాదౌ ద్రవస్యార్ద్రస్య చ ద్వైగుణ్యమేవ, పలమానేషు తు పునరద్వైగుణ్యమేవ| మధ్యమా మధ్యమప్రమాణాః, తేన నాతిస్థూలా నాతితనవశ్చ గ్రాహ్యాః| తైర్ద్వాదశభిరేకః సువర్ణమాషకః| తే షోడశ సువర్ణమాషకాః సువర్ణకర్ష ఇత్యర్థః| అన్యే పునరన్యథా మానసూత్రం పఠంతి; తద్యథా- అథవా మధ్యమనిష్పావా ఇత్యాది| అర్ధం తృతీయం యేషాం తాన్యర్ధతృతీయాని సార్ధద్వయమిత్యర్థః| ఉభయం చైతత్ ప్రసిద్ధం| తతశ్చేత్యాది| అయమర్థః- తతః కర్షాచ్చతుర్గుణవర్ధమానాత్ పలం, ఏవం పలాత్ చతుర్గుణవర్ధమానాత్ కుడవః, కుడవాత్ ప్రస్థః, ప్రస్థాదాఢకం, ఆఢకాద్ ద్రోణః; తులా పునః పలశతమేవ| తాః పునరితి తులా ఇత్యర్థః| ప్రసంగేన భారోఽప్యభిహితో న పునరత్రానేన వ్యవహారో దృశ్యతే| శుష్కాణామిదం ప్రమాణం, సార్ద్రాణాం సరసానాం ద్రవాణాం సలిలక్షీరాదీనాం కుడవాదౌ ద్వైగుణ్యం; తేన శుష్కాణాం చతుర్భిః పలైః కుడవః, ఆర్ద్రాణాం ద్రవాణాం చాష్టభిరితి; జేజ్జటస్త్వార్ద్రాణాం ద్రవాణాం చ చతుఃపలం కుడవమాహ| వృద్ధవైద్యవ్యవహారాత్ కానిచిద్ద్రవ్యాణ్యార్ద్రాణ్యపి న ద్విగుణాని గ్రాహ్యాణి| తాన్యేవాహ- “వాసాకుటజకూష్మాండశతమూలీసహామృతాః | ప్రసారణ్యశ్వగంధా చ శతపుష్పా సహాచరాః|| నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యా న తాసాం ద్విగుణం భవేత్”- ఇతి| కేచిత్ ప్రస్థవిషయే ఏవం ప్రవదంతి- “ద్వాత్రింశతాఽత్ర వింశత్యా పలైః షోడశభిః క్రమాత్| తోయస్నేహవిశుష్కాణాం ద్రవ్యాణాం ప్రస్థమాదిశేత్”- ఇతి| తత్ర ద్వాదశ ధాన్యమాషా మధ్యమాః సువర్ణమాషక ఇతి మాగధానుమతం సుశ్రుతాచార్యసమ్మతం మానం| ఉక్తం చ- “మానం తు ద్వివిధం ప్రాహుః కాలింగం మాగధం తథా| కాలింగాన్మాగధం శ్రేష్ఠమితి మానవిదో విదుః|| కాలింగమపి మానం చ చరకాచార్యసమ్మతం”- ఇతి| సుశ్రుతాచార్యః ప్రాహ- అథవా మధ్యమనిష్పావా ఏకోనవింశతిరిత్యాదికం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్రాన్యతమపరిమాణసమ్మితానాం యథాయోగం త్వక్పత్రఫలమూలాదీనామాతపపరిశోషితానాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాన్యణుశో భేదయిత్వాఽవకుట్యాష్టగుణేన షోడశగుణేన వాఽంభసాఽభిషిచ్య స్థాల్యాం చతుర్భాగావశిష్టం క్వాథయిత్వాఽపహరేదిత్యేష కషాయపాకకల్పః |
స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవః, స్నేహచతుర్థాంశో భేషజకల్కః, తదైకధ్యం సంసృజ్య విపచేదిత్యేష స్నేహపాకకల్పః |
అథవా తత్రోదకద్రోణే త్వక్పత్రఫలమూలాదీనాం తులామావాప్య చతుర్భాగావశిష్టం నిష్క్వాథ్యాపహరేదిత్యేష కషాయపాకకల్పః; స్నేహకుడవే భేషజపలం పిష్టం కల్కం చతుర్గుణం ద్రవమావాప్య విపచేదిత్యేష స్నేహపాకకల్పః ||8||
View original
तत्रान्यतमपरिमाणसम्मितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः |
स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः |
अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ||८||
పలాదిమానమభిధాయ క్వాథపాకపరిభాషామాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| అన్యతమేన ఏకతమేన, పరిమీయతేఽనేనేతి పరిమాణం పలాదికం, తేన సమ్యఙ్మితానాం త్వక్పత్రాదీనాం| షోడశగుణేనాష్టగుణేన వేతి వాశబ్దః సముచ్చయే చతుర్గుణేనేత్యస్య| ఉదకద్రోణవిషయే తులాద్రవ్యస్యావాపేనైతజ్జ్ఞాపయతి- నిష్క్వాథ్యం ద్రవ్యం జలే పంచగుణే నిష్క్వాథయేత్| స్నేహపాకపరిభాషామాహ- స్నేహాదిత్యాది| స్నేహకుడవే ప్రస్థం ద్రవం భేషజపలం చ దత్త్వా పక్తవ్యమిత్యర్థః| అన్యే సుశ్రుతాధ్యాయినః క్వాథస్నేహపాకకల్పనమన్యథా పఠంతి| త్రయాణామపి కషాయపాకవిషయమాహ- “కర్షాదౌ తు పలం యావద్దద్యాత్ షోడశికం జలం| తతస్తు కుడవం యావత్తోయమష్టగుణం భవేత్||చతుర్గుణమతశ్చోర్ధ్వం యావత్ ప్రస్థాదికం భవేత్”- ఇతి| ప్రకారాంతరేణ విషయమాహ- “మృదౌ చతుర్గుణం దేయం కఠినేఽష్టగుణం జలం| కఠినాత్ కఠినే దేయం జలం షోడశికం మతం”- ఇతి| బాహుల్యేన షోడశగుణేన జలేన క్వాథకల్పనా పానవిషయే, స్నేహపాకే తు పూర్వైవ| వృద్ధసుశ్రుతాధ్యాయిమతే స్నేహపాకకల్పనం- స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవః, స్నేహచతుర్థాంశో భేషజకల్కః, తదైకధ్యం సంసృజ్య విపచేదిత్యేష స్నేహపాకకల్పః| స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవ ఇతి వచనాత్ సర్వేఽప్యుదకక్షీరాదయో గృహ్యంతే| కేచిదేవం పఠంతి- “యత్రైకద్విత్రిచతురాణి ద్రవద్రవ్యాణి తత్ర సర్వాణ్యేవ స్నేహాచ్చతుర్గుణాని, పంచ ప్రభృతీని స్నేహసమానాని”- ఇతి| తథా చోక్తం,- “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాన్యాహురర్వాక్ చ స్యాచ్చతుర్గుణం”- ఇతి||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
భవతశ్చాత్ర- స్నేహభేషజతోయానాం ప్రమాణం యత్ర నేరితం |
తత్రాయం విధిరాస్థేయో నిర్దిష్టే తద్వదేవ తు ||9||
అనుక్తే ద్రవకార్యే తు సర్వత్ర సలిలం మతం |
కల్కక్వాథావనిర్దేశే గణాత్తస్మాత్ ప్రయోజయేత్ ||10||
View original
भवतश्चात्र- स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् |
तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ||९||
अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् |
कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ||१०||
కషాయస్నేహపాకపరిభాషేయం, పరిభాషా చానియమే నియమకారిణీతి, తదేవ దర్శయన్నాహ- స్నేహభేషజతోయానామిత్యాది| అనుక్తే ద్రవాదౌ పునః కా పరిభాషేత్యాహ- అనుక్తే ఇత్యాది| యస్మాదేవ గణాత్ స్నేహపాకోఽభిప్రేతస్తస్మాదేవ గణాత్ క్వాథకల్కప్రకారాభ్యాం సమాచరణీయః||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
అత ఊర్ధ్వం స్నేహపాకక్రమముపదేక్ష్యామః |
స తు త్రివిధః; తద్యథా- మృదుః, మధ్యమః, ఖర ఇతి |
తత్ర స్నేహౌషధివివేకమాత్రం యత్ర భేషజం స మృదురితి, మధూచ్ఛిష్టమివ విశదమవిలేపి యత్ర భేషజం స మధ్యమః, కృష్ణమవసన్నమీషద్విశదం చిక్కణం చ యత్ర భేషజం స ఖర ఇతి; అత ఊర్ధ్వం దగ్ధస్నేహో భవతి, తం పునః సాధు సాధయేత్ |
తత్ర పానాభ్యవహారయోర్మృదుః, నస్యాభ్యంగయోర్మధ్యమః, బస్తికర్ణపూరణయోస్తు ఖర ఇతి ||11||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
स तु त्रिविधः; तद्यथा- मृदुः, मध्यमः, खर इति |
तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति; अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् |
तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ||११||
స్నేహౌషధయోర్వివేకమాత్రం పృథగ్భావమాత్రం యస్మిన్ భేషజే తత్ తాదృశం భేషజం యత్ర స్నేహపాకే స మృదుః| పృథక్త్వముభయగతమపి భేషజేఽభిహితం, భేషజస్యాగ్రేఽపి లక్షణత్వేన నిర్దేశాత్| మధూచ్ఛిష్టమివ విశదమపిచ్ఛిలమేవ| అత ఏవ అవిలేపి అంగుల్యాదేః| ఏవంవిధం భేషజం కల్కరూపం యత్ర స మధ్యమః| అవసన్నమీషదితి భర్జనాత్ కించిద్భృష్టప్రాయం| అత ఊర్ధ్వమతికృష్ణమత్యవసన్నమతివిశదం చ యత్ర భేషజం స దగ్ధః| తస్య సాధనోపదేశాదౌషధగుణా ఏవ నష్టా న స్నేహగుణా ఇతి గమ్యతే| చరకే పునరన్యథోక్తం,- “ఖరోఽభ్యంగే మృదుర్నస్యే పానే బస్తౌ చ మధ్యమః” (చ. క. 12) ఇతి; తదత్ర ద్వయమపి ప్రమాణం; “శ్రుతిద్వైధం తు యత్ర స్యాత్తత్ర ధర్మావుభౌ స్మృతౌ” (మను. 2-14)- ఇతి| అన్యత్రాపి- “ఉదితానుదితే చాపి సమయాధ్యుషితే తథా| సర్వథా వర్తతే యజ్ఞ ఇతీయం వైదికీ శ్రుతిః” (మను. స్మృ.2-15) ఇతి||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
భవతశ్చాత్ర- శబ్దస్యోపరమే ప్రాప్తే ఫేనస్యోపశమే తథా |
గంధవర్ణరసాదీనాం సంపత్తౌ సిద్ధిమాదిశేత్ ||12||
ఘృతస్యైవం విపక్వస్య జానీయాత్ కుశలో భిషక్ |
ఫేనోఽతిమాత్రం తైలస్య శేషం ఘృతవదాదిశేత్ ||13||
View original
भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा |
गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ||१२||
घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |
फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ||१३||
తత్ర భేషజస్పర్శేన మృదువిశదాదినా ప్రాధాన్యేన పాకలక్షణం నిశ్చిత్య శేషేంద్రియార్థైరుపదిశన్నాహ- భవతశ్చాత్రేత్యాది| ద్వివిధః పచ్యమానస్నేహస్య శబ్దో ద్రవానుగతః, అద్రవానుగతశ్చ| తత్ర శబ్దస్యోపరమే ప్రాప్తే ఇత్యత్ర ప్రాప్తశబ్దేన యుక్తార్థవాచినా ద్రవానుగతశబ్దస్యోపరమో న కృత్స్నశబ్దవ్యుపరమ ఇతి జ్ఞేయం| సంపత్తౌ సమృద్ధౌ||12-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
అత ఊర్ధ్వం స్నేహపానక్రమముపదేక్ష్యామః- అథ ఖలు లఘుకోష్ఠాయాతురాయ కృతమంగలస్వస్తివాచనాయోదయగిరిశిఖరసంస్థితే ప్రతప్తకనకనికరపీతలోహితే సవితరి యథాబలం తైలస్య ఘృతస్య వా మాత్రాం పాతుం ప్రయచ్ఛేత్ |
పీతమాత్రే చోష్ణోదకేనోపస్పృశ్య సోపానత్కో యథాసుఖం విహరేత్ ||14||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामः- अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् |
पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ||१४||
అత ఊర్ధ్వం స్నేహపానక్రమమితి స్నేహపానపరిపాటీమిత్యర్థః| అథశబ్దోఽయం పంచకర్మాదౌ మంగలార్థః| ఖలుశబ్దో వాక్యశోభార్థః| లఘుకోష్ఠవచనం జీర్ణాహారప్రదర్శనార్థం; గయీ తు లఘుకోష్ఠాయ యథాక్రమమామాశయపక్వాశయహృదయేషు పక్వతాపగతాన్నమలరసామతాగౌరవాయేతి వ్యాఖ్యానయతి | కృతం మంగలం పూర్ణోదకకుంభాది సర్వలోకప్రసిద్ధం స్వస్తివాచనం చ యస్య స తథా, తస్మై| అత్రోదయగిరిసంస్థితసవితుర్గ్రహణం ప్రాతఃకాలజ్ఞాపనాయ| ప్రాతర్హి సంశోధనార్థం స్నేహపానం తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- “శుద్ధ్యర్థం పునరాహారే నైశే జీర్ణే పిబేన్నరః| పిబేత్ సంశమనం స్నేహమన్నకాలే ప్రకాంక్షితః” (చ. సూ. అ. 13) ఇతి| యథాబలమితి దోషపురుషామయానాం హీనమధ్యోత్తమబలమాశ్రిత్య యామద్వయచతుర్యామసకలాహఃపరిణామసాపేక్షిణీం మాత్రాం| సర్వస్నేహనేషు ప్రధానతయా ఘృతతైలే ప్రాహ- ఘృతస్య తైలస్య వేతి| ఉపస్పృశ్య ఆచమనం కృత్వేత్యర్థః||14||
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18
రూక్షక్షతవిషార్తానాం వాతపిత్తవికారిణాం |
హీనమేధాస్మృతీనాం చ సర్పిఃపానం ప్రశస్యతే ||15||
కృమికోష్ఠానిలావిష్టాః ప్రవృద్ధకఫమేదసః |
పిబేయుస్తైలసాత్మ్యాశ్చ తైలం దార్ఢ్యార్థినశ్చ యే ||16||
వ్యాయామకర్శితాః శుష్కరేతోరక్తా మహారుజః |
మహాగ్నిమారుతప్రాణా వసాయోగ్యా నరాః స్మృతాః ||17||
క్రూరాశయాః క్లేశసహా వాతార్తా దీప్తవహ్నయః |
మజ్జానమాప్నుయుః సర్వే సర్పిర్వా స్వౌషధాన్వితం ||18||
View original
रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् |
हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते ||१५||
कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः |
पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ||१६||
व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः |
महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ||१७||
क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः |
मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ||१८||
సర్వే రూక్షక్షతవిషార్తాదయః| స్వౌషధాన్వితమితి యస్య యత్ స్వమాత్మీయమౌషధం తేన యుక్తం||15-18||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
కేవలం పైత్తికే సర్పిర్వాతికే లవణాన్వితం |
దేయం బహుకఫే చాపి వ్యోషక్షారసమాయుతం ||19||
View original
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् |
देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ||१९||
ఇదానీం తస్యైవ ఘృతస్య ప్రతిదోషం కేవలస్య సంయుక్తస్య చ ప్రయోగమాహ- కేవలమిత్యాది| కేవలం అసహాయం, అన్యద్రవైరసంయుక్తమిత్యర్థః, తచ్చ సంస్కృతమసంస్కృతం వా; సత్యప్యన్యద్రవ్యసంయోగే సంస్కృతత్వం లభ్యత ఏవ, సంయోగసంస్కారయోర్గుణయోర్భిన్నత్వాత్| ఏతేన సంస్కృతమసంస్కృతం వా కేవలం క్వాథచూర్ణాదిప్రక్షేపరహితం సర్పిః పాతవ్యమితి జ్ఞేయం| గయీ తు- పిత్తహరద్రవ్యసాధితమేవ కేవలమిత్యాహ||19||
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
దోషాణామల్పభూయస్త్వం సంసర్గం సమవేక్ష్య చ |
యుంజ్యాత్త్రిషష్టిధాభిన్నైః సమాసవ్యాసతో రసైః ||20||
View original
दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च |
युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ||२०||
న కేవలముక్తైర్లవణాదిభిరేవ సంయుక్తం సర్పిర్యోజ్యం, కిం తర్హి త్రిషష్టిభేదభిన్నై రసైరపీత్యాహ- దోషాణామిత్యాది||20||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
స్నేహసాత్మ్యః క్లేశసహః కాలే నాత్యుష్ణశీతలే |
అచ్ఛమేవ పిబేత్ స్నేహమచ్ఛపానం హి పూజితం ||21||
View original
स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले |
अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ||२१||
అచ్ఛపానవిషయముద్దిశన్నాహ- స్నేహసాత్మ్య ఇత్యాది| క్లేశసహః శక్తిలక్షణబలయుక్తః, అతో విపరీతం భక్తేన సహ పాయయేత్| అచ్ఛః కేవలస్నేహః| కేచిత్ ‘కాలే నాత్యుష్ణశీతలే’ ఇత్యస్య స్థానే ‘దృఢం కాలే చ శీతలే’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- దృఢమిత్యుపచయలక్షణబలయుక్తం, కాలే చ శీతల ఇతి చకారో వాతకఫయోః శైత్యాద్దోషే చ శీతల ఇతి గమయతి||21||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
శీతకాలే దివా స్నేహముష్ణకాలే పిబేన్నిశి |
వాతపిత్తాధికో రాత్రౌ వాతశ్లేష్మాధికో దివా ||22||
View original
शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि |
वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ||२२||
ఉక్తమేవాచ్ఛపానం దోషకాలభేదేన వివృణ్వన్నాహ- శీతకాల ఇత్యాది| నిశీతి సంశమనమేవ, ‘ఉష్ణకాలే చ సహ భక్తేన పాయయేత్’ ఇతి వచనాత్| వాతపిత్తాధిక ఇతి వాతపిత్తే అధికే యస్య సః వాతపిత్తాధికః| వాతపిత్తయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్గ్రహణాద్వాతాధికః పిత్తాధికో వాతపిత్తాధికశ్చ రాత్రౌ సంశమనం స్నేహం పిబేత్| తత్రాపి వాతపిత్తాఖ్యసంసర్గస్యాపరసంసర్గోపలక్షణత్వాత్ పిత్తశ్లేష్మాధికోఽపి రాత్రౌ పిబేదితి గమ్యతే| వాతశ్లేష్మాధిక ఇతి వాతశ్లేష్మా చ శ్లేష్మా చ వాతశ్లేష్మాణౌ, సమాసేఽంతఃపదలోపః, తావధికౌ యస్య స వాతశ్లేష్మాధికః| ఏతేన వాతకఫాధికః కఫాధికశ్చ దివా స్నేహం పిబేదితి గమ్యతే| అత్రార్థే చ వృద్ధవాగ్భటః- “సర్వం సర్వస్య చ స్నేహం యుంజ్యాద్భాస్వతి నిర్మలే| ఋతౌ సాధారణే దోషసామ్యేఽనిలకఫే కఫే|| దివా నిశ్యనిలే పిత్తే సంసర్గే పిత్తవత్యతి” (అ. సం. సూ. 25) ఇతి| యదా చ గ్రీష్మే వాతకఫోత్థో రోగః స్నేహసాధ్యస్తదా కాలమాశ్రిత్య తదనువిహితః స్నేహో నిశి ప్రయోజ్యో దోషాదీన్ వీక్ష్య చ, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “త్వరమాణే తు శీతేఽపి దివా తైలం ప్రయోజయేత్| ఉష్ణేఽపి రాత్రౌ సర్పిస్తు దోషాదీన్ వీక్ష్య చాన్యథా” (అ. సం. సూ. 25) ఇతి||22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
వాతపిత్తాధికస్యోష్ణే తృణ్మూర్చ్ఛోన్మాదకారకః |
శీతే వాతకఫార్తస్య గౌరవారుచిశూలకృత్ ||23||
View original
वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः |
शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ||२३||
ఉక్తాదన్యథాకరణే ఉభయత్రాపి దోషం దర్శయన్నాహ- వాతపిత్తాధికస్యేత్యాది||23||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 25
స్నేహపీతస్య చేత్తృష్ణా పిబేదుష్ణోదకం నరః |
ఏవం చానుపశామ్యంత్యాం స్నేహముష్ణాంబునా వమేత్ ||24||
దిహ్యాచ్ఛీతైః శిరః శీతం తోయం చాప్యవగాహయేత్ |25|
View original
स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः |
एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ||२४||
दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् |२५|
తత్ర తృష్ణాప్రతీకారముద్దిశన్నాహ- స్నేహపీతస్యేత్యాది| దిహ్యాత్ లింపేత్||24||-
Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30
యా మాత్రా పరిజీర్యేత చతుర్భాగగతేఽహని ||25||
సా మాత్రా దీపయత్యగ్నిమల్పదోషే చ పూజితా |
యా మాత్రా పరిజీర్యేత తథాఽర్ధదివసే గతే ||26||
సా వృష్యా బృంహణీ యా చ మధ్యదోషే చ పూజితా |
యా మాత్రా పరిజీర్యేత చతుర్భాగావశేషితే ||27||
స్నేహనీయా చ సా మాత్రా బహుదోషే చ పూజితా |
యా మాత్రా పరిజీర్యేత్తు తథా పరిణతేఽహని ||28||
గ్లానిమూర్చ్ఛామదాన్ హిత్వా సా మాత్రా పూజితా భవేత్ అహోరాత్రాదసందుష్టా యా మాత్రా పరీజీర్యతి ||29||
సా తు కుష్ఠవిషోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశినీ |30|
View original
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि ||२५||
सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत तथाऽर्धदिवसे गते ||२६||
सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ||२७||
स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि ||२८||
ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसन्दुष्टा या मात्रा परीजीर्यति ||२९||
सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी |३०|
గ్లాన్యాదికం హిత్వా యా పరిజీర్యేదితి వచనాత్ స్నేహబాహుల్యేన పరిపాకకాలే గ్లాన్యాదయో భవంతీత్యవగమ్యతే| పూజితా భవేదితి వచనాత్ ‘స్నేహనే’ ఇత్యాహరణీయం||25-29||-
Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33
యథాగ్ని ప్రథమాం మాత్రాం పాయయేత విచక్షణః ||30||
పీతో హ్యతిబహుః స్నేహో జనయేత్ ప్రాణసంశయం |
మిథ్యాచారాద్బహుత్వాద్వా యస్య స్నేహో న జీర్యతి ||31||
విష్టభ్య చాపి జీర్యేత్తం వారిణోష్ణేన వామయేత్ |
తతః స్నేహం పునర్దద్యాల్లఘుకోష్ఠాయ దేహినే |
జీర్ణాజీర్ణవిశంకాయాం స్నేహస్యోష్ణోదకం పిబేత్ ||32||
తేనోద్గారో భవేచ్ఛుద్ధో భక్తం ప్రతి రుచిస్తథా |
స్యుః పచ్యమానే తృడ్దాహభ్రమసాదారతిక్లమాః ||33||
View original
यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ||३०||
पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् |
मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ||३१||
विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् |
ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने |
जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ||३२||
तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा |
स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ||३३||
తాస్వాద్యామేవ మాత్రామదోషత్వేన నిర్దిశతి- యథాగ్నీత్యాది| అగ్న్యనతిక్రమేణ ఏకయామపరిణామాం మాత్రాం పాతుం ప్రయోజయేత్, పలమిత్యర్థః| కుతః పునర్నేతరా ఇత్యాహ- పీతో హ్యతిబహురిత్యాది| మిథ్యాచారాత్ శీతసేవాదిలక్షణాత్| మిథ్యాచారాదిజస్య స్నేహాజీర్ణస్య ప్రతీకార ఉక్తః| స్నేహసాధ్యే వ్యాధౌ పునరప్యస్య స్నేహో దేయ ఇత్యాహ- తతః స్నేహమితి| జీర్ణాజీర్ణవిశంకాయాం పరిణతాపరిణతశంకాయాం| అస్యాగ్రే పచ్యమానలక్షణం కేచిత్పఠంతి- స్యురిత్యాది| స్యుః భవేయుః| ఏతచ్చానార్షశ్లోకార్ధమితి జేజ్జటాచార్యోక్తత్వాన్న పఠనీయం||30-33||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
పరిషిచ్యాద్భిరుష్ణాభిర్జీర్ణస్నేహం తతో నరం |
యవాగూం పాయయేచ్చోష్ణాం కామం క్లిన్నాల్పతండులాం ||34||
దేయౌ యూషరసౌ వాఽపి సుగంధీ స్నేహవర్జితౌ |
కృతౌ వాఽత్యల్పసర్పిష్కౌ విలేపీ వా విధీయతే ||35||
View original
परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् |
यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ||३४||
देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ |
कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ||३५||
స్నేహవర్జితావిత్యనేనాకృతావితి గమ్యతే| కృతౌ స్నేహాదిసంస్కృతౌ| యూషరసావితి అత్ర యూషః కఫే తైలపానే చ దేయః, రసో వాతే ఘృతపానే చ, విలేపీ చ పునర్విలేపీసాత్మ్యాయ మధ్యమాగ్నయే దేయా||34-35||
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
పిబేత్త్ర్యహం చతురహం పంచాహం షడహం తథా |
సప్తరాత్రాత్ పరం స్నేహః సాత్మ్యీభవతి సేవితః ||36||
View original
पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा |
सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ||३६||
తస్య స్నేహపానస్య కోష్ఠాపేక్షయా కాలనియమం దర్శయన్నాహ- పిబేదిత్యాది| తత్ర త్ర్యహం మృదుకోష్ఠాపేక్షయా, మధ్యమకోష్ఠాపేక్షయా తు చతుః- పంచషడహాని, క్రూరకోష్ఠాపేక్షయా తు సప్తరాత్రం| అన్యే తు మృదుతమమృదుతరమృదుకోష్ఠాపేక్షయా ఏకద్విత్ర్యహం, ఏవం మధ్యమకోష్ఠతరతమమధ్యాత్ చతుఃపంచషడహాని, క్రూరక్రూరతరక్రూరతమకోష్ఠాపేక్షయా సప్తాష్టనవాపి దివసానీతి| సాత్మ్యీభవతీతి ఆత్మనా సహ వర్తత ఇతి సాత్మ్యం, అసాత్మ్యం యత్ర సాత్మ్యం భవతి సాత్మ్యీభవతి; ఆత్మశబ్దోఽత్ర దేహపర్యాయః, అయమర్థః- ఆత్మని కాయే యద్వర్తతే, యదుపశేతే, న వికారాయ భవతి, సుఖం చ కరోతీత్యర్థః, తత్ సాత్మ్యీభవతీత్యుచ్యతే; ఏతేన స్నేహకార్యముత్క్లేశనాదికం న కరోతి ఆహారవచ్చ సాత్మ్యీభవతి, అత ఏవ సేవిత ఇత్యుక్తం; విషమపి స్వల్పం ప్రతిదినముపయుజ్యమానం న మారణాత్మకం భవతి| తచ్చ సాత్మ్యీభవనం వాతప్రకృతావూర్ధ్వాంగమారుతే బోద్ధవ్యం, వాతకఫప్రకృతౌ పునరనుత్క్లేశ ఏవ||36||
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
సుకుమారం కృశం వృద్ధం శిశుం స్నేహద్విషం తథా |
తృష్ణార్తముష్ణకాలే చ సహ భక్తేన పాయయేత్ ||37||
View original
सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा |
तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ||३७||
ఇదానీమవచారణామావస్థికే నిత్యగే చ కాలే నిర్దిశన్నాహ- సుకుమారమిత్యాది| భక్తశబ్దేన సర్వే విలేప్యాదయోఽభిప్రేతాః| తచ్చ పానం ద్వివిధం- అశనాత్ పృథక్, అశనవ్యామిశ్రం వా; తత్ర యత్ పృథక్ తదచ్ఛపానమేవ||37||
Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44
పిప్పల్యో లవణం స్నేహాశ్చత్వారో దధిమస్తుకః |
పీతమైకధ్యమేతద్ధి సద్యఃస్నేహనముచ్యతే ||38||
భృష్టా మాంసరసే స్నిగ్ధా యవాగూః సూపకల్పితా |
ప్రక్షుద్రా పీయమానా తు సద్యఃస్నేహనముచ్యతే ||39||
సర్పిష్మతీ పయఃసిద్ధా యవాగూః స్వల్పతండులా |
సుఖోష్ణా సేవ్యమానా తు సద్యఃస్నేహనముచ్యతే ||40||
పిప్పల్యో లవణం సర్పిస్తిలపిష్టం వరాహజా |
వసా చ పీతమైకధ్యం సద్యఃస్నేహనముచ్యతే ||41||
శర్కరాచూర్ణసంసృష్టే దోహనస్థే ఘృతే తు గాం |
దుగ్ధ్వా క్షీరం పిబేద్రూక్షః సద్యఃస్నేహనముచ్యతే ||42||
యవకోలకులత్థానాం క్వాథో మాగధికాన్వితః |
పయో దధి సురా చేతి ఘృతమప్యష్టమం భవేత్ ||43||
సిద్ధమేతైర్ఘృతం పీతం సద్యఃస్నేహనముత్తమం |
రాజ్ఞే రాజసమేభ్యో వా దేయమేతద్ధృతోత్తమం ||44||
View original
पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः |
पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३८||
भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता |
प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३९||
सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला |
सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४०||
पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा |
वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४१||
शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् |
दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४२||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः |
पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ||४३||
सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् |
राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्धृतोत्तमम् ||४४||
తత్రావచారణాం ప్రయోగేణ దర్శయన్నాహ- పిప్పల్య ఇత్యాది| లవణమత్ర ప్రధానకల్పనయా సైంధవం| స్నేహాశ్చత్వారః సర్పిస్తైలవసామజ్జానః| దధిమస్తుకో దధిసరః| పిప్పలీలవణయోర్యావత్యా మాత్రయా నాతికటుత్వం నాతిలవణత్వం చ తావతీ మాత్రా| ప్రక్షుద్రా క్షుద్రావగాఢా; క్షుద్రం ఫాణితం ‘కాకవీ’ ఇతి లోకే| ఘృతే త్వితి తుశబ్దః పునరర్థే| మాగధికాయా అయం మాగధికోఽత్ర కల్కః, ద్రవాః షట్, స్నేహసమా పిప్పలీ సప్తమీ, ఘృతమష్టమం| ఏతత్సిద్ధం నృపాదిభిః సుఖోచితైరన్నాత్ ప్రాఙ్మధ్యేఽంతే వా పేయం| సద్యఃస్నేహనమితి తదహరేవ||38-44||
Adhikarana 25 (45) · Śloka 45
బలహీనేషు వృద్ధేషు మృద్వగ్నిస్త్రీహతాత్మసు |
అల్పదోషేషు యోజ్యాః స్యుర్యే యోగాః సమ్యగీరితాః ||45||
View original
बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु |
अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ||४५||
ఏషాం యోగానాం విషయం దర్శయన్నాహ- బలహీనేష్విత్యాది| యే యోగాః పూర్వం కథితాః||45||
Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51
వివర్జయేత్ స్నేహపానమజీర్ణీ తరుణజ్వరీ |
దుర్బలోఽరోచకీ స్థూలో మూర్చ్ఛార్తో మదపీడితః ||46||
ఛర్ద్యర్దితః పిపాసార్తః శ్రాంతః పానక్లమాన్వితః |
దత్తబస్తిర్విరిక్తశ్చ వాంతో యశ్చాపి మానవః ||47||
అకాలే దుర్దినే చైవ న చ స్నేహం పిబేన్నరః |
అకాలే చ ప్రసూతా స్త్రీ స్నేహపానం వివర్జయేత్ ||48||
స్నేహపానాద్భవంత్యేషాం నౄణాం నానావిధా గదాః |
గదా వా కృచ్ఛ్రతాం యాంతి న సిధ్యంత్యథవా పునః ||49||
గర్భాశయేఽవశేషాః స్యూ రక్తక్లేదమలాస్తతః |
స్నేహం జహ్యాన్నిషేవేత పాచనం రూక్షమేవ చ ||50||
దశరాత్రాత్తతః స్నేహం యథావదవచారయేత్ |51|
View original
विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी |
दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||४६||
छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः |
दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ||४७||
अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः |
अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ||४८||
स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः |
गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ||४९||
गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः |
स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च ||५०||
दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् |५१|
వివర్జయేదిత్యాది| అజీర్ణేఽజీర్ణమేవ చ పచన్నగ్నిః స్తోకం స్నేహం పక్ష్యతి, తరుణజ్వరేఽప్యేవం స్రోతోరోధశ్చ, దుర్బలే అంగగ్లాన్యాదయః, అరోచకేఽరోచకాభివృద్ధిః, స్థూలస్యాతిస్థౌల్యం స్రోతోరోధశ్చ, మూర్చ్ఛార్తానాం మూర్చ్ఛాభివృద్ధిః, దత్తబస్తివిరిక్తవాంతానాం సద్యఃశుద్ధత్వేనాగ్నిమాంద్యతృష్ణాక్లమాద్యతియోగాశ్చ, అకాలే ప్రసూతాయా గర్భాశయేఽవశేషా రక్తక్లేదమలాః స్నేహకోపితా అసాధ్యం రోగం కుర్యుః| అన్యే ‘తరుణజ్వరీ’ ఇత్యత్ర ‘చోదరీ జ్వరీ’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- ఉదరిణాం స్నేహపానం ప్రాగవస్థాయాముదరచికిత్సితే ప్రోక్తం, ఛిద్రోదకోదరిణః పునరత్ర నిషేధః| జ్వరిణస్తరుణావస్థాయాం ప్రతిషేధః| అముమేవ నిషేధం దర్శయన్నాహ- స్నేహపానాదిత్యాది||46-50||-
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
పురీషం గ్రథితం రూక్షం కృచ్ఛ్రాదన్నం విపచ్యతే ||51||
ఉరో విదహతే వాయుః కోష్ఠాదుపరి ధావతి |
దుర్వర్ణో దుర్బలశ్చైవ రూక్షో భవతి మానవః ||52||
View original
पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ||५१||
उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति |
दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ||५२||
స్నేహస్య విహితస్య దానాయ రూక్షలక్షణమాహ- పురీషమిత్యాది| ఉపరి ధావతి ఊర్ధ్వం గచ్ఛతీత్యర్థః| ఇదం కృతపాచనస్య రూక్షస్య లక్షణముక్తమితి వృద్ధవైద్యాః||51-52||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
సుస్నిగ్ధా త్వగ్విట్శైథిల్యం దీప్తోఽగ్నిర్మృదుగాత్రతా |
గ్లానిర్లాఘవమంగానామధస్తాత్ స్నేహదర్శనం |
సమ్యక్స్నిగ్ధస్య లింగాని స్నేహోద్వేగస్తథైవ చ ||53||
View original
सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता |
ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् |
सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ||५३||
సుస్నిగ్ధస్య లక్షణమాహ- సుస్నిగ్ధేత్యాది| స్నేహోద్వేగ ఇతి స్నేహారుచిః ఉదకాదితృప్తస్యేవోదకాద్యరుచిః| అన్యే తు ‘గ్లానిః సదనమంగానామధస్తాత్ స్నేహదర్శనం| సమ్యక్స్నిగ్ధస్య లింగాని స్నేహోద్వేగస్తథైవ వా’|| ఇతి పఠంతి||53||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
భక్తద్వేషో ముఖస్రావో గుదదాహః ప్రవాహికా |
పురీషాతిప్రవృత్తిశ్చ భృశస్నిగ్ధస్య లక్షణం ||54||
View original
भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका |
पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ||५४||
ప్రవాహికా అతిసారభేదః| కేచిత్ అస్నిగ్ధాతిస్నిగ్ధలక్షణయోర్మధ్యే జీర్ణాజీర్ణస్నేహలక్షణమధీయతే- “గ్లానిః సదనమంగానామధస్తాత్ స్నేహదర్శనం| స్నేహే జీర్యతి లింగాని జీర్ణస్తైః శాంతిమాగతైః” ఇతి| తైర్గ్లాన్యాదిభిః శాంతిమాగతైః ఉపశమం గతైః స్నేహో జీర్ణ ఇతి జ్ఞాయతే ఇతి||54||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
రూక్షస్య స్నేహనం స్నేహైరతిస్నిగ్ధస్య రూక్షణం |
శ్యామాకకోరదూషాన్నతక్రపిణ్యాకశక్తుభిః ||55||
View original
रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् |
श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ||५५||
తత్రాస్నిగ్ధాతిస్నిగ్ధయోః ప్రతీకారం దర్శయన్నాహ- రూక్షస్యేత్యాది||55||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
దీప్తాంతరగ్నిః పరిశుద్ధకోష్ఠః ప్రత్యగ్రధాతుర్బలవర్ణయుక్తః |
దృఢేంద్రియో మందజరః శతాయుః స్నేహోపసేవీ పురుషో భవేత్తు ||56||
View original
दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः |
दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ||५६||
ఇదానీం స్వస్థవిషయే స్నేహకర్మఫలం దర్శయన్నాహ- దీప్తేత్యాది| అంతరగ్నిః జఠరాగ్నిః| పరిశుద్ధకోష్ఠః నిర్దోషోదరః| ప్రత్యగ్రా నవాః| దృఢాని స్వకార్యకరణక్షమానీంద్రియాణి యస్య సః| స్నేహోపసేవీ యో నర ఆభీక్ష్ణ్యేన స్నేహం సేవతే సః| అన్యే తు అనేన శ్లోకేన సంశమనీయప్రాగ్భక్తసేవితస్నేహగుణానాహుః||56||
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
స్నేహో హితో దుర్బలవహ్నిదేహసంధుక్షణే వ్యాధినిపీడితస్య |
బలాన్వితౌ భోజనదోషజాతైః ప్రమర్దితుం తౌ సహసా న సాధ్యౌ ||57||
View original
स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य |
बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ||५७||
వ్యాధిపరిమోక్షణమపి స్నేహఫలం దర్శయన్నాహ- స్నేహ ఇత్యాది| స్నేహో హితో భవతి; కస్య? వ్యాధినిపీడితస్య పురుషస్య, కస్మిన్ విషయే? దుర్బలదేహవహ్నిసంధుక్షణే| స్నేహకృతయోస్తయోర్వహ్నిదేహబలయోః ఫలం దర్శయన్నాహ- బలాన్వితావిత్యాది| తౌ వహ్నిదేహౌ| కింవిశిష్టౌ? స్నేహపానబలాన్వితౌ| న సాధ్యౌ న శక్యౌ| కిం కర్తుం? ప్రమర్దయితుం| కైః స్ఫోటయితుం న శక్యావిత్యాహ- భోజనదోషజాతైః, దుర్భక్తస్వభావగుణభూతదోషసమూహైరిత్యర్థః| దుర్బలస్య దేహసంధుక్షణే వహ్నిసంధుక్షణే చ; దేహసంధుక్షణం శక్త్యుపచయలక్షణబలసందీపనం పుష్ట్యావహమిత్యర్థః, అగ్నిపక్షే సంధుక్షణం సుబోధం||57||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే స్నేహోపయౌగికచికిత్సితం నామైకత్రింశత్తమోఽధ్యాయః ||31||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ఏకత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||31||