Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
સ્વભાવપ્રવૃત્તાનાં ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રભૃતીનાં વ્યાધીનાં પ્રતિષેધનં સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનં, તદધિકૃત્ય કૃતં રસાયનં સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયમ્| યદ્યપિ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિષેધનીયસ્તથાઽપિ રસાયનપ્રભાવાત્તપોજ્ઞાનાદિયુક્તૈર્મહર્ષિભિરનિયતાયુષાં સ્વભાવવ્યાધ્યાદિઃ પ્રતિષિધ્યતે; નિયતાયુષાઃ પુનઃ કલિકલુષૈરક્ષીણા રસાયનાયોગ્યા એવ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9
બ્રહ્માદયોઽસૃજન્ પૂર્વમમૃતં સોમસઞ્જ્ઞિતમ્ |
જરામૃત્યુવિનાશાય વિધાનં તસ્ય વક્ષ્યતે ||૩||
એક એવ ખલુ ભગવાન્ સોમઃ સ્થાનનામાકૃતિવીર્યવિશેષૈશ્ચતુર્વિંશતિધા ભિદ્યતે ||૪||
તદ્યથા- અંશુમાન્ મુઞ્જવાંશ્ચૈવ ચન્દ્રમા રજતપ્રભઃ |
દૂર્વાસોમઃ કનીયાંશ્ચ શ્વેતાક્ષઃ કનકપ્રભઃ ||૫||
પ્રતાનવાંસ્તાલવૃન્તઃ કરવીરોંઽશવાનપિ |
સ્વયમ્પ્રભો મહાસોમો યશ્ચાપિ ગરુડાહૃતઃ ||૬||
ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા |
અગ્નિષ્ટોમો રૈવતશ્ચ યથોક્ત ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૭||
ગાયત્ર્યા ત્રિપદા યુક્તો યશ્ચોડુપતિરુચ્યતે |
એતે સોમાઃ સમાખ્યાતા વેદોક્તૈર્નામભિઃ શુભૈઃ ||૮||
સર્વેષામેવ ચૈતેષામેકો વિધિરુપાસને |
સર્વે તુલ્યગુણાશ્ચૈવ વિધાનં તેષુ વક્ષ્યતે ||૯||
View original
ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्वममृतं सोमसञ्ज्ञितम् |
जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते ||३||
एक एव खलु भगवान् सोमः स्थाननामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते ||४||
तद्यथा- अंशुमान् मुञ्जवांश्चैव चन्द्रमा रजतप्रभः |
दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः ||५||
प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरोंऽशवानपि |
स्वयम्प्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः ||६||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति सञ्ज्ञितः ||७||
गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते |
एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः ||८||
सर्वेषामेव चैतेषामेको विधिरुपासने |
सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते ||९||
ગાયત્ર્યા ત્રિપદા યુક્ત ઇતિ સર્વેષામેવ સોમાનાં વિશેષણમ્| તત્ર ગાયત્ર્યા વર્ણસ્વરાત્મિકાયાઃ સોમસ્ય સાક્ષાદ્યોગો નાસ્તીતિ ગાયત્રીપ્રતિપાદિતલોકવેદત્રયયુક્ત ઇત્યર્થઃ; તેન પીતસોમપ્રભાવેણ લોકવેદત્રયમસ્ય વશીભવતિ| એતાનિ ચ નામાનિ સામાન્યલોકાપ્રસિદ્ધાન્યપિ પ્રમાણાનીતિ દર્શયન્નાહ- એતે સોમા ઇત્યાદિ| તુલ્યગુણાઃ તુલ્યફલા ઇત્યર્થઃ||૩-૯||
Adhikarana 3 (10-12) · Śloka 12
અતોઽન્યતમં સોમમુપયુયુક્ષુઃ સર્વોપકરણપરિચારકોપેતઃ પ્રશસ્તે દેશે ત્રિવૃતમાગારં કારયિત્વા હૃતદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ અંશુમન્તમાદાયાધ્વરકલ્પેનાહૃતમભિષુતમભિહુતં ચાન્તરાગારે કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનઃ સોમકન્દં સુવર્ણસૂચ્યા વિદાર્ય પયો ગૃહ્ણીયાત્ સૌવર્ણે (રાજતે વા ) પાત્રેઽઞ્જલિમાત્રં, તતઃ સકૃદેવોપયુઞ્જીત નાખાદયન્, તત ઉપસ્પૃશ્ય શેષમપ્સ્વવસાદ્ય યમનિયમાભ્યામાત્માનં સંયોજ્ય વાગ્યતોઽભ્યન્તરતઃ સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનો વિહરેત્ ||૧૦||
રસાયનં પીતવાંસ્તુ નિવાતે તન્મનાઃ શુચિઃ |
આસીત તિષ્ઠેત્ ક્રામેચ્ચ ન કથઞ્ચન સંવિશેત્ ||૧૧||
સાયં વા ભુક્તવાનુપશ્રુતશાન્તિઃ કુશશય્યાયાં કૃષ્ણાજિનોત્તરાયાં સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનઃ શયીત, તૃષિતો વા શીતોદકમાત્રાં પિબેત્ (અશનાયિતો વા ક્ષારં); તતઃ પ્રાતરુત્થાયોપશ્રુતશાન્તિઃ કૃતમઙ્ગલો ગાં સ્પૃષ્ટ્વા તથૈવાસીત, તસ્ય જીર્ણે સોમે છર્દિરુત્પદ્યતે, તતઃ શોણિતાક્તં કૃમિવ્યામિશ્રં છર્દિતવતે સાયં શૃતશીતં ક્ષીરં વિતરેત્; તતસ્તૃતીયેઽહનિ કૃમિવ્યામિશ્રમતિસાર્યતે, સ તેનાનિષ્ટપ્રતિગ્રહભુક્તપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈર્વિનિર્મુક્તઃ શુદ્ધતનુર્ભવતિ, તતઃ સાયં સ્નાતાય પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્, ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં ચૈનં શય્યાયાં શાયયેત્; તતશ્ચતુર્થેઽહનિ તસ્ય શ્વયથુરુત્પદ્યતે, તતઃ સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તદહશ્ચ શય્યાયાં પાંશુભિરવકીર્યમાણઃ શયીત, તતઃ સાયં પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્; એવં પઞ્ચમષષ્ઠયોર્દિવસયોર્વર્તેત, કેવલમુભયકાલમસ્મૈ ક્ષીરં વિતરેત્; તતઃ સપ્તમેઽહનિ નિર્માંસસ્ત્વગસ્થિભૂતઃ કેવલં સોમપરિગ્રહાદેવોચ્છ્વસિતિ, તદહશ્ચ ક્ષીરેણ સુખોષ્ણેન પરિષિચ્ય તિલમધુકચન્દનાનુલિપ્તદેહં પયઃ પાયયેત્; તતોઽષ્ટમેઽહનિ પ્રાતરેવ ક્ષીરપરિષિક્તં ચન્દનપ્રદિગ્ધગાત્રં પયઃ પાયયિત્વા પાંશુશય્યાં સમુત્સૃજ્ય ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, તતોઽસ્ય માંસમાપ્યાય્યતે, ત્વક્ ચાવદલતિ, દન્તનખરોમાણિ ચાસ્ય પતન્તિ, તસ્ય નવમદિવસાત્ પ્રભૃત્યણુતૈલાભ્યઙ્ગઃ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ; તતો દશમેઽહન્યેતદેવ વિતરેત્, તતોઽસ્ય ત્વક્ સ્થિરતામુપૈતિ; એવમેકાદશદ્વાદશયોર્વર્તેત; તતસ્ત્રયોદશાત્ પ્રભૃતિ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ, એવમાષોડશાદ્વર્તેત; તતઃ સપ્તદશાષ્ટાદશયોર્દિવસયોર્દશના જાયન્તે શિખરિણઃ સ્નિગ્ધવજ્રવૈદૂર્યસ્ફટિકપ્રકાશાઃ સમાઃ સ્થિરાઃ સહિષ્ણવઃ, તદા પ્રભૃતિ ચાનવૈઃ શાલિતણ્ડુલૈઃ ક્ષીરયવાગૂમુપસેવેત યાવત્ પઞ્ચર્વિશતિરિતિ; તતોઽસ્મૈ દદ્યાચ્છાલ્યોદનં મૃદૂભયકાલં પયસા, તતોઽસ્ય નખા જાયન્તે વિદ્રુમેન્દ્રગોપકતરુણાદિત્યપ્રકાશાઃ, સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધા લક્ષણસમ્પન્નાઃ કેશાશ્ચ સૂક્ષ્મા જાયન્તે, ત્વક્ ચ નીલોત્પલાતસીપુષ્પવૈદૂર્યપ્રકાશા; ઊર્ધ્વં ચ માસાત્ કેશાન્ વાપયેત્, વાપયિત્વા ચોશીરચન્દનકૃષ્ણતિલકલ્કૈઃ શિરઃ પ્રદિહ્યાત્ પયસા વા સ્નાપયેત્; તતોઽસ્યાનન્તરં સપ્તરાત્રાત્ કેશા જાયન્તે ભ્રમરાઞ્જનનિભાઃ કુઞ્ચિતાઃ સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધાઃ; તતસ્ત્રિરાત્રાત્ પ્રથમાવસથપરિસરાન્નિષ્ક્રમ્ય મુહૂર્તં સ્થિત્વા પુનરેવાન્તઃ પ્રવિશેત્, તતોઽસ્ય બલાતૈલમભ્યઙ્ગાર્થેઽવચાર્યં, યવપિષ્ટમુદ્વર્તનાર્થે, સુખોષ્ણં ચ પયઃ પરિષેકાર્થે, અજકર્ણકષાયમુત્સાદનાર્થે, સોશીરં કૂપોદકં સ્નાનાર્થે, ચન્દનમનુલેપાર્થે, આમલકરસવિમિશ્રાશ્ચાસ્ય યૂષસૂપવિકલ્પાઃ, ક્ષીરમધુકસિદ્ધં ચ કૃષ્ણતિલમવચારણાર્થે, એવં દશરાત્રં; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં દ્વિતીયે પરિસરે વર્તેત; તતસ્તૃતીયે પરિસરે સ્થિરીકુર્વન્નાત્માનમન્યદ્દશરાત્રમાસીત, કિઞ્ચિદાતપપવનાન્ વા સેવેત, પુનશ્ચાન્તઃ પ્રવિશેત્, ન ચાત્માનમાદર્શેઽપ્સુ વા નિરીક્ષેત રૂપશાલિત્વાત્; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં ક્રોધાદીન્ પરિહરેત્ , એવં સર્વેષામુપયોગવિકલ્પઃ |
વિશેષતસ્તુ વલ્લીપ્રતાનક્ષુપકાદયઃ સોમા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યૈર્ભક્ષયિતવ્યાઃ |
તેષાં તુ પ્રમાણમર્ધચતુષ્કમુષ્ટયઃ ||૧૨||
View original
अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृतमागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु अंशुमन्तमादायाध्वरकल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णे (राजते वा ) पात्रेऽञ्जलिमात्रं, ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नाखादयन्, तत उपस्पृश्य शेषमप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत् ||१०||
रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः |
आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथञ्चन संविशेत् ||११||
सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरुपास्यमानः शयीत, तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् (अशनायितो वा क्षारं); ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत, तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते, ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत्; ततस्तृतीयेऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते, स तेनानिष्टप्रतिग्रहभुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति, ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्, क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत्; ततश्चतुर्थेऽहनि तस्य श्वयथुरुत्पद्यते, ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तदहश्च शय्यायां पांशुभिरवकीर्यमाणः शयीत, ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्; एवं पञ्चमषष्ठयोर्दिवसयोर्वर्तेत, केवलमुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत्; ततः सप्तमेऽहनि निर्मांसस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसिति, तदहश्च क्षीरेण सुखोष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत्; ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समुत्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते, त्वक् चावदलति, दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति, तस्य नवमदिवसात् प्रभृत्यणुतैलाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः; ततो दशमेऽहन्येतदेव वितरेत्, ततोऽस्य त्वक् स्थिरतामुपैति; एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत; ततस्त्रयोदशात् प्रभृति सोमवल्ककषायपरिषेकः, एवमाषोडशाद्वर्तेत; ततः सप्तदशाष्टादशयोर्दिवसयोर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थिराः सहिष्णवः, तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूमुपसेवेत यावत् पञ्चर्विशतिरिति; ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा, ततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्रगोपकतरुणादित्यप्रकाशाः, स्थिराः स्निग्धा लक्षणसम्पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते, त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा; ऊर्ध्वं च मासात् केशान् वापयेत्, वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत्; ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः; ततस्त्रिरात्रात् प्रथमावसथपरिसरान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत्, ततोऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थेऽवचार्यं, यवपिष्टमुद्वर्तनार्थे, सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमनुलेपार्थे, आमलकरसविमिश्राश्चास्य यूषसूपविकल्पाः, क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे, एवं दशरात्रं; ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत; ततस्तृतीये परिसरे स्थिरीकुर्वन्नात्मानमन्यद्दशरात्रमासीत, किञ्चिदातपपवनान् वा सेवेत, पुनश्चान्तः प्रविशेत्, न चात्मानमादर्शेऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात्; ततोऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन् परिहरेत् , एवं सर्वेषामुपयोगविकल्पः |
विशेषतस्तु वल्लीप्रतानक्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः |
तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः ||१२||
અત ઇત્યાદિ| અન્યતમમ્ એકતમમ્| ઉપયુયુક્ષુઃ ઉપયોગં કર્તુમિચ્છુઃ| ઉપકરણાનિ ઘૃતાદીનિ | પરિચારકાઃ સર્વકર્મણાં કર્તારઃ| પ્રશસ્તદેશે વાસ્તુશાસ્ત્રવિદ્ભિઃ પરીક્ષિતે પ્રાગુદક્પ્રવણે, ત્રિવૃતમાગારં ત્રિઃપરિવૃતાં ગર્ભકુટીં કારયિત્વા| હૃતદોષઃ હૃતઃ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકૈર્વમનાદિભિર્દોષો યેન સઃ| પ્રતિસંસૃષ્ટં પેયાદિસંસર્જનક્રમેણ ભક્તં પથ્યં યેન સઃ| પ્રશસ્તાસ્તિથયો નન્દાદયો રિક્તાવર્જ્યાઃ, કરણાનિ બવાદીનિ વિષ્ટિવર્જ્યાનિ, મુહૂર્તાઃ શિવાદયઃ પ્રશસ્તાઃ; નક્ષત્રાણિ પુષ્યહસ્તાશ્વિનીશ્રવણાનિ| અઘ્વરકલ્પસ્ય વિધાનેનાહૃતમગ્નિષ્ટોમવિધાનેનાનીતમ્| અભિષુતમ્ ઋત્વિગ્ભિઃ સ્નાપિતમ્| અભિહુતં વહ્નૌ પ્રક્ષિપ્તમ્, ‘ઋત્વિગ્ભિઃ એવ’ ઇતિ શેષઃ| અન્તરાગારે અન્તર્ગૃહે| અઞ્જલિમાત્રં કુડવપ્રમાણમ્| નાસ્વાદયન્ સોમરસમનુત્સ્વાદયન્| ઉપસ્પૃશ્ય આચમનં કૃત્વેત્યર્થઃ| શેષં ગૃહીતક્ષીરમંશુમતઃ કન્દં પાનીયે નદ્યાદિગતે નિક્ષિપ્યેત્યર્થઃ| મનઃસઙ્કલ્પાદિનિરોધો નિયમઃ, પુનરિન્દ્રિયદેહયોર્નિરોધો યમઃ| આત્માનં ચેતઃ| વાચઃ પુનઃ સંયમનમાહ- વાગ્યતઃ; મૌનં કૃત્વેત્યર્થઃ| વિહરેદિતિ વિહારં કુર્યાદિત્યર્થઃ| તત્ર કાયવિહારશ્ચતુર્વિધો ગમનચઙ્ક્રમણસ્થાનાસનભેદેન| ન કથઞ્ચન સંવિશેત્ ન સ્વપ્યાત્| તન્મના ઇતિ તત્રૈવ સોમે મનો યસ્ય સ તથા| ઉપશ્રુતશાન્તિઃ આકર્ણિતમઙ્ગલપાઠઃ| સાયં શયીતેતિ તેન દિવા સ્વાપનિષેધઃ| અભોજનં પુનરત્ર પ્રથમ એવ દિને યત્ર સોમપાનમ્| શીતોદકમાત્રામિતિ માત્રાશબ્દોઽયમલ્પાર્થઃ, શીતમલ્પમુદકં જલં પિબેત્| ગાં સ્પૃષ્ટ્વેતિ ધાતૂનામનેકાર્થત્વાદ્ગાં દત્ત્વેતિ જેજ્જટઃ| અનિષ્ટભોજનં શ્રદ્ધાદિભોજનં, પ્રગ્રહભોજનં બલાદનિચ્છં સઙ્કીર્ણાચારૈર્ભોજ્યતે| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યેઽપિ અનિષ્ટપ્રતિગ્રહાદયોઽભિપ્રેતાઃ| વિતરેત્ દદ્યાદિત્યર્થઃ| પાંશુઃ ધૂલિઃ| પરિષેકઃ સ્નાનમ્| અજકર્ણકષાયમિતિ કલ્કમિત્યર્થઃ; કલ્કેઽપિ કષાયશબ્દો વર્તતે, “પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનમ્” (ચ.સૂ. અ.૪) ઇતિ વચનાત્| સસ્નેહકલ્કેન ઘર્ષણમુત્સાદનમ્| ક્ષીરમધુકસિદ્ધં ચેત્યાદિ ગવ્યક્ષીરચતુર્ગુણં મધુકકલ્કસિદ્ધં કૃષ્ણતિલાનાં તૈલં વ્યઞ્જનાદિષ્વવચાર્યમ્| ઉપયોગવિકલ્પ ઇતિ ઉપયુજ્યતે ઇત્યુપયોગો ગવ્યક્ષીરાદિરાહારો વિહારશ્ચ, ઉપયોગવિકલ્પ ઉપયોગભેદઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| તત્રૈવ ક્વચિદ્વર્ણભેદેન ભેદં દર્શયન્નાહ- વિશેષતસ્તુ વલ્લીત્યાદિ| વલ્લી લતા, પ્રતાનં દૂર્વાશૈવલકમૂલાનામિવ વિસ્તારઃ , ક્ષુપકો વિટપઃ, આદિગ્રહણાત્ કન્દાદીનામપિ ગ્રહણમ્| અર્ધં ચતુષ્કં યેષાં તે તથા; મુષ્ટિઃ પલમ્||૧૦-૧૨||
Adhikarana 4 (13) · Śloka 13
અંશુમન્તં સૌવર્ણે પાત્રેઽભિષુણુયાત્, ચન્દ્રમસં રાજતે; તાવુપયુજ્યાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમવાપ્યેશાનં દેવમનુપ્રવિશતિ, શેષાંસ્તુ તામ્રમયે મૃન્મયે વા રોહિતે વા ચર્મણિ વિતતે; શૂદ્રવર્જં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ સોમા ઉપયોક્તવ્યાઃ |
તતશ્ચતુર્થે માસે પૌર્ણમાસ્યાં શુચૌ દેશે બ્રાહ્મણાનર્ચયિત્વા કૃતમઙ્ગલો નિષ્ક્રમ્ય યથોક્તં વ્રજેદિતિ ||૧૩||
View original
अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात्, चन्द्रमसं राजते; तावुपयुज्याष्टगुणमैश्वर्यमवाप्येशानं देवमनुप्रविशति, शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते; शूद्रवर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः |
ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति ||१३||
તેષાં તુ પાત્રેષ્વપિ ભેદં દર્શયન્નાહ- અંશુમન્તમિત્યાદિ| અભિષુણુયાત્ પીડયેત્| તાવુપયુજ્યેતિ એતયોરુપયોગં કૃત્વેત્યર્થઃ| અષ્ટવિધૈશ્વર્યં યથા- “અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યં મહિમા તથા| ઈશિત્વં ચ વશિત્વં ચ તથા કામાવસાયિતા”- ઇતિ; એતદષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યોગલભ્યમપિ સોમરસાયનાલ્લભ્યતે| ચરકે પુનરન્યથોક્તમ્- “આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં છન્દતઃ ક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્|| ઇત્યષ્ટગુણમાખ્યાતં યોગિનાં બલમૈશ્વરમ્| શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનાત્તત્સર્વમુપવર્તતે” (ચ.શા. અ.૧)- ઇતિ| ઈશાનં મહેશ્વરમ્| રોહિતઃ લોહિતવર્ણો મૃગવિશેષઃ| વિતતે વિસ્તૃતે||૧૩||
Adhikarana 5 (14-19) · Śloka 19
ઓષધીનાં પતિં સોમમુપયુજ્ય વિચક્ષણઃ |
દશવર્ષસહસ્રાણિ નવાં ધારયતે તનુમ્ ||૧૪||
નાગ્નિર્ન તોયં ન વિષં ન શસ્ત્રં નાસ્ત્રમેવ ચ |
તસ્યાલમાયુઃક્ષપણે સમર્થાનિ ભવન્તિ હિ ||૧૫||
ભદ્રાણાં ષષ્ટિવર્ષાણાં પ્રસ્રુતાનામનેકધા |
કુઞ્જરાણાં સહસ્રસ્ય બલં સમધિગચ્છતિ ||૧૬||
ક્ષીરોદં શક્રસદનમુત્તરાંશ્ચ કુરૂનપિ |
યત્રેચ્છતિ સ ગન્તું વા તત્રાપ્રતિહતા ગતિઃ ||૧૭||
કન્દર્પ ઇવ રૂપેણ કાન્ત્યા ચન્દ્ર ઇવાપરઃ |
પ્રહ્લાદયતિ ભૂતાનાં મનાંસિ સ મહાદ્યુતિઃ ||૧૮||
સાઙ્ગોપાઙ્ગાંશ્ચ નિખિલાન્ વેદાન્ વિન્દતિ તત્ત્વતઃ |
ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો દેવવચ્ચાખિલં જગત્ ||૧૯||
View original
ओषधीनां पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः |
दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम् ||१४||
नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च |
तस्यालमायुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति हि ||१५||
भद्राणां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा |
कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति ||१६||
क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि |
यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः ||१७||
कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः |
प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः ||१८||
साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान् विन्दति तत्त्वतः |
चरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत् ||१९||
‘નવાં’ ઇત્યત્ર ‘અક્ષતં’ ઇતિ પાઠાન્તરં, અક્ષતં યથા ભવતિ તથા તનું શરીરં ધારયતે; અક્ષતમિતિ પાઠાત્તુ વ્યાધેર્નિષેધઃ| અસ્નં મન્ત્રવચ્છસ્ત્રમ્| તસ્યાલમિત્યાદિ| અલમ્ અત્રાજસ્રમ્, અલમ્ અત્યર્થમાયુઃક્ષપણે ન સમર્થા ભવન્તીત્યર્થઃ| ભદ્રાણાં ભદ્રજાતીયાનાં, ષષ્ટિવર્ષાણાં ષષ્ટિવર્ષપ્રમાણાનાં, પ્રસ્રુતાનાં ગલિતમદાનામ્, અનેકધા બહૂન્ વારાન્, દ્વિપાનાં બલમિત્યુક્ત્યા અનિવાર્યમિત્યર્થઃ| કન્દર્પઃ કામદેવઃ| ક્ષીરોદઃ ક્ષીરસમુદ્રઃ, શક્રસદનમ્ ઇન્દ્રગૃહમ્, ઉત્તરકુરવો દેશવિશેષાઃ| અપ્રતિહતા અનિવાર્યા| કાન્ત્યેતિ કાન્ત્યા કૃત્યૈવં જ્ઞાયતેઽપરોઽયં ચન્દ્રઃ| અમોઘસઙ્કલ્પઃ અનિવાર્યસઙ્કલ્પઃ||૧૪-૧૯||
Adhikarana 7 (27-31) · Śloka 31
હિમવત્યર્બુદે સહ્યે મહેન્દ્રે મલયે તથા |
શ્રીપર્વતે દેવગિરૌ ગિરૌ દેવસહે તથા ||૨૭||
પારિયાત્રે ચ વિન્ધ્યે ચ દેવસુન્દે હદે તથા |
ઉત્તરેણ વિતસ્તાયાઃ પ્રવૃદ્ધા યે મહીધરાઃ ||૨૮||
પઞ્ચ તેષામધો મધ્યે સિન્ધુનામા મહાનદઃ |
હઠવત્ પ્લવતે તત્ર ચન્દ્રમાઃ સોમસત્તમઃ ||૨૯||
તસ્યોદ્દેશેષુ ચાપ્યસ્તિ મુઞ્જવાનંશુમાનપિ |
કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્ ||૩૦||
ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા |
અત્ર સન્ત્યપરે ચાપિ સોમાઃ સોમસમપ્રભાઃ ||૩૧||
View original
हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा |
श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा ||२७||
पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे हदे तथा |
उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः ||२८||
पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः |
हठवत् प्लवते तत्र चन्द्रमाः सोमसत्तमः ||२९||
तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि |
काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ||३०||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः ||३१||
એતેષામન્વેષણસ્થાનમાહ- હિમવતીત્યાદિ| સ્થાનેષુ ક્રિયાપદસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ સન્તીત્યેવં સામાન્યક્રિયાં વિતરેત્| ચન્દ્રમસઃ સોમસ્ય સ્થાનવિશેષમુદ્દિશન્નાહ- ઉત્તરેણેત્યાદિ| વિતસ્તાયાઃ નદીવિશેષાયાઃ, સિન્ધુર્નામ મહાનદઃ| હઠઃ જલકુમ્ભિકા| પ્લવતે તરતિ| ચન્દ્રમાઃ સોમવિશેષઃ||૨૭-૩૧||