29. svabhāvavyādhipratiṣēdhanīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9

બ્રહ્માદયોઽસૃજન્ પૂર્વમમૃતં સોમસઞ્જ્ઞિતમ્ | જરામૃત્યુવિનાશાય વિધાનં તસ્ય વક્ષ્યતે ||૩|| એક એવ ખલુ ભગવાન્ સોમઃ સ્થાનનામાકૃતિવીર્યવિશેષૈશ્ચતુર્વિંશતિધા ભિદ્યતે ||૪|| તદ્યથા- અંશુમાન્ મુઞ્જવાંશ્ચૈવ ચન્દ્રમા રજતપ્રભઃ | દૂર્વાસોમઃ કનીયાંશ્ચ શ્વેતાક્ષઃ કનકપ્રભઃ ||૫|| પ્રતાનવાંસ્તાલવૃન્તઃ કરવીરોંઽશવાનપિ | સ્વયમ્પ્રભો મહાસોમો યશ્ચાપિ ગરુડાહૃતઃ ||૬|| ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા | અગ્નિષ્ટોમો રૈવતશ્ચ યથોક્ત ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૭|| ગાયત્ર્યા ત્રિપદા યુક્તો યશ્ચોડુપતિરુચ્યતે | એતે સોમાઃ સમાખ્યાતા વેદોક્તૈર્નામભિઃ શુભૈઃ ||૮|| સર્વેષામેવ ચૈતેષામેકો વિધિરુપાસને | સર્વે તુલ્યગુણાશ્ચૈવ વિધાનં તેષુ વક્ષ્યતે ||૯||

Adhikarana 3 (10-12) · Śloka 12

અતોઽન્યતમં સોમમુપયુયુક્ષુઃ સર્વોપકરણપરિચારકોપેતઃ પ્રશસ્તે દેશે ત્રિવૃતમાગારં કારયિત્વા હૃતદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ અંશુમન્તમાદાયાધ્વરકલ્પેનાહૃતમભિષુતમભિહુતં ચાન્તરાગારે કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનઃ સોમકન્દં સુવર્ણસૂચ્યા વિદાર્ય પયો ગૃહ્ણીયાત્ સૌવર્ણે (રાજતે વા ) પાત્રેઽઞ્જલિમાત્રં, તતઃ સકૃદેવોપયુઞ્જીત નાખાદયન્, તત ઉપસ્પૃશ્ય શેષમપ્સ્વવસાદ્ય યમનિયમાભ્યામાત્માનં સંયોજ્ય વાગ્યતોઽભ્યન્તરતઃ સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનો વિહરેત્ ||૧૦|| રસાયનં પીતવાંસ્તુ નિવાતે તન્મનાઃ શુચિઃ | આસીત તિષ્ઠેત્ ક્રામેચ્ચ ન કથઞ્ચન સંવિશેત્ ||૧૧|| સાયં વા ભુક્તવાનુપશ્રુતશાન્તિઃ કુશશય્યાયાં કૃષ્ણાજિનોત્તરાયાં સુહૃદ્ભિરુપાસ્યમાનઃ શયીત, તૃષિતો વા શીતોદકમાત્રાં પિબેત્ (અશનાયિતો વા ક્ષારં); તતઃ પ્રાતરુત્થાયોપશ્રુતશાન્તિઃ કૃતમઙ્ગલો ગાં સ્પૃષ્ટ્વા તથૈવાસીત, તસ્ય જીર્ણે સોમે છર્દિરુત્પદ્યતે, તતઃ શોણિતાક્તં કૃમિવ્યામિશ્રં છર્દિતવતે સાયં શૃતશીતં ક્ષીરં વિતરેત્; તતસ્તૃતીયેઽહનિ કૃમિવ્યામિશ્રમતિસાર્યતે, સ તેનાનિષ્ટપ્રતિગ્રહભુક્તપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈર્વિનિર્મુક્તઃ શુદ્ધતનુર્ભવતિ, તતઃ સાયં સ્નાતાય પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્, ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં ચૈનં શય્યાયાં શાયયેત્; તતશ્ચતુર્થેઽહનિ તસ્ય શ્વયથુરુત્પદ્યતે, તતઃ સર્વાઙ્ગેભ્યઃ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, તદહશ્ચ શય્યાયાં પાંશુભિરવકીર્યમાણઃ શયીત, તતઃ સાયં પૂર્વવદેવ ક્ષીરં વિતરેત્; એવં પઞ્ચમષષ્ઠયોર્દિવસયોર્વર્તેત, કેવલમુભયકાલમસ્મૈ ક્ષીરં વિતરેત્; તતઃ સપ્તમેઽહનિ નિર્માંસસ્ત્વગસ્થિભૂતઃ કેવલં સોમપરિગ્રહાદેવોચ્છ્વસિતિ, તદહશ્ચ ક્ષીરેણ સુખોષ્ણેન પરિષિચ્ય તિલમધુકચન્દનાનુલિપ્તદેહં પયઃ પાયયેત્; તતોઽષ્ટમેઽહનિ પ્રાતરેવ ક્ષીરપરિષિક્તં ચન્દનપ્રદિગ્ધગાત્રં પયઃ પાયયિત્વા પાંશુશય્યાં સમુત્સૃજ્ય ક્ષૌમવસ્ત્રાસ્તૃતાયાં શય્યાયાં શાયયેત્, તતોઽસ્ય માંસમાપ્યાય્યતે, ત્વક્ ચાવદલતિ, દન્તનખરોમાણિ ચાસ્ય પતન્તિ, તસ્ય નવમદિવસાત્ પ્રભૃત્યણુતૈલાભ્યઙ્ગઃ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ; તતો દશમેઽહન્યેતદેવ વિતરેત્, તતોઽસ્ય ત્વક્ સ્થિરતામુપૈતિ; એવમેકાદશદ્વાદશયોર્વર્તેત; તતસ્ત્રયોદશાત્ પ્રભૃતિ સોમવલ્કકષાયપરિષેકઃ, એવમાષોડશાદ્વર્તેત; તતઃ સપ્તદશાષ્ટાદશયોર્દિવસયોર્દશના જાયન્તે શિખરિણઃ સ્નિગ્ધવજ્રવૈદૂર્યસ્ફટિકપ્રકાશાઃ સમાઃ સ્થિરાઃ સહિષ્ણવઃ, તદા પ્રભૃતિ ચાનવૈઃ શાલિતણ્ડુલૈઃ ક્ષીરયવાગૂમુપસેવેત યાવત્ પઞ્ચર્વિશતિરિતિ; તતોઽસ્મૈ દદ્યાચ્છાલ્યોદનં મૃદૂભયકાલં પયસા, તતોઽસ્ય નખા જાયન્તે વિદ્રુમેન્દ્રગોપકતરુણાદિત્યપ્રકાશાઃ, સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધા લક્ષણસમ્પન્નાઃ કેશાશ્ચ સૂક્ષ્મા જાયન્તે, ત્વક્ ચ નીલોત્પલાતસીપુષ્પવૈદૂર્યપ્રકાશા; ઊર્ધ્વં ચ માસાત્ કેશાન્ વાપયેત્, વાપયિત્વા ચોશીરચન્દનકૃષ્ણતિલકલ્કૈઃ શિરઃ પ્રદિહ્યાત્ પયસા વા સ્નાપયેત્; તતોઽસ્યાનન્તરં સપ્તરાત્રાત્ કેશા જાયન્તે ભ્રમરાઞ્જનનિભાઃ કુઞ્ચિતાઃ સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધાઃ; તતસ્ત્રિરાત્રાત્ પ્રથમાવસથપરિસરાન્નિષ્ક્રમ્ય મુહૂર્તં સ્થિત્વા પુનરેવાન્તઃ પ્રવિશેત્, તતોઽસ્ય બલાતૈલમભ્યઙ્ગાર્થેઽવચાર્યં, યવપિષ્ટમુદ્વર્તનાર્થે, સુખોષ્ણં ચ પયઃ પરિષેકાર્થે, અજકર્ણકષાયમુત્સાદનાર્થે, સોશીરં કૂપોદકં સ્નાનાર્થે, ચન્દનમનુલેપાર્થે, આમલકરસવિમિશ્રાશ્ચાસ્ય યૂષસૂપવિકલ્પાઃ, ક્ષીરમધુકસિદ્ધં ચ કૃષ્ણતિલમવચારણાર્થે, એવં દશરાત્રં; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં દ્વિતીયે પરિસરે વર્તેત; તતસ્તૃતીયે પરિસરે સ્થિરીકુર્વન્નાત્માનમન્યદ્દશરાત્રમાસીત, કિઞ્ચિદાતપપવનાન્ વા સેવેત, પુનશ્ચાન્તઃ પ્રવિશેત્, ન ચાત્માનમાદર્શેઽપ્સુ વા નિરીક્ષેત રૂપશાલિત્વાત્; તતોઽન્યદ્દશરાત્રં ક્રોધાદીન્ પરિહરેત્ , એવં સર્વેષામુપયોગવિકલ્પઃ | વિશેષતસ્તુ વલ્લીપ્રતાનક્ષુપકાદયઃ સોમા બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યૈર્ભક્ષયિતવ્યાઃ | તેષાં તુ પ્રમાણમર્ધચતુષ્કમુષ્ટયઃ ||૧૨||

Adhikarana 4 (13) · Śloka 13

અંશુમન્તં સૌવર્ણે પાત્રેઽભિષુણુયાત્, ચન્દ્રમસં રાજતે; તાવુપયુજ્યાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમવાપ્યેશાનં દેવમનુપ્રવિશતિ, શેષાંસ્તુ તામ્રમયે મૃન્મયે વા રોહિતે વા ચર્મણિ વિતતે; શૂદ્રવર્જં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ સોમા ઉપયોક્તવ્યાઃ | તતશ્ચતુર્થે માસે પૌર્ણમાસ્યાં શુચૌ દેશે બ્રાહ્મણાનર્ચયિત્વા કૃતમઙ્ગલો નિષ્ક્રમ્ય યથોક્તં વ્રજેદિતિ ||૧૩||

Adhikarana 5 (14-19) · Śloka 19

ઓષધીનાં પતિં સોમમુપયુજ્ય વિચક્ષણઃ | દશવર્ષસહસ્રાણિ નવાં ધારયતે તનુમ્ ||૧૪|| નાગ્નિર્ન તોયં ન વિષં ન શસ્ત્રં નાસ્ત્રમેવ ચ | તસ્યાલમાયુઃક્ષપણે સમર્થાનિ ભવન્તિ હિ ||૧૫|| ભદ્રાણાં ષષ્ટિવર્ષાણાં પ્રસ્રુતાનામનેકધા | કુઞ્જરાણાં સહસ્રસ્ય બલં સમધિગચ્છતિ ||૧૬|| ક્ષીરોદં શક્રસદનમુત્તરાંશ્ચ કુરૂનપિ | યત્રેચ્છતિ સ ગન્તું વા તત્રાપ્રતિહતા ગતિઃ ||૧૭|| કન્દર્પ ઇવ રૂપેણ કાન્ત્યા ચન્દ્ર ઇવાપરઃ | પ્રહ્લાદયતિ ભૂતાનાં મનાંસિ સ મહાદ્યુતિઃ ||૧૮|| સાઙ્ગોપાઙ્ગાંશ્ચ નિખિલાન્ વેદાન્ વિન્દતિ તત્ત્વતઃ | ચરત્યમોઘસઙ્કલ્પો દેવવચ્ચાખિલં જગત્ ||૧૯||

Adhikarana 6 (20-26) · Śloka 26

સર્વેષામેવ સોમાનાં પત્રાણિ દશ પઞ્ચ ચ | તાનિ શુક્લે ચ કૃષ્ણે ચ જાયન્તે નિપતન્તિ ચ ||૨૦|| એકૈકં જાયતે પત્રં સોમસ્યાહરહસ્તદા | શુક્લસ્ય પૌર્ણમાસ્યાં તુ ભવેત્ પઞ્ચદશચ્છદઃ ||૨૧|| શીર્યતે પત્રમેકૈકં દિવસે દિવસે પુનઃ | કૃષ્ણપક્ષક્ષયે ચાપિ લતા ભવતિ કેવલા ||૨૨|| અંશુમાનાજ્યગન્ધસ્તુ કન્દવાન્ રજતપ્રભઃ | કદલ્યાકારકન્દસ્તુ મુઞ્જવાંલ્લશુનચ્છદઃ ||૨૩|| ચન્દ્રમાઃ કનકાભાસો જલે ચરતિ સર્વદા | ગરુડાહૃતનામા ચ શ્વેતાક્ષશ્ચાપિ પાણ્ડુરૌ ||૨૪|| સર્પનિર્મોકસદૃશૌ તૌ વૃક્ષાગ્રાવલમ્બિનૌ | તથાઽન્યે મણ્ડલૈશ્ચિત્રૈશ્ચિત્રિતા ઇવ ભાન્તિ તે ||૨૫|| સર્વ એવ તુ વિજ્ઞેયાઃ સોમાઃ પઞ્ચદશચ્છદાઃ | ક્ષીરકન્દલતાવન્તઃ પત્રૈર્નાનાવિધૈઃ સ્મૃતાઃ ||૨૬||

Adhikarana 7 (27-31) · Śloka 31

હિમવત્યર્બુદે સહ્યે મહેન્દ્રે મલયે તથા | શ્રીપર્વતે દેવગિરૌ ગિરૌ દેવસહે તથા ||૨૭|| પારિયાત્રે ચ વિન્ધ્યે ચ દેવસુન્દે હદે તથા | ઉત્તરેણ વિતસ્તાયાઃ પ્રવૃદ્ધા યે મહીધરાઃ ||૨૮|| પઞ્ચ તેષામધો મધ્યે સિન્ધુનામા મહાનદઃ | હઠવત્ પ્લવતે તત્ર ચન્દ્રમાઃ સોમસત્તમઃ ||૨૯|| તસ્યોદ્દેશેષુ ચાપ્યસ્તિ મુઞ્જવાનંશુમાનપિ | કાશ્મીરેષુ સરો દિવ્યં નામ્ના ક્ષુદ્રકમાનસમ્ ||૩૦|| ગાયત્રસ્ત્રૈષ્ટુભઃ પાઙ્ક્તો જાગતઃ શાક્વરસ્તથા | અત્ર સન્ત્યપરે ચાપિ સોમાઃ સોમસમપ્રભાઃ ||૩૧||

Adhikarana 8 (32) · Śloka 32

યૈશ્ચાત્ર મન્દભાગ્યૈસ્તે ભિષજશ્ચાપમાનિતાઃ | ન તાન્ પશ્યન્ત્યધર્મિષ્ઠાઃ કૃતઘ્નાશ્ચાપિ માનવાઃ | ભેષજદ્વેષિણશ્ચાપિ બ્રાહ્મણદ્વેષિણસ્તથા ||૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનચિકિત્સિતં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૯||