Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്വഭാവവ്യാധിപ്രതിഷേധനീയം രസായനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
സ്വഭാവപ്രവൃത്താനാം ക്ഷുത്പിപാസാജരാമൃത്യുനിദ്രാപ്രഭൃതീനാം വ്യാധീനാം പ്രതിഷേധനം സ്വഭാവവ്യാധിപ്രതിഷേധനം, തദധികൃത്യ കൃതം രസായനം സ്വഭാവവ്യാധിപ്രതിഷേധനീയമ്| യദ്യപി സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിഷേധനീയസ്തഥാऽപി രസായനപ്രഭാവാത്തപോജ്ഞാനാദിയുക്തൈര്മഹര്ഷിഭിരനിയതായുഷാം സ്വഭാവവ്യാധ്യാദിഃ പ്രതിഷിധ്യതേ; നിയതായുഷാഃ പുനഃ കലികലുഷൈരക്ഷീണാ രസായനായോഗ്യാ ഏവ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9
ബ്രഹ്മാദയോऽസൃജന് പൂര്വമമൃതം സോമസഞ്ജ്ഞിതമ് |
ജരാമൃത്യുവിനാശായ വിധാനം തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൩||
ഏക ഏവ ഖലു ഭഗവാന് സോമഃ സ്ഥാനനാമാകൃതിവീര്യവിശേഷൈശ്ചതുര്വിംശതിധാ ഭിദ്യതേ ||൪||
തദ്യഥാ- അംശുമാന് മുഞ്ജവാംശ്ചൈവ ചന്ദ്രമാ രജതപ്രഭഃ |
ദൂര്വാസോമഃ കനീയാംശ്ച ശ്വേതാക്ഷഃ കനകപ്രഭഃ ||൫||
പ്രതാനവാംസ്താലവൃന്തഃ കരവീരോംऽശവാനപി |
സ്വയമ്പ്രഭോ മഹാസോമോ യശ്ചാപി ഗരുഡാഹൃതഃ ||൬||
ഗായത്രസ്ത്രൈഷ്ടുഭഃ പാങ്ക്തോ ജാഗതഃ ശാക്വരസ്തഥാ |
അഗ്നിഷ്ടോമോ രൈവതശ്ച യഥോക്ത ഇതി സഞ്ജ്ഞിതഃ ||൭||
ഗായത്ര്യാ ത്രിപദാ യുക്തോ യശ്ചോഡുപതിരുച്യതേ |
ഏതേ സോമാഃ സമാഖ്യാതാ വേദോക്തൈര്നാമഭിഃ ശുഭൈഃ ||൮||
സര്വേഷാമേവ ചൈതേഷാമേകോ വിധിരുപാസനേ |
സര്വേ തുല്യഗുണാശ്ചൈവ വിധാനം തേഷു വക്ഷ്യതേ ||൯||
View original
ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्वममृतं सोमसञ्ज्ञितम् |
जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते ||३||
एक एव खलु भगवान् सोमः स्थाननामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते ||४||
तद्यथा- अंशुमान् मुञ्जवांश्चैव चन्द्रमा रजतप्रभः |
दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः ||५||
प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरोंऽशवानपि |
स्वयम्प्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः ||६||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति सञ्ज्ञितः ||७||
गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते |
एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः ||८||
सर्वेषामेव चैतेषामेको विधिरुपासने |
सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते ||९||
ഗായത്ര്യാ ത്രിപദാ യുക്ത ഇതി സര്വേഷാമേവ സോമാനാം വിശേഷണമ്| തത്ര ഗായത്ര്യാ വര്ണസ്വരാത്മികായാഃ സോമസ്യ സാക്ഷാദ്യോഗോ നാസ്തീതി ഗായത്രീപ്രതിപാദിതലോകവേദത്രയയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ; തേന പീതസോമപ്രഭാവേണ ലോകവേദത്രയമസ്യ വശീഭവതി| ഏതാനി ച നാമാനി സാമാന്യലോകാപ്രസിദ്ധാന്യപി പ്രമാണാനീതി ദര്ശയന്നാഹ- ഏതേ സോമാ ഇത്യാദി| തുല്യഗുണാഃ തുല്യഫലാ ഇത്യര്ഥഃ||൩-൯||
Adhikarana 3 (10-12) · Śloka 12
അതോऽന്യതമം സോമമുപയുയുക്ഷുഃ സര്വോപകരണപരിചാരകോപേതഃ പ്രശസ്തേ ദേശേ ത്രിവൃതമാഗാരം കാരയിത്വാ ഹൃതദോഷഃ പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തഃ പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു അംശുമന്തമാദായാധ്വരകല്പേനാഹൃതമഭിഷുതമഭിഹുതം ചാന്തരാഗാരേ കൃതമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനഃ സോമകന്ദം സുവര്ണസൂച്യാ വിദാര്യ പയോ ഗൃഹ്ണീയാത് സൌവര്ണേ (രാജതേ വാ ) പാത്രേऽഞ്ജലിമാത്രം, തതഃ സകൃദേവോപയുഞ്ജീത നാഖാദയന്, തത ഉപസ്പൃശ്യ ശേഷമപ്സ്വവസാദ്യ യമനിയമാഭ്യാമാത്മാനം സംയോജ്യ വാഗ്യതോऽഭ്യന്തരതഃ സുഹൃദ്ഭിരുപാസ്യമാനോ വിഹരേത് ||൧൦||
രസായനം പീതവാംസ്തു നിവാതേ തന്മനാഃ ശുചിഃ |
ആസീത തിഷ്ഠേത് ക്രാമേച്ച ന കഥഞ്ചന സംവിശേത് ||൧൧||
സായം വാ ഭുക്തവാനുപശ്രുതശാന്തിഃ കുശശയ്യായാം കൃഷ്ണാജിനോത്തരായാം സുഹൃദ്ഭിരുപാസ്യമാനഃ ശയീത, തൃഷിതോ വാ ശീതോദകമാത്രാം പിബേത് (അശനായിതോ വാ ക്ഷാരം); തതഃ പ്രാതരുത്ഥായോപശ്രുതശാന്തിഃ കൃതമങ്ഗലോ ഗാം സ്പൃഷ്ട്വാ തഥൈവാസീത, തസ്യ ജീര്ണേ സോമേ ഛര്ദിരുത്പദ്യതേ, തതഃ ശോണിതാക്തം കൃമിവ്യാമിശ്രം ഛര്ദിതവതേ സായം ശൃതശീതം ക്ഷീരം വിതരേത്; തതസ്തൃതീയേऽഹനി കൃമിവ്യാമിശ്രമതിസാര്യതേ, സ തേനാനിഷ്ടപ്രതിഗ്രഹഭുക്തപ്രഭൃതിഭിര്വിശേഷൈര്വിനിര്മുക്തഃ ശുദ്ധതനുര്ഭവതി, തതഃ സായം സ്നാതായ പൂര്വവദേവ ക്ഷീരം വിതരേത്, ക്ഷൌമവസ്ത്രാസ്തൃതായാം ചൈനം ശയ്യായാം ശായയേത്; തതശ്ചതുര്ഥേऽഹനി തസ്യ ശ്വയഥുരുത്പദ്യതേ, തതഃ സര്വാങ്ഗേഭ്യഃ കൃമയോ നിഷ്ക്രാമന്തി, തദഹശ്ച ശയ്യായാം പാംശുഭിരവകീര്യമാണഃ ശയീത, തതഃ സായം പൂര്വവദേവ ക്ഷീരം വിതരേത്; ഏവം പഞ്ചമഷഷ്ഠയോര്ദിവസയോര്വര്തേത, കേവലമുഭയകാലമസ്മൈ ക്ഷീരം വിതരേത്; തതഃ സപ്തമേऽഹനി നിര്മാംസസ്ത്വഗസ്ഥിഭൂതഃ കേവലം സോമപരിഗ്രഹാദേവോച്ഛ്വസിതി, തദഹശ്ച ക്ഷീരേണ സുഖോഷ്ണേന പരിഷിച്യ തിലമധുകചന്ദനാനുലിപ്തദേഹം പയഃ പായയേത്; തതോऽഷ്ടമേऽഹനി പ്രാതരേവ ക്ഷീരപരിഷിക്തം ചന്ദനപ്രദിഗ്ധഗാത്രം പയഃ പായയിത്വാ പാംശുശയ്യാം സമുത്സൃജ്യ ക്ഷൌമവസ്ത്രാസ്തൃതായാം ശയ്യായാം ശായയേത്, തതോऽസ്യ മാംസമാപ്യായ്യതേ, ത്വക് ചാവദലതി, ദന്തനഖരോമാണി ചാസ്യ പതന്തി, തസ്യ നവമദിവസാത് പ്രഭൃത്യണുതൈലാഭ്യങ്ഗഃ സോമവല്കകഷായപരിഷേകഃ; തതോ ദശമേऽഹന്യേതദേവ വിതരേത്, തതോऽസ്യ ത്വക് സ്ഥിരതാമുപൈതി; ഏവമേകാദശദ്വാദശയോര്വര്തേത; തതസ്ത്രയോദശാത് പ്രഭൃതി സോമവല്കകഷായപരിഷേകഃ, ഏവമാഷോഡശാദ്വര്തേത; തതഃ സപ്തദശാഷ്ടാദശയോര്ദിവസയോര്ദശനാ ജായന്തേ ശിഖരിണഃ സ്നിഗ്ധവജ്രവൈദൂര്യസ്ഫടികപ്രകാശാഃ സമാഃ സ്ഥിരാഃ സഹിഷ്ണവഃ, തദാ പ്രഭൃതി ചാനവൈഃ ശാലിതണ്ഡുലൈഃ ക്ഷീരയവാഗൂമുപസേവേത യാവത് പഞ്ചര്വിശതിരിതി; തതോऽസ്മൈ ദദ്യാച്ഛാല്യോദനം മൃദൂഭയകാലം പയസാ, തതോऽസ്യ നഖാ ജായന്തേ വിദ്രുമേന്ദ്രഗോപകതരുണാദിത്യപ്രകാശാഃ, സ്ഥിരാഃ സ്നിഗ്ധാ ലക്ഷണസമ്പന്നാഃ കേശാശ്ച സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ, ത്വക് ച നീലോത്പലാതസീപുഷ്പവൈദൂര്യപ്രകാശാ; ഊര്ധ്വം ച മാസാത് കേശാന് വാപയേത്, വാപയിത്വാ ചോശീരചന്ദനകൃഷ്ണതിലകല്കൈഃ ശിരഃ പ്രദിഹ്യാത് പയസാ വാ സ്നാപയേത്; തതോऽസ്യാനന്തരം സപ്തരാത്രാത് കേശാ ജായന്തേ ഭ്രമരാഞ്ജനനിഭാഃ കുഞ്ചിതാഃ സ്ഥിരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ; തതസ്ത്രിരാത്രാത് പ്രഥമാവസഥപരിസരാന്നിഷ്ക്രമ്യ മുഹൂര്തം സ്ഥിത്വാ പുനരേവാന്തഃ പ്രവിശേത്, തതോऽസ്യ ബലാതൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥേऽവചാര്യം, യവപിഷ്ടമുദ്വര്തനാര്ഥേ, സുഖോഷ്ണം ച പയഃ പരിഷേകാര്ഥേ, അജകര്ണകഷായമുത്സാദനാര്ഥേ, സോശീരം കൂപോദകം സ്നാനാര്ഥേ, ചന്ദനമനുലേപാര്ഥേ, ആമലകരസവിമിശ്രാശ്ചാസ്യ യൂഷസൂപവികല്പാഃ, ക്ഷീരമധുകസിദ്ധം ച കൃഷ്ണതിലമവചാരണാര്ഥേ, ഏവം ദശരാത്രം; തതോऽന്യദ്ദശരാത്രം ദ്വിതീയേ പരിസരേ വര്തേത; തതസ്തൃതീയേ പരിസരേ സ്ഥിരീകുര്വന്നാത്മാനമന്യദ്ദശരാത്രമാസീത, കിഞ്ചിദാതപപവനാന് വാ സേവേത, പുനശ്ചാന്തഃ പ്രവിശേത്, ന ചാത്മാനമാദര്ശേऽപ്സു വാ നിരീക്ഷേത രൂപശാലിത്വാത്; തതോऽന്യദ്ദശരാത്രം ക്രോധാദീന് പരിഹരേത് , ഏവം സര്വേഷാമുപയോഗവികല്പഃ |
വിശേഷതസ്തു വല്ലീപ്രതാനക്ഷുപകാദയഃ സോമാ ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യൈര്ഭക്ഷയിതവ്യാഃ |
തേഷാം തു പ്രമാണമര്ധചതുഷ്കമുഷ്ടയഃ ||൧൨||
View original
अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृतमागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु अंशुमन्तमादायाध्वरकल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णे (राजते वा ) पात्रेऽञ्जलिमात्रं, ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नाखादयन्, तत उपस्पृश्य शेषमप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत् ||१०||
रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः |
आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथञ्चन संविशेत् ||११||
सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरुपास्यमानः शयीत, तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् (अशनायितो वा क्षारं); ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत, तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते, ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत्; ततस्तृतीयेऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते, स तेनानिष्टप्रतिग्रहभुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति, ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्, क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत्; ततश्चतुर्थेऽहनि तस्य श्वयथुरुत्पद्यते, ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तदहश्च शय्यायां पांशुभिरवकीर्यमाणः शयीत, ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्; एवं पञ्चमषष्ठयोर्दिवसयोर्वर्तेत, केवलमुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत्; ततः सप्तमेऽहनि निर्मांसस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसिति, तदहश्च क्षीरेण सुखोष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत्; ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समुत्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते, त्वक् चावदलति, दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति, तस्य नवमदिवसात् प्रभृत्यणुतैलाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः; ततो दशमेऽहन्येतदेव वितरेत्, ततोऽस्य त्वक् स्थिरतामुपैति; एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत; ततस्त्रयोदशात् प्रभृति सोमवल्ककषायपरिषेकः, एवमाषोडशाद्वर्तेत; ततः सप्तदशाष्टादशयोर्दिवसयोर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थिराः सहिष्णवः, तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूमुपसेवेत यावत् पञ्चर्विशतिरिति; ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा, ततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्रगोपकतरुणादित्यप्रकाशाः, स्थिराः स्निग्धा लक्षणसम्पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते, त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा; ऊर्ध्वं च मासात् केशान् वापयेत्, वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत्; ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः; ततस्त्रिरात्रात् प्रथमावसथपरिसरान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत्, ततोऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थेऽवचार्यं, यवपिष्टमुद्वर्तनार्थे, सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमनुलेपार्थे, आमलकरसविमिश्राश्चास्य यूषसूपविकल्पाः, क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे, एवं दशरात्रं; ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत; ततस्तृतीये परिसरे स्थिरीकुर्वन्नात्मानमन्यद्दशरात्रमासीत, किञ्चिदातपपवनान् वा सेवेत, पुनश्चान्तः प्रविशेत्, न चात्मानमादर्शेऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात्; ततोऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन् परिहरेत् , एवं सर्वेषामुपयोगविकल्पः |
विशेषतस्तु वल्लीप्रतानक्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः |
तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः ||१२||
അത ഇത്യാദി| അന്യതമമ് ഏകതമമ്| ഉപയുയുക്ഷുഃ ഉപയോഗം കര്തുമിച്ഛുഃ| ഉപകരണാനി ഘൃതാദീനി | പരിചാരകാഃ സര്വകര്മണാം കര്താരഃ| പ്രശസ്തദേശേ വാസ്തുശാസ്ത്രവിദ്ഭിഃ പരീക്ഷിതേ പ്രാഗുദക്പ്രവണേ, ത്രിവൃതമാഗാരം ത്രിഃപരിവൃതാം ഗര്ഭകുടീം കാരയിത്വാ| ഹൃതദോഷഃ ഹൃതഃ സ്നേഹസ്വേദപൂര്വകൈര്വമനാദിഭിര്ദോഷോ യേന സഃ| പ്രതിസംസൃഷ്ടം പേയാദിസംസര്ജനക്രമേണ ഭക്തം പഥ്യം യേന സഃ| പ്രശസ്താസ്തിഥയോ നന്ദാദയോ രിക്താവര്ജ്യാഃ, കരണാനി ബവാദീനി വിഷ്ടിവര്ജ്യാനി, മുഹൂര്താഃ ശിവാദയഃ പ്രശസ്താഃ; നക്ഷത്രാണി പുഷ്യഹസ്താശ്വിനീശ്രവണാനി| അഘ്വരകല്പസ്യ വിധാനേനാഹൃതമഗ്നിഷ്ടോമവിധാനേനാനീതമ്| അഭിഷുതമ് ഋത്വിഗ്ഭിഃ സ്നാപിതമ്| അഭിഹുതം വഹ്നൌ പ്രക്ഷിപ്തമ്, ‘ഋത്വിഗ്ഭിഃ ഏവ’ ഇതി ശേഷഃ| അന്തരാഗാരേ അന്തര്ഗൃഹേ| അഞ്ജലിമാത്രം കുഡവപ്രമാണമ്| നാസ്വാദയന് സോമരസമനുത്സ്വാദയന്| ഉപസ്പൃശ്യ ആചമനം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ശേഷം ഗൃഹീതക്ഷീരമംശുമതഃ കന്ദം പാനീയേ നദ്യാദിഗതേ നിക്ഷിപ്യേത്യര്ഥഃ| മനഃസങ്കല്പാദിനിരോധോ നിയമഃ, പുനരിന്ദ്രിയദേഹയോര്നിരോധോ യമഃ| ആത്മാനം ചേതഃ| വാചഃ പുനഃ സംയമനമാഹ- വാഗ്യതഃ; മൌനം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| വിഹരേദിതി വിഹാരം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തത്ര കായവിഹാരശ്ചതുര്വിധോ ഗമനചങ്ക്രമണസ്ഥാനാസനഭേദേന| ന കഥഞ്ചന സംവിശേത് ന സ്വപ്യാത്| തന്മനാ ഇതി തത്രൈവ സോമേ മനോ യസ്യ സ തഥാ| ഉപശ്രുതശാന്തിഃ ആകര്ണിതമങ്ഗലപാഠഃ| സായം ശയീതേതി തേന ദിവാ സ്വാപനിഷേധഃ| അഭോജനം പുനരത്ര പ്രഥമ ഏവ ദിനേ യത്ര സോമപാനമ്| ശീതോദകമാത്രാമിതി മാത്രാശബ്ദോऽയമല്പാര്ഥഃ, ശീതമല്പമുദകം ജലം പിബേത്| ഗാം സ്പൃഷ്ട്വേതി ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാദ്ഗാം ദത്ത്വേതി ജേജ്ജടഃ| അനിഷ്ടഭോജനം ശ്രദ്ധാദിഭോജനം, പ്രഗ്രഹഭോജനം ബലാദനിച്ഛം സങ്കീര്ണാചാരൈര്ഭോജ്യതേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യേऽപി അനിഷ്ടപ്രതിഗ്രഹാദയോऽഭിപ്രേതാഃ| വിതരേത് ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ| പാംശുഃ ധൂലിഃ| പരിഷേകഃ സ്നാനമ്| അജകര്ണകഷായമിതി കല്കമിത്യര്ഥഃ; കല്കേऽപി കഷായശബ്ദോ വര്തതേ, “പഞ്ചവിധം കഷായകല്പനമ്” (ച.സൂ. അ.൪) ഇതി വചനാത്| സസ്നേഹകല്കേന ഘര്ഷണമുത്സാദനമ്| ക്ഷീരമധുകസിദ്ധം ചേത്യാദി ഗവ്യക്ഷീരചതുര്ഗുണം മധുകകല്കസിദ്ധം കൃഷ്ണതിലാനാം തൈലം വ്യഞ്ജനാദിഷ്വവചാര്യമ്| ഉപയോഗവികല്പ ഇതി ഉപയുജ്യതേ ഇത്യുപയോഗോ ഗവ്യക്ഷീരാദിരാഹാരോ വിഹാരശ്ച, ഉപയോഗവികല്പ ഉപയോഗഭേദഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തത്രൈവ ക്വചിദ്വര്ണഭേദേന ഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- വിശേഷതസ്തു വല്ലീത്യാദി| വല്ലീ ലതാ, പ്രതാനം ദൂര്വാശൈവലകമൂലാനാമിവ വിസ്താരഃ , ക്ഷുപകോ വിടപഃ, ആദിഗ്രഹണാത് കന്ദാദീനാമപി ഗ്രഹണമ്| അര്ധം ചതുഷ്കം യേഷാം തേ തഥാ; മുഷ്ടിഃ പലമ്||൧൦-൧൨||
Adhikarana 4 (13) · Śloka 13
അംശുമന്തം സൌവര്ണേ പാത്രേऽഭിഷുണുയാത്, ചന്ദ്രമസം രാജതേ; താവുപയുജ്യാഷ്ടഗുണമൈശ്വര്യമവാപ്യേശാനം ദേവമനുപ്രവിശതി, ശേഷാംസ്തു താമ്രമയേ മൃന്മയേ വാ രോഹിതേ വാ ചര്മണി വിതതേ; ശൂദ്രവര്ജം ത്രിഭിര്വര്ണൈഃ സോമാ ഉപയോക്തവ്യാഃ |
തതശ്ചതുര്ഥേ മാസേ പൌര്ണമാസ്യാം ശുചൌ ദേശേ ബ്രാഹ്മണാനര്ചയിത്വാ കൃതമങ്ഗലോ നിഷ്ക്രമ്യ യഥോക്തം വ്രജേദിതി ||൧൩||
View original
अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात्, चन्द्रमसं राजते; तावुपयुज्याष्टगुणमैश्वर्यमवाप्येशानं देवमनुप्रविशति, शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते; शूद्रवर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः |
ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति ||१३||
തേഷാം തു പാത്രേഷ്വപി ഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- അംശുമന്തമിത്യാദി| അഭിഷുണുയാത് പീഡയേത്| താവുപയുജ്യേതി ഏതയോരുപയോഗം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| അഷ്ടവിധൈശ്വര്യം യഥാ- “അണിമാ ലഘിമാ പ്രാപ്തിഃ പ്രാകാമ്യം മഹിമാ തഥാ| ഈശിത്വം ച വശിത്വം ച തഥാ കാമാവസായിതാ”- ഇതി; ഏതദഷ്ടഗുണമൈശ്വര്യം യോഗലഭ്യമപി സോമരസായനാല്ലഭ്യതേ| ചരകേ പുനരന്യഥോക്തമ്- “ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ഛന്ദതഃ ക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്|| ഇത്യഷ്ടഗുണമാഖ്യാതം യോഗിനാം ബലമൈശ്വരമ്| ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനാത്തത്സര്വമുപവര്തതേ” (ച.ശാ. അ.൧)- ഇതി| ഈശാനം മഹേശ്വരമ്| രോഹിതഃ ലോഹിതവര്ണോ മൃഗവിശേഷഃ| വിതതേ വിസ്തൃതേ||൧൩||
Adhikarana 5 (14-19) · Śloka 19
ഓഷധീനാം പതിം സോമമുപയുജ്യ വിചക്ഷണഃ |
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി നവാം ധാരയതേ തനുമ് ||൧൪||
നാഗ്നിര്ന തോയം ന വിഷം ന ശസ്ത്രം നാസ്ത്രമേവ ച |
തസ്യാലമായുഃക്ഷപണേ സമര്ഥാനി ഭവന്തി ഹി ||൧൫||
ഭദ്രാണാം ഷഷ്ടിവര്ഷാണാം പ്രസ്രുതാനാമനേകധാ |
കുഞ്ജരാണാം സഹസ്രസ്യ ബലം സമധിഗച്ഛതി ||൧൬||
ക്ഷീരോദം ശക്രസദനമുത്തരാംശ്ച കുരൂനപി |
യത്രേച്ഛതി സ ഗന്തും വാ തത്രാപ്രതിഹതാ ഗതിഃ ||൧൭||
കന്ദര്പ ഇവ രൂപേണ കാന്ത്യാ ചന്ദ്ര ഇവാപരഃ |
പ്രഹ്ലാദയതി ഭൂതാനാം മനാംസി സ മഹാദ്യുതിഃ ||൧൮||
സാങ്ഗോപാങ്ഗാംശ്ച നിഖിലാന് വേദാന് വിന്ദതി തത്ത്വതഃ |
ചരത്യമോഘസങ്കല്പോ ദേവവച്ചാഖിലം ജഗത് ||൧൯||
View original
ओषधीनां पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः |
दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम् ||१४||
नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च |
तस्यालमायुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति हि ||१५||
भद्राणां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा |
कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति ||१६||
क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि |
यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः ||१७||
कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः |
प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः ||१८||
साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान् विन्दति तत्त्वतः |
चरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत् ||१९||
‘നവാം’ ഇത്യത്ര ‘അക്ഷതം’ ഇതി പാഠാന്തരം, അക്ഷതം യഥാ ഭവതി തഥാ തനും ശരീരം ധാരയതേ; അക്ഷതമിതി പാഠാത്തു വ്യാധേര്നിഷേധഃ| അസ്നം മന്ത്രവച്ഛസ്ത്രമ്| തസ്യാലമിത്യാദി| അലമ് അത്രാജസ്രമ്, അലമ് അത്യര്ഥമായുഃക്ഷപണേ ന സമര്ഥാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഭദ്രാണാം ഭദ്രജാതീയാനാം, ഷഷ്ടിവര്ഷാണാം ഷഷ്ടിവര്ഷപ്രമാണാനാം, പ്രസ്രുതാനാം ഗലിതമദാനാമ്, അനേകധാ ബഹൂന് വാരാന്, ദ്വിപാനാം ബലമിത്യുക്ത്യാ അനിവാര്യമിത്യര്ഥഃ| കന്ദര്പഃ കാമദേവഃ| ക്ഷീരോദഃ ക്ഷീരസമുദ്രഃ, ശക്രസദനമ് ഇന്ദ്രഗൃഹമ്, ഉത്തരകുരവോ ദേശവിശേഷാഃ| അപ്രതിഹതാ അനിവാര്യാ| കാന്ത്യേതി കാന്ത്യാ കൃത്യൈവം ജ്ഞായതേऽപരോऽയം ചന്ദ്രഃ| അമോഘസങ്കല്പഃ അനിവാര്യസങ്കല്പഃ||൧൪-൧൯||
Adhikarana 7 (27-31) · Śloka 31
ഹിമവത്യര്ബുദേ സഹ്യേ മഹേന്ദ്രേ മലയേ തഥാ |
ശ്രീപര്വതേ ദേവഗിരൌ ഗിരൌ ദേവസഹേ തഥാ ||൨൭||
പാരിയാത്രേ ച വിന്ധ്യേ ച ദേവസുന്ദേ ഹദേ തഥാ |
ഉത്തരേണ വിതസ്തായാഃ പ്രവൃദ്ധാ യേ മഹീധരാഃ ||൨൮||
പഞ്ച തേഷാമധോ മധ്യേ സിന്ധുനാമാ മഹാനദഃ |
ഹഠവത് പ്ലവതേ തത്ര ചന്ദ്രമാഃ സോമസത്തമഃ ||൨൯||
തസ്യോദ്ദേശേഷു ചാപ്യസ്തി മുഞ്ജവാനംശുമാനപി |
കാശ്മീരേഷു സരോ ദിവ്യം നാമ്നാ ക്ഷുദ്രകമാനസമ് ||൩൦||
ഗായത്രസ്ത്രൈഷ്ടുഭഃ പാങ്ക്തോ ജാഗതഃ ശാക്വരസ്തഥാ |
അത്ര സന്ത്യപരേ ചാപി സോമാഃ സോമസമപ്രഭാഃ ||൩൧||
View original
हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा |
श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा ||२७||
पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे हदे तथा |
उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः ||२८||
पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः |
हठवत् प्लवते तत्र चन्द्रमाः सोमसत्तमः ||२९||
तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि |
काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ||३०||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः ||३१||
ഏതേഷാമന്വേഷണസ്ഥാനമാഹ- ഹിമവതീത്യാദി| സ്ഥാനേഷു ക്രിയാപദസ്യാവിദ്യമാനത്വാത് സന്തീത്യേവം സാമാന്യക്രിയാം വിതരേത്| ചന്ദ്രമസഃ സോമസ്യ സ്ഥാനവിശേഷമുദ്ദിശന്നാഹ- ഉത്തരേണേത്യാദി| വിതസ്തായാഃ നദീവിശേഷായാഃ, സിന്ധുര്നാമ മഹാനദഃ| ഹഠഃ ജലകുമ്ഭികാ| പ്ലവതേ തരതി| ചന്ദ്രമാഃ സോമവിശേഷഃ||൨൭-൩൧||