32. svēdāvacāraṇīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સ્વેદાવચારણં સ્વેદયોજનં, તદધિકૃત્ય કૃતમિતિ પૂર્વવત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ચતુર્વિધઃ સ્વેદઃ; તદ્યથા- તાપસ્વેદ, ઊષ્મસ્વેદ, ઉપનાહસ્વેદો, દ્રવસ્વેદ ઇતિ; અત્ર સર્વસ્વેદવિકલ્પાવરોધઃ ||૩||

તપનં તાપઃ, ઊષ્મા બાષ્પઃ, ઉપનહ્યતે ઇત્યુપનાહો બન્ધનમિત્યર્થઃ, દ્રવતીતિ દ્રવઃ કષાયક્ષીરાદિઃ| અત્ર એષુ ચતુર્ષુ સર્વેષાં ત્રયોદશાનામપિ ચરકોક્તાનાં સઙ્કરપ્રભૃતીનામવરોધઃ| તત્ર તાપસ્વેદે કન્દુગ્રહણાદેવ જેન્તાકકર્ષૂકુટીકૂપહોલકસ્વેદાઃ પઞ્ચૈવાન્તર્ભવન્તિ, ઊષ્મસ્વેદે સઙ્કરપ્રસ્તરાશ્મઘનનાડીકુમ્ભીભૂસ્વેદાઃ ષડપ્યન્તર્ભવન્તિ, દ્રવસ્વેદે પરિષેકાવગાહાવન્તર્ભવતઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યકન્દુકકપાલવાલુકાવસ્ત્રૈઃ પ્રયુજ્યતે, શયાનસ્ય ચાઙ્ગતાપો બહુશઃ ખાદિરાઙ્ગારૈરિતિ ||૪||

તેષાં પ્રયોગે દ્રવ્યાણ્યુપદિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| કન્દુકમ્ અપૂપપચનભાણ્ડમ્| કપાલં જ્વાલાતપ્તકર્પરમ્||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

ઊષ્મસ્વેદસ્તુ કપાલપાષાણેષ્ટકાલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાનદ્ભિરાસિઞ્ચેદમ્લદ્રવ્યૈર્વા, તૈરાર્દ્રાલક્તકપરિવેષ્ટિતૈરઙ્ગપ્રદેશં સ્વેદયેત્ | માંસરસપયોદધિસ્નેહધાન્યામ્લવાતહરપત્રભઙ્ગક્વાથપૂર્ણાં વા કુમ્ભીમનુતપ્તાં પ્રાવૃત્યોષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્ | પાર્શ્વચ્છિદ્રેણ વા કુમ્ભેનાધોમુખેન તસ્યા મુખમભિસન્ધાય તસ્મિઞ્છિદ્રે હસ્તિશુણ્ડાકારાં નાડીં પ્રણિધાય તં સ્વેદયેત્ ||૫|| સુખોપવિષ્ટં સ્વભ્યક્તં ગુરુપ્રાવરણાવૃતમ્ | હસ્તિશુણ્ડિકયા નાડ્યા સ્વેદયેદ્વાતરોગિણમ્ | સુખા સર્વાઙ્ગગા હ્યેષા ન ચ ક્લિશ્નાતિ માનવમ્ ||૬|| વ્યામાર્ધમાત્રા ત્રિર્વક્રા હસ્તિહસ્તસમાકૃતિઃ | સ્વેદનાર્થે હિતા નાડી કૈલિઞ્જી હસ્તિશુણ્ડિકા ||૭||

દ્વિતીયે ઊષ્મસ્વેદપ્રયોગે દ્રવ્યમુપદિશન્નાહ- ઊષ્મેત્યાદિ| તૈઃ કપાલાદિભિરગ્નિવર્ણૈર્જલાદ્યવસિક્તૈરાર્દ્રવસ્ત્રચ્છન્નૈઃ સ્વેદયેદઙ્ગપ્રદેશં; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ‘આર્દ્રાલક્તકપરિવેષ્ટિતમ્’ ઇતિ પઠિત્વાઽઙ્ગપ્રદેશવિશેષણં વ્યાખ્યાનયતિ| માંસરસાદિપૂર્ણાં સ્થાલીં ચોષ્મણો મન્દીકરણાર્થં કમ્બલાદિના પ્રાવૃત્ય પિધાય, ઊષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્| વાતહરાણાં એરણ્ડાદીનાં, પત્રભઙ્ગાઃ પલ્લવાઃ| તથૈવ કુમ્ભ્યાં બાષ્પમનુદ્વમયન્ત્યાં સ્વેદાન્તરમુત્પાદયન્નાહ- પાર્શ્વેત્યાદિ| તસ્યાઃ કુમ્ભ્યાઃ| તસ્મિઞ્છિદ્રે ઇતિ ઉપરિસ્થિતકુમ્ભસ્ય પાર્શ્વચ્છિદ્રે| કિલિઞ્જસાધનતૃણકાશાદિદ્રવ્યવિરચિતામન્તઃસુષિરત્વેન નાડીમિવ નાડીં ગોપુચ્છાકૃતિત્વેન દૈર્ઘ્યેણ ચ હસ્તિહસ્તસમાકારાં છિદ્રેણ નિર્ગચ્છતો બાષ્પવેગસ્ય વેગવિઘાતાર્થં ત્રિષુ સ્થાનેષુ વક્રામુપનિધાપયેત્| સ્વભ્યક્તમિતિ સુષ્ઠુ અભ્યક્તમ્| ગુરુપ્રાવરણાવૃતમિતિ ગુરુપ્રાવરણેન કમ્બલાદિનોષ્મણોઽતિતાપનિષેધાયાવૃતં પિહિતમ્| એતદેવ સુખપાઠાર્થં શ્લોકેન દર્શયન્નાહ- હસ્તિશુણ્ડિકયેત્યાદિ| વ્યામાર્ધમાત્રેત્યત્ર વ્યામમાત્રા વ્યામાર્ધમાત્રા વેતિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્| વ્યામઃ બાહ્વોઃ સકરયોઃ સમ્પ્રસારિતયોરન્તરાલમ્| કિલિઞ્જસાધનાનાં કુશકાશાદિદ્રવ્યાણામિયં કૈલિઞ્જી||૫-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

પુરુષાયામમાત્રાં ચ ભૂમિમુત્કીર્ય ખાદિરૈઃ | કાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તથાઽઽભ્યુક્ષ્ય ક્ષીરધાન્યામ્લવારિભિઃ ||૮|| પત્રભઙ્ગૈરવચ્છાદ્ય શયાનં સ્વેદયેત્તતઃ |૯|

નાડીસ્વેદં બાષ્પસ્વેદે એવાભિધાય ભૂસ્વેદમપિ બાષ્પસ્વેદે એવ દર્શયન્નાહ- પુરુષેત્યાદિ| આયામો દૈર્ઘ્યમ્| ઉત્કીર્ય ખનિત્વા| અભ્યુક્ષ્ય સિક્ત્વા| પત્રભઙ્ગૈરિતિ વાતઘ્નૈરણ્ડાદિપલ્લવૈઃ||૮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

પૂર્વવત્ સ્વેદયેદ્દગ્ધ્વા ભસ્માપોહ્યાપિ વા શિલામ્ ||૯||

બાષ્પસ્વેદે એવાશ્મસ્વેદં દર્શયન્નાહ- પૂર્વવદિત્યાદિ| શિલાતલં વા દગ્ધ્વા, ભસ્માપોહ્ય સ્ફોટયિત્વા||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

પૂર્વવત્ કુટીં વા ચતુર્દ્વારાં કૃત્વા તસ્યામુપવિષ્ટસ્યાન્તશ્ચતુર્દ્વારેઽઙ્ગારાનુપસન્ધાય તં સ્વેદયેત્ ||૧૦||

બાષ્પસ્વેદે એવ કુટીસ્વેદં દર્શયન્નાહ- પૂર્વવદિત્યાદિ| શિલાતલબાષ્પસ્વેદો કુટીસ્વેદેઽપિ સમ્બધ્યતે| અઙ્ગારાનુપસન્ધાય અઙ્ગારાનારોપ્ય| પૂર્વવદિત્યનેન દગ્ધ્વા, ભસ્માપોહ્ય અભ્યુક્ષ્ય ચ, દ્વારમુખૈર્બાષ્પમુદ્વમન્ત્યાં તસ્યામન્તર્મધ્યે સ્થિતં સ્વેદયેત્||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

કોશધાન્યાનિ વા સમ્યગુપસ્વેદ્યાસ્તીર્ય કિલિઞ્જેઽન્યસ્મિન્ વા તત્પ્રતિરૂપકે શયાનં પ્રાવૃત્ય સ્વેદયેત્; એવં પાંશુગોશકૃત્તુષબુસપલાલોષ્મભિઃ સ્વેદયેત્ ||૧૧||

પ્રસ્તરસ્વેદમપિ બાષ્પસ્વેદે એવ દર્શયન્નાહ- કોશધાન્યાનીત્યાદિ| કોશધાન્યાની શમીધાન્યાનિ માષાદીનિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ વાતહરમૂલકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈર્લવણપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ પ્રદિહ્ય સ્વેદયેત્ | એવં કાકોલ્યાદિભિરેલાદિભિઃ સુરસાદિભિસ્તિલાતસીસર્ષપકલ્કૈઃ કૃશરાપાયસોત્કારિકાભિર્વેશવારૈઃ સાલ્વણૈર્વા તનુવસ્ત્રાવનદ્ધૈઃ સ્વેદયેત્ ||૧૨||

તૃતીયમુપનાહસ્વેદં દર્શયન્નાહ- ઉપનાહેત્યાદિ| અમ્લં કાઞ્જિકમ્| સઙ્કરસ્વેદમપ્યુપનાહસ્વેદ એવ દર્શયન્નાહ- એવમિત્યાદિ| એભિરેવ પોટલિકાં બદ્ધ્વા સ્વેદયેત્| કાકોલ્યાદિઃ “કાકોલીક્ષીરકાકોલી” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિકઃ| એલાદિઃ “એલાતગરમાંસી” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિઃ| સુરાદિઃ “સુરસાશ્વેતસુરસા” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષૈઃ કૃતા યવાગૂઃ, ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ, ઉત્કારિકા લપ્સિકા, વેશવારઃ ‘ચટની’ ઇતિ ભાષા| સાલ્વણો વાતવ્યાધ્યુક્તઃ| તનુવસ્ત્રાવનદ્ધૈઃ સૂક્ષ્મવસ્ત્રાનુબદ્ધૈઃ| અત્ર કાકોલ્યાદિભિઃ પિત્તાનુગતે વાતે એલાદિભિઃ સુરસાદિભિશ્ચ, કફાનુગતે વાતે તિલાતસીપ્રભૃતિભિઃ, કૃશરાદિભિઃ વેશવારૈઃ સાલ્વણૈશ્ચ કેવલે વાતે| ઉપનાહશબ્દસ્ત્વિહ ‘ણહ બન્ધને’ ઇત્યસ્યેતિ ઉપનાહો બન્ધનમ્||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

દ્રવસ્વેદસ્તુ વાતહરદ્રવ્યક્વાથપૂર્ણે કોષ્ણકટાહે દ્રોણ્યાં વાઽવગાહ્ય સ્વેદયેત્, એવં પયોમાંસરસયૂષતૈલધાન્યામ્લઘૃતવસામૂત્રેષ્વવગાહેત; એતૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ કષાયૈશ્ચ પરિષિઞ્ચેદિતિ ||૧૩||

ચરુર્થં દ્રવસ્વેદં દર્શયન્નાહ- દ્રવસ્વેદ ઇત્યાદિ| પરિષિઞ્ચેત્ પરિષેકં કુર્યાદિત્યર્થઃ| કષાયૈશ્ચેતિ ચકારાત્ પૂર્વૌક્તૈઃ પયોમાંસરસાદિભિશ્ચ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

તત્ર તાપોષ્મસ્વેદૌ વિશેષતઃ શ્લેષ્મઘ્નૌ, ઉપનાહસ્વેદો વાતઘ્નઃ, અન્યતરસ્મિન્ પિત્તસંસૃષ્ટે દ્રવસ્વેદ ઇતિ ||૧૪||

અન્યતરસ્મિન્ શ્લેષ્મણિ વાતે વા પિત્તસંસૃષ્ટે દ્રવસ્વેદ ઇતિ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

કફમેદોન્વિતે વાયૌ નિવાતાતપગુરુપ્રાવરણનિયુદ્ધાધ્વવ્યાયામભારહરણામર્ષૈઃ સ્વેદમુત્પાદયેદિતિ ||૧૫||

અથ નિરગ્નિકં સ્વેદમાહ- કફેત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ભવન્તિ ચાત્ર- ચતુર્વિધો યોઽભિહિતો દ્વિધા સ્વેદઃ પ્રયુજ્યતે | સર્વસ્મિન્નેવ દેહે તુ દેહસ્યાવયવે તથા ||૧૬||

અત્ર સર્વાઙ્ગસ્વેદે પ્રોક્તે તન્ત્રાન્તરવિરોધઃ સ્યાત્; તથા ચ- “વૃષણૌ હૃદયં દૃષ્ટી સ્વેદયેન્મૃદુ નૈવ વા” (ચ. સૂ. ૧૪) ઇત્યુક્તત્વાત્; તસ્માત્ સર્વશબ્દોઽત્ર સઙ્કુચિતવૃત્ત્યા તત્પરિહારેણ વ્યાખ્યાતવ્યઃ||૧૬||

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

યેષાં નસ્યં વિધાતવ્યં બસ્તિશ્ચૈવ હિ દેહિનામ્ | શોધનીયાશ્ચ યે કેચિત્ પૂર્વં સ્વેદ્યાસ્તુ તે મતાઃ ||૧૭|| પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા હૃતે શલ્યે મૂઢગર્ભાઽનુપદ્રવા | સમ્યક્ પ્રજાતા કાલે યા પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા વિજાનતા ||૧૮|| સ્વેદ્યઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ચ ભગન્દર્યર્શસસ્તથા | અશ્મર્યા ચાતુરો જન્તુઃ શેષાઞ્છાસ્ત્રે પ્રચક્ષ્મહે ||૧૯||

તત્ર સ્વેદસ્ય રોગવિશેષાદ્યત્ર યત્રાવચારણં તત્ત્રૈવિધ્યં દર્શયન્નાહ- યેષામિત્યાદિ| અનાર્ષગ્રન્થ ઇતિ કેચિદાચાર્યા ન પઠન્તિ, પરં ગયદાસસ્ય સમ્મતત્વાન્મમાપિ સમ્મતઃ||૧૭-૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

નાનભ્યક્તે નાપિ ચાસ્નિગ્ધદેહે સ્વેદો યોજ્યઃ સ્વેદવિદ્ભિઃ કથઞ્ચિત્ | દૃષ્ટં લોકે કાષ્ઠમસ્નિગ્ધમાશુ ગચ્છેદ્ભઙ્ગં સ્વેદયોગૈર્ગૃહીતમ્ ||૨૦||

ઇદાનીં સ્વેદસ્ય પૂર્વકર્મ નિયમયન્નાહ- નેત્યાદિ| અભ્યઙ્ગૈન બાહ્યસ્નેહક્રિયાપૂર્વકત્વં, નાપિ ચાસ્નિગ્ધદેહ ઇત્યન્તઃસ્નેહપૂર્વકત્વં સ્વેદસ્ય| અસ્નિગ્ધે સ્વેદદોષમુપમાનેન દર્શયિતુમાહ- દૃષ્ટમિત્યાદિ| યથા હિ કાષ્ઠમસ્નિગ્ધં સ્વિદ્યમાનં વિશીર્યતે, એવં શરીરમસ્નિગ્ધં સ્વિદ્યમાનં વિનશ્યતિ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

સ્નેહક્લિન્ના ધાતુસંસ્થાશ્ચ દોષાઃ સ્વસ્થાનસ્થા યે ચ માર્ગેષુ લીનાઃ | સમ્યક્ સ્વેદૈર્યોજિતૈસ્તે દ્રવત્વં પ્રાપ્તાઃ કોષ્ઠં શોધનૈર્યાન્ત્યશેષમ્ ||૨૧||

સ્નેહપૂર્વકમેવ દોષાણાં કોષ્ઠશાખાશ્રયાણાં શોધનં ન પુનરન્યથેત્યાહ- સ્નેહક્લિન્ના ઇત્યાદિ| સ્વેદૈર્દ્રવત્વં પ્રાપ્ય દ્રવત્વાત્ કોષ્ઠં પ્રાપ્તાઃ શોધનૈર્નિઃશેષં યાન્તિ બહિર્નિઃસરન્તીત્યર્થઃ||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્ | કુર્યાત્ સ્વેદો હન્તિ નિદ્રાં સતન્દ્રાં સન્ધીન્ સ્તબ્ધાંશ્ચેષ્ટયેદાશુ યુક્તઃ ||૨૨||

ઇદાનીં સ્વેદગુણાનાહ- અગ્નેર્દીપ્તિમિત્યાદિ| કેચિદાચાર્યા એવં વદન્તિ- દ્વિવિધઃ સ્વેદઃ- સંશમનીયઃ, સંશોધનાઙ્ગભૂતશ્ચ| તત્ર સંશમનીયઃ સામેષુ વ્યાધિષુ રૂક્ષ એવ યોજ્યઃ, તદ્ગુણાઃ પુનઃ ‘અગ્નેર્દીપ્તિં’ ઇત્યાદિશ્લોકોક્તા જ્ઞાતવ્યાઃ; સંશોધનાઙ્ગભૂતસ્તુ સ્નેહપૂર્વો યોજ્યઃ, તસ્ય ગુણસ્તુ ‘સ્નેહક્લિન્ના’ ઇત્યાદિશ્લોકેન પ્રોક્તા ઇતિ જ્ઞેયમ્||૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

સ્વેદાસ્રાવો વ્યાધિહાનિર્લઘુત્વં શીતાર્થિત્વં માર્દવં ચાતુરસ્ય | સમ્યક્સ્વિન્ને લક્ષણં પ્રાહુરેતન્મિથ્યાસ્વિન્ને વ્યત્યયેનૈતદેવ ||૨૩|| સ્વિન્નેઽત્યર્થં સન્ધિપીડા વિદાહઃ સ્ફોટોત્પત્તિઃ પિત્તરક્તપ્રકોપઃ | મૂર્ચ્છા ભ્રાન્તિર્દાહતૃષ્ણે ક્લમશ્ચ કુર્યાત્તૂર્ણં તત્ર શીતં વિધાનમ્ ||૨૪||

તસ્ય સમ્યગ્યુક્તસ્યાયોગયુક્તસ્યાતિયોગયુક્તસ્ય ચ લક્ષણં સચિકિત્સિતં દર્શયન્નાહ- સ્વેદેત્યાદિ| મિથ્યાસ્વિન્ને અયોગસ્વિન્ને; મિથ્યાસ્વિન્ને વ્યાધિવૃદ્ધિઃ, દેહસ્ય ગુરુત્વમ્, ઉષ્ણાભિલાષઃ, દેહસ્ય કાઠિન્યં ચ||૨૩-૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 26

પાણ્ડુર્મેહી પિત્તરક્તી ક્ષયાર્તઃ ક્ષામોઽજીર્ણી ચોદરાર્તો વિષાર્તઃ | તૃડ્ચ્છર્દ્યાર્તો ગર્ભિણી પીતમદ્યો નૈતે સ્વેદ્યા યશ્ચ મર્ત્યોઽતિસારી | સ્વેદાદેષાં યાન્તિ દેહા વિનાશં નોસાધ્યત્વં યાન્તિ ચૈષાં વિકારાઃ ||૨૫|| સ્વેદૈઃ સાધ્યો દુર્બલોઽજીર્ણભક્તઃ સ્યાતાં ચેદ્દ્વૌ સ્વેદનીયૌ તતસ્તૌ |૨૬|

તત્ર મેહિનઃ પ્રાગેવ સ્વેદે નિષિદ્ધે પુનરત્ર નિષેધો નિયમાર્થઃ | સ્વેદસાધ્યે વ્યાધૌ દુર્બલેઽજીર્ણભક્તે ચ પ્રતિપ્રસવમાહ- સ્વેદૈરિત્યાદિ| સ્યાતાં ભવેતામ્||૨૫||-

Adhikarana 20 (26-29) · Śloka 29

એતેષાં સ્વેદસાધ્યા યે વ્યાધયસ્તેષુ બુદ્ધિમાન્ | મૃદૂન્ સ્વેદાન્ પ્રયુઞ્જીત તથા હૃન્મુષ્કદૃષ્ટિષુ ||૨૬|| સર્વાન્ સ્વેદાન્નિવાતે ચ જીર્ણાન્નસ્યાવચારયેત્ | સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્ય શીતૈરાચ્છાદ્ય ચક્ષુષી ||૨૭|| સ્વિદ્યમાનસ્ય ચ મુહુર્હૃદયં શીતલૈઃ સ્પૃશેત્ | સમ્યક્સ્વિન્નં વિમૃદિતં સ્નાતમુષ્ણામ્બુભિઃ શનૈઃ ||૨૮|| સ્વભ્યક્તં પ્રાવૃતાઙ્ગં ચ નિવાતશરણસ્થિતમ્ | ભોજયેદનભિષ્યન્દિ સર્વં ચાચારમાદિશેત્ ||૨૯||

એષાં સ્વેદસાધ્યેષુ વિકારેષ્વાત્યયિકે વ્યાધૌ પ્રતિપ્રસવમાહ- એતેષામિત્યાદિ| ન ભુક્તમાત્રોઽગ્નિમુપાસીતેત્યનેનૈવ જીર્ણાન્નસ્ય સ્વેદો લબ્ધઃ, કિમર્થં પુનરુચ્યતે? ઉચ્યતે- સ હિ સ્વસ્થવિષયોઽયમાતુરવિષય ઇતિ ન દોષઃ| સમ્યક્સ્વિન્નમિત્યાદિ| સદ્યો વ્યાધિકરણીયામવસ્થાં સ્યન્દયત્યાપાદયતિ યદ્દ્રવ્યં તદભિષ્યન્દિ, સ્રોતસામુપલેપકારિ વા, તદ્વિપરીતમનભિષ્યન્દિ||૨૬-૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 32

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને દ્વાત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૨||