32. svēdāvacāraṇīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ચતુર્વિધઃ સ્વેદઃ; તદ્યથા- તાપસ્વેદ, ઊષ્મસ્વેદ, ઉપનાહસ્વેદો, દ્રવસ્વેદ ઇતિ; અત્ર સર્વસ્વેદવિકલ્પાવરોધઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યકન્દુકકપાલવાલુકાવસ્ત્રૈઃ પ્રયુજ્યતે, શયાનસ્ય ચાઙ્ગતાપો બહુશઃ ખાદિરાઙ્ગારૈરિતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

ઊષ્મસ્વેદસ્તુ કપાલપાષાણેષ્ટકાલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાનદ્ભિરાસિઞ્ચેદમ્લદ્રવ્યૈર્વા, તૈરાર્દ્રાલક્તકપરિવેષ્ટિતૈરઙ્ગપ્રદેશં સ્વેદયેત્ | માંસરસપયોદધિસ્નેહધાન્યામ્લવાતહરપત્રભઙ્ગક્વાથપૂર્ણાં વા કુમ્ભીમનુતપ્તાં પ્રાવૃત્યોષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્ | પાર્શ્વચ્છિદ્રેણ વા કુમ્ભેનાધોમુખેન તસ્યા મુખમભિસન્ધાય તસ્મિઞ્છિદ્રે હસ્તિશુણ્ડાકારાં નાડીં પ્રણિધાય તં સ્વેદયેત્ ||૫|| સુખોપવિષ્ટં સ્વભ્યક્તં ગુરુપ્રાવરણાવૃતમ્ | હસ્તિશુણ્ડિકયા નાડ્યા સ્વેદયેદ્વાતરોગિણમ્ | સુખા સર્વાઙ્ગગા હ્યેષા ન ચ ક્લિશ્નાતિ માનવમ્ ||૬|| વ્યામાર્ધમાત્રા ત્રિર્વક્રા હસ્તિહસ્તસમાકૃતિઃ | સ્વેદનાર્થે હિતા નાડી કૈલિઞ્જી હસ્તિશુણ્ડિકા ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

પુરુષાયામમાત્રાં ચ ભૂમિમુત્કીર્ય ખાદિરૈઃ | કાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તથાઽઽભ્યુક્ષ્ય ક્ષીરધાન્યામ્લવારિભિઃ ||૮|| પત્રભઙ્ગૈરવચ્છાદ્ય શયાનં સ્વેદયેત્તતઃ |૯|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

પૂર્વવત્ સ્વેદયેદ્દગ્ધ્વા ભસ્માપોહ્યાપિ વા શિલામ્ ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

પૂર્વવત્ કુટીં વા ચતુર્દ્વારાં કૃત્વા તસ્યામુપવિષ્ટસ્યાન્તશ્ચતુર્દ્વારેઽઙ્ગારાનુપસન્ધાય તં સ્વેદયેત્ ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

કોશધાન્યાનિ વા સમ્યગુપસ્વેદ્યાસ્તીર્ય કિલિઞ્જેઽન્યસ્મિન્ વા તત્પ્રતિરૂપકે શયાનં પ્રાવૃત્ય સ્વેદયેત્; એવં પાંશુગોશકૃત્તુષબુસપલાલોષ્મભિઃ સ્વેદયેત્ ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ વાતહરમૂલકલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈર્લવણપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ પ્રદિહ્ય સ્વેદયેત્ | એવં કાકોલ્યાદિભિરેલાદિભિઃ સુરસાદિભિસ્તિલાતસીસર્ષપકલ્કૈઃ કૃશરાપાયસોત્કારિકાભિર્વેશવારૈઃ સાલ્વણૈર્વા તનુવસ્ત્રાવનદ્ધૈઃ સ્વેદયેત્ ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

દ્રવસ્વેદસ્તુ વાતહરદ્રવ્યક્વાથપૂર્ણે કોષ્ણકટાહે દ્રોણ્યાં વાઽવગાહ્ય સ્વેદયેત્, એવં પયોમાંસરસયૂષતૈલધાન્યામ્લઘૃતવસામૂત્રેષ્વવગાહેત; એતૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ કષાયૈશ્ચ પરિષિઞ્ચેદિતિ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

તત્ર તાપોષ્મસ્વેદૌ વિશેષતઃ શ્લેષ્મઘ્નૌ, ઉપનાહસ્વેદો વાતઘ્નઃ, અન્યતરસ્મિન્ પિત્તસંસૃષ્ટે દ્રવસ્વેદ ઇતિ ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

કફમેદોન્વિતે વાયૌ નિવાતાતપગુરુપ્રાવરણનિયુદ્ધાધ્વવ્યાયામભારહરણામર્ષૈઃ સ્વેદમુત્પાદયેદિતિ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ભવન્તિ ચાત્ર- ચતુર્વિધો યોઽભિહિતો દ્વિધા સ્વેદઃ પ્રયુજ્યતે | સર્વસ્મિન્નેવ દેહે તુ દેહસ્યાવયવે તથા ||૧૬||

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

યેષાં નસ્યં વિધાતવ્યં બસ્તિશ્ચૈવ હિ દેહિનામ્ | શોધનીયાશ્ચ યે કેચિત્ પૂર્વં સ્વેદ્યાસ્તુ તે મતાઃ ||૧૭|| પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા હૃતે શલ્યે મૂઢગર્ભાઽનુપદ્રવા | સમ્યક્ પ્રજાતા કાલે યા પશ્ચાત્ સ્વેદ્યા વિજાનતા ||૧૮|| સ્વેદ્યઃ પૂર્વં ચ પશ્ચાચ્ચ ભગન્દર્યર્શસસ્તથા | અશ્મર્યા ચાતુરો જન્તુઃ શેષાઞ્છાસ્ત્રે પ્રચક્ષ્મહે ||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

નાનભ્યક્તે નાપિ ચાસ્નિગ્ધદેહે સ્વેદો યોજ્યઃ સ્વેદવિદ્ભિઃ કથઞ્ચિત્ | દૃષ્ટં લોકે કાષ્ઠમસ્નિગ્ધમાશુ ગચ્છેદ્ભઙ્ગં સ્વેદયોગૈર્ગૃહીતમ્ ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

સ્નેહક્લિન્ના ધાતુસંસ્થાશ્ચ દોષાઃ સ્વસ્થાનસ્થા યે ચ માર્ગેષુ લીનાઃ | સમ્યક્ સ્વેદૈર્યોજિતૈસ્તે દ્રવત્વં પ્રાપ્તાઃ કોષ્ઠં શોધનૈર્યાન્ત્યશેષમ્ ||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્ | કુર્યાત્ સ્વેદો હન્તિ નિદ્રાં સતન્દ્રાં સન્ધીન્ સ્તબ્ધાંશ્ચેષ્ટયેદાશુ યુક્તઃ ||૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

સ્વેદાસ્રાવો વ્યાધિહાનિર્લઘુત્વં શીતાર્થિત્વં માર્દવં ચાતુરસ્ય | સમ્યક્સ્વિન્ને લક્ષણં પ્રાહુરેતન્મિથ્યાસ્વિન્ને વ્યત્યયેનૈતદેવ ||૨૩|| સ્વિન્નેઽત્યર્થં સન્ધિપીડા વિદાહઃ સ્ફોટોત્પત્તિઃ પિત્તરક્તપ્રકોપઃ | મૂર્ચ્છા ભ્રાન્તિર્દાહતૃષ્ણે ક્લમશ્ચ કુર્યાત્તૂર્ણં તત્ર શીતં વિધાનમ્ ||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 26

પાણ્ડુર્મેહી પિત્તરક્તી ક્ષયાર્તઃ ક્ષામોઽજીર્ણી ચોદરાર્તો વિષાર્તઃ | તૃડ્ચ્છર્દ્યાર્તો ગર્ભિણી પીતમદ્યો નૈતે સ્વેદ્યા યશ્ચ મર્ત્યોઽતિસારી | સ્વેદાદેષાં યાન્તિ દેહા વિનાશં નોસાધ્યત્વં યાન્તિ ચૈષાં વિકારાઃ ||૨૫|| સ્વેદૈઃ સાધ્યો દુર્બલોઽજીર્ણભક્તઃ સ્યાતાં ચેદ્દ્વૌ સ્વેદનીયૌ તતસ્તૌ |૨૬|

Adhikarana 20 (26-29) · Śloka 29

એતેષાં સ્વેદસાધ્યા યે વ્યાધયસ્તેષુ બુદ્ધિમાન્ | મૃદૂન્ સ્વેદાન્ પ્રયુઞ્જીત તથા હૃન્મુષ્કદૃષ્ટિષુ ||૨૬|| સર્વાન્ સ્વેદાન્નિવાતે ચ જીર્ણાન્નસ્યાવચારયેત્ | સ્નેહાભ્યક્તશરીરસ્ય શીતૈરાચ્છાદ્ય ચક્ષુષી ||૨૭|| સ્વિદ્યમાનસ્ય ચ મુહુર્હૃદયં શીતલૈઃ સ્પૃશેત્ | સમ્યક્સ્વિન્નં વિમૃદિતં સ્નાતમુષ્ણામ્બુભિઃ શનૈઃ ||૨૮|| સ્વભ્યક્તં પ્રાવૃતાઙ્ગં ચ નિવાતશરણસ્થિતમ્ | ભોજયેદનભિષ્યન્દિ સર્વં ચાચારમાદિશેત્ ||૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 32

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતં નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૨||