14. udaracikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાત ઉદરાણાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| અષ્ટાવુદરાણિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટાનિ | તેષ્વસાધ્યં બદ્ધગુદં પરિસ્રાવિ ચ; અવશિષ્ટાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ; સર્વાણ્યેવ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમેત | તેષ્વાદ્યશ્ચતુર્વર્ગો ભેષજસાધ્યઃ, ઉત્તરઃ શસ્ત્રસાધ્યઃ, કાલપ્રકર્ષાત્ સર્વાણ્યેવ શસ્ત્રસાધ્યાનિ વર્જયિતવ્યાનિ વા ||૩||

નિદાનસ્થાને કથિતેઽપ્યષ્ટત્વેઽત્ર પુનરષ્ટસઙ્ખ્યાખ્યાપનં પ્લીહોદરયકૃદ્દાલ્યુદરયોશ્ચિકિત્સિતૈકત્વપ્રખ્યાપનાય | અવશિષ્ટાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનીતિ તેષ્વપિ યથોત્તરં કૃચ્છ્રતરત્વં જ્ઞેયમ્| તથાચ- “વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ પ્લીહ્નઃ સન્નિપાતાત્તથોદકાત્| પરં પરં કૃચ્છ્રતરમુદરં ભિષગાદિશેત્” (ચ. ચિ. ૧૩) ઇતિ| સર્વાણ્યેવેતિ ષડિતિ કેચિત્, ષટ્સ્વેવ કૃચ્છ્રત્વપ્રતિપાદનાત્; બદ્ધગુદપરિસ્રાવિભ્યાં સહાષ્ટાવપીત્યન્યે, તયોરપિ ચિકિત્સિતોક્તેઃ, સર્વગ્રહણાચ્ચ| તેષ્વિત્યાદિ| આદ્યશ્ચતુર્વર્ગઃ વાતપિત્તકફદૂષીવિષનિમિત્તાનિ ચત્વાર્યુદરાણિ; ઉત્તરસ્તુ પ્લીહોદરબદ્ધગુદચ્છિદ્રોદકોદરાણિ| કાલપ્રકર્ષાદિતિ ભેષજસાધ્યકાલાતિક્રમાત્ શસ્ત્રસાધ્યકાલાતિક્રમાચ્ચ સર્વાણ્યેવૌષધસાધ્યાન્યપિ શસ્ત્રસાધ્યાનિ સ્યુઃ, શસ્ત્રસાધ્યાનિ વર્જયિતવ્યાનીતિ વર્જનાર્હાણિ વેત્યર્થઃ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ઉદરી તુ ગુર્વભિષ્યન્દિરૂક્ષવિદાહિસ્નિગ્ધપિશિતપરિષેકાવગાહાન્ પરિહરેત્; શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમનીવારાન્ નિત્યમશ્નીયાત્ ||૪||

ઉદરીત્યાદિ| દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમભિષ્યન્દિ| વિદાહિ કાઞ્જિકાદિ| સ્નિગ્ધં પિશિતં મેદુરમાંસમ્| નીવાર ઉલિકાધાન્યમ્||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્ર વાતોદરિણં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન સર્પિષાસ્નેહયિત્વા, તિલ્વકવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન વિદારિગન્ધાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, સાલ્વણેન ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન ક્ષીરેણ જાઙ્ગલરસેન ચ, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્ ||૫||

તત્રેત્યાદિ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| અનુલોમ્ય વિરેચ્ય| ચિત્રાફલતૈલં દન્તીફલતૈલમ્| આસ્થાપયેત્ નિરૂહયેત્, અનુવાસયેચ્ચ ચિત્રાફલતૈલેનૈવ| સાલ્વણેનોપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમિતિ એવમગ્રેતને કફારબ્ધેઽપિ સ્વેદો વિધેયઃ, નતુ પિત્તારબ્ધે; સ ચ સ્વેદ આજલપ્રાપ્તેઃ , અત ઊર્ધ્વં સર્વેષામસ્વેદ્યત્વમ્| કથમત્રોદરિણઃ સ્નેહસ્વેદાસ્થાપનાનુવાસનાનિ સુશ્રુતાચાર્યઃ પ્રાહ? અગ્રે ‘અસ્નેહ્યા અસ્વેદ્યા નાનુવાસ્યા નાસ્થાપ્યા’ ઇતિ પઠિતત્વાત્; એતન્ન, યતશ્છિદ્રોદકોદરિણોરેવ તત્ર નિષેધઃ, અન્યેષુ યથાવસ્થં સ્નેહાદયઃ પ્રયોજ્યા ઇતિ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

પિત્તોદરિણં તુ મધુરગણવિપક્વેન સર્પિષા સ્નેહયિત્વા, શ્યામાત્રિફલાત્રિવૃદ્વિપક્વેનાનુલોમ્ય, શર્કરામધુઘૃતપ્રગાઢેન ન્યગ્રોધાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, પાયસેનોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન પયસા ||૬||

પિત્તોદરિણમિત્યાદિ| મધુરગણઃ કાકોલ્યાદીનિ| શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ| ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

શ્લેષ્મોદરિણં તુ પિપ્પલ્યાદિકષાયસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય, સ્નુહીક્ષીરવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ત્રિકટુકમૂત્રક્ષારતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, શણાતસીધાતકીકિણ્વસર્ષપમૂલકબીજકલ્કૈશ્ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં ત્રિકટુકપ્રગાઢેન કુલત્થયૂષેણ પાયસેન વા, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્ ||૭||

શ્લેષ્મોદરિણમિત્યાદિ| મુષ્કકપલાશધાવન્યાદિર્મુષ્કકાદિઃ| આસ્થાપનવર્ગસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસનમ્| કિણ્વં સુરાબીજમ્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

દૂષ્યોદરિણં તુ પ્રત્યાખ્યાય સપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધેન સર્પિષા વિરચયેન્માસમર્ધમાસં વા, મહાવૃક્ષક્ષીરસુરાગોમૂત્રસિદ્ધેન વા; શુદ્ધકોષ્ઠં તુ મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાયયેત્; ઇક્ષુકાણ્ડાનિ વા કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા ભક્ષયેદ્વલ્લીફલાનિ વા, મૂલજં કન્દજં વા વિષમાસેવયેત્, તેનાગદો ભવત્યન્યં વા ભાવમાપદ્યતે ||૮||

સાન્નિપાતિકચિકિત્સિતમુપદિશન્નાહ- દૂષ્યોદરિણમિત્યાદિ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ| સાન્નિપાતિકોદરે સ્નેહાદિ યદુક્તં તદ્વાતાદ્યુદરોદિતભેષજગણૈઃ સર્વં સાધનીયમ્| યદાહ ચરકઃ- “સન્નિપાતોદરે સર્વા યથોક્તાઃ કારયેત્ ક્રિયાઃ” (ચ. ચિ. ૧૩) ઇતિ| લઘુવાગ્ભટેઽપિ “સન્નિપાતોદરે કુર્યાન્નાતિક્ષીણબલાનલે| દોષોદ્રેકાનુરોધેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયામિમામ્” (વા. ચિ. ૧૫) ઇતિ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ| મહાવૃક્ષેત્યાદિ| વિરેચયેદિતિ શેષઃ| મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ| મહાવૃક્ષક્ષીરમાત્રા કલ્કપ્રમાણા| શુદ્ધેત્યાદિ| ગુઞ્જા ચિરિહિણ્ટિકા| કાકાદની વાયસતિન્દુકા| ઇક્ષુકાણ્ડાનીત્યાદિ| યથા મદાત્યયે મદ્યપાનમ્, અગ્નિદગ્ધેઽગ્નિસ્વેદઃ, અતીસારે સ્વિન્નપથ્યયા વિટ્પ્રવર્તનં, છર્દ્યાં વમનં, સર્પવિષે વિષભક્ષણં, તદ્વદ્વિષાદ્યુત્પન્નોદરેઽપિ કૃષ્ણસર્પદષ્ટેક્ષુકાણ્ડભક્ષણં વિષભક્ષણં વા| વલ્લીફલાનિ કર્કટીપ્રભૃતીનિ| અન્યં વા ભાવમાપદ્યતે મરણં પ્રાપ્નોતિ| કર્મેદં દારુણમ્, અક્રિયાયાં ધ્રુવં મરણં, ક્રિયાયાં સંશયે સત્યેવં કુર્યાત્, તત્રાપીશ્વરાનુજ્ઞાતેનૈવ કાર્યમ્||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ભવતિ ચાત્ર- કુપિતાનિલમૂલત્વાત્ સઞ્ચિતત્વાન્મલસ્ય ચ | સર્વોદરેષુ શંસન્તિ બહુશસ્ત્વનુલોમનમ્ ||૯||

કુપિતેત્યાદિ| સર્વોદરાણ્યેવ મલવૃદ્ધ્યા વર્તન્તે, તસ્માત્ સંશોધનં શસ્તં, તચ્ચ બહુશોઽનલ્પશઃ ||૯||

Adhikarana (10) · Śloka 10

અત ઊર્ધ્વં સામાન્યયોગાન્ વક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- એરણ્ડતૈલમહરહર્માસં દ્વૌ વા કેવલં મૂત્રયુક્તં ક્ષીરયુક્તં વા સેવેતોદકવર્જી, માહિષં વા મૂત્રં ક્ષીરેણ નિરાહારઃસપ્તરાત્રમ્, ઉષ્ટ્રીક્ષીરાહારો વાઽન્નવારિવર્જી પક્ષં, પિપ્પલીં વા માસં પૂર્વોક્તેન વિધાનેનાસેવેત, સૈન્ધવાજમોદાયુક્તં વા નિકુમ્ભતૈલમ્, આર્દ્રશૃઙ્ગવેરરસપાત્રશતસિદ્ધં વા વાતશૂલેઽવચાર્યં, શૃઙ્ગવેરરસવિપક્વં ક્ષીરમાસેવેત, ચવ્યશૃઙ્ગવેરકલ્કં વા પયસા સરલદેવદારુચિત્રકમેવ વા, મુરઙ્ગીશાલપર્ણીશ્યામાપુનર્નવાકલ્કં વા, જ્યોતિષ્કફલતૈલં વા ક્ષીરેણ સ્વર્જિકાહિઙ્ગુમિશ્રં પિબેત્, ગુડદ્વિતીયાં વા હરીતકીં ભક્ષયેત્, સ્નુહીક્ષીરભાવિતાનાં વા પિપ્પલીનાં સહસ્રં કાલેન, પથ્યાકૃષ્ણાચૂર્ણં વા સ્નુહીક્ષીરભાવિતમુત્કારિકાં પક્વાં દાપયેત્; હરીતકીચૂર્ણં પ્રસ્થમાઢકે ઘૃતસ્યાવાપ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્યાનુગુપ્તં કૃત્વાઽર્ધમાસં યવપલ્લે વાસયેત્, તતશ્ચોદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લદધીન્યાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્; ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપચેત્, વિપક્વં ચાવતાર્ય શીતીભૂતં મન્થાનેનાભિમથ્ય નવનીતમાદાય ભૂયો મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસં માસાર્ધં વા પાયયેત્; ચવ્યચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાત્રિફલાજમોદહરિદ્રાશઙ્ખિનીત્રિવૃત્ત્રિકટુકાનામર્ધકાર્ષિકા ભાગા, રાજવૃક્ષફલમજ્જ્ઞામષ્ટૌ કર્ષાઃ, મહાવૃક્ષક્ષીરપલે દ્વે, ગવાં ક્ષીરમૂત્રયોરષ્ટાવષ્ટૌ પલાનિ, એતત્ સર્વં ઘૃતપ્રસ્થે સમાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્; એતાનિ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ સર્પીંષ્યુદરગુલ્મવિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુષ્ઠોન્માદાપસ્મારેષૂપયોજ્યાનિ વિરેચનાર્થં; મૂત્રાસવારિષ્ટસુરાશ્ચાભીક્ષ્ણં મહાવૃક્ષક્ષીરસમ્ભૃતાઃ સેવેત; વિરેચનદ્રવ્યકષાયં વા શૃઙ્ગવેરદેવદારુપ્રગાઢમ્ ||૧૦||

અત ઇત્યાદિ| સપ્તાહં માહિષં મૂત્રં ક્ષીરેણ કૃતોદકાન્નકાર્યઃ, કેચિદત્ર માહિષમેવ ક્ષીરમાહુઃ, અપરે પુનર્માહિષસ્યાગ્નિમાન્દ્યાદિકરણાદ્ગવ્યમેવાહુઃ| ગૂઢપદભઙ્ગટિપ્પણે ઈદૃશં વ્યાખ્યાતં- માહિષં મૂત્રં ક્ષીરેણ ગવ્યેન પિબેત્; પ્રમાદવ્યાખ્યાનમિદં, યસ્માજ્જેજ્જટાચાર્યાદીનામનુમતં ન ભવતિ| ઉષ્ટ્રીત્યાદિ| કેચિદત્ર ક્ષીરં ત્રિકટુકસંયુક્તમાહુઃ, તન્ત્રાન્તરપ્રામાણ્યાત્| પિપ્પલીમિત્યાદિ| પૂર્વોક્તેન વાતશોણિતોક્તેન| સૈન્ધવાજમોદાપ્રક્ષેપયુક્તં વા દન્તીતૈલં; તદેવ તૈલમાર્દ્રશૃઙ્ગવેરરસાઢકશતપક્વં વાતશૂલે વાતરુજ્યવચાર્યમ્; અન્યે તુ તિલતૈલમેવ સાધયન્તિ, તન્ત્રાન્તરપ્રામાણ્યાત્; આર્દ્રશૃઙ્ગવેરમાર્દ્રકં, તદ્રસં ચતુર્ગુણમ્| વિપક્વં ક્ષીરાવશિષ્ટં પક્વમ્| ચવ્યેત્યાદિ| પયસા ચતુર્ગુણેનૈવ| સરલદેવદારુચિત્રકમેવ પયસેત્યર્થઃ; સરલા ત્રિવૃત્| મુરઙ્ગ્યાદયો વા તથૈવ ચ; મુરઙ્ગી શોભાઞ્જનકઃ| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| જ્યોતિષ્કઃ કાકમર્દનિકા| હિઙ્ગુમાષકસ્વર્જિકાક્ષારમાષકચતુષ્ટયસંયુક્તં ‘માસમર્ધમાસં વા’ ઇતિ શેષઃ| સ્નુહીત્યાદિ| અત્ર ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ભાવના| સ્નુહી સેહુણ્ડઃ, સ ચ બહુકણ્ટકઃ શ્રેષ્ઠઃ| કાલેનેતિ યાવતા કાલેન શક્નુયાદ્ભક્ષયિતું, પિપ્પલીસહસ્રમેકદ્વિત્રિચતુષ્ટયત્વેન વિરેકાર્થમ્| પથ્યેત્યાદિ| ઉત્કારિકાં લપ્સિકામ્| હરીતકીત્યાદિ| ખજઃ મન્થાનમ્| હરીતકીક્વાથકાઞ્જિકદધીનિ પ્રત્યેકં ઘૃતચતુર્ગુણાનિ| ગવ્ય ઇત્યાદિ|- ગવ્યે પયસીતિ આઢકપ્રમાણે, મહાવૃક્ષક્ષીરં પ્રસ્થં, મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ, તજ્જં ચ નવનીતં મહાવૃક્ષક્ષીરપાદં, દ્રવાનુક્તૌ જલમત્ર ચતુર્ગુણમ્| ચવ્યેત્યાદિ| ત્રિફલાત્રિકટુકદ્રવ્યાણાં પ્રત્યેકમર્ધકાર્ષિકા ભાગાઃ, ન હિ ત્રિફલા ત્રિકટુકં વા દ્રવ્યમેકમિતિ| કેચિદ્દ્રવસ્યાલ્પત્વાજ્જલમપિ ચતુર્ગુણમિત્યાહુઃ| એષાં વિષયમાહ- એતાનીત્યાદિ| તિલ્વકઘૃતં વાતવ્યાધ્યુક્તં ચતુર્થં યેષાં તાનિ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ| મૂત્રેત્યાદિ|- મૂત્રદ્રવેણાસવાદયોઽનુકલ્પેન મહાવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થપ્રક્ષેપેણ સમ્યક્કૃતાઃ| વિરેચનદ્રવ્યકષાયમિત્યાદિ|- ત્રિવૃદાદિકષાયં વા શુણ્ઠીદેવદારુચૂર્ણકર્ષપ્રક્ષેપાઢ્યમ્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણાં પાલિકા ભાગાઃ પિપ્પલ્યાદિવચાદિહરિદ્રાદિપરિપઠિતાનાં ચ દ્રવ્યાણાં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનાં યથોક્તાનાં ચ લવણાનાં તત્સર્વં મૂત્રગણે પ્રક્ષિપ્ય મહાવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ મૃદ્વગ્નિનાઽવઘટ્ટયન્ વિપચેદપ્રદગ્ધકલ્કં, તત્સાધુસિદ્ધમવતાર્ય શીતીભૂતમક્ષમાત્રા ગુટિકા વર્તયેત્, તાસામેકાં દ્વે તિસ્રો વા ગુટિકા બલાપેક્ષયા માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વા સેવેત, એષાઽઽનાહંવર્તિક્રિયા વિશેષેણ મહાવ્યાધિષૂપયુજ્યતે (વિશેષેણ) કોષ્ઠજાંશ્ચ કૃમીનપહન્તિ કાસશ્વાસકૃમિકુષ્ઠપ્રતિશ્યાયારોચકાવિપાકોદાવર્તાંશ્ચ નાશયતિ ||૧૧||

ઇદાનીમનલદીપનીં ગુપિતાનિલસંવલિતમલાનુલોમનીમાભ્યન્તરીં મૂત્રવર્તિં નિર્દિશન્નાહ- વમનેત્યાદિ| સંશોધનસંશમનીયાધ્યાયોદિતાનિ વમનવિરેચનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ મદનફલાદિત્રિવૃદાદિવિડઙ્ગાદીનિ, દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયાધ્યાયે પિપ્પલ્યાદિવચાદિહરિદ્રાદયો નિર્દિષ્ટાઃ, લવણાન્યન્નપાનાધ્યાયે પરિપઠિતાનિ સૈન્ધવાદીનિ, મૂત્રગણો ગોમૂત્રાદિર્દ્રવદ્રવ્યપઠિતઃ; તેષાં યથાલાભં પાલિકા ભાગાઃ| યથાલાભમેવ ગવાદીનાં મૂત્રેણ વ્યસ્તસમસ્તેન પિષ્ટ્વા ચતુર્ગુણૈરષ્ટગુણૈર્વા વિપાચ્યમ્| અઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણા વર્તયઃ કર્તવ્યાઃ| તાઃ પુનરધમમધ્યમોત્તમપુરુષાદિબલાપેક્ષયા એકદ્વિત્રિસઙ્ખ્યોપલક્ષિતા ભક્ષયિતવ્યાઃ| તત્ર ચ ગવાદિમૂત્રમેવાનુપાનમ્| તાસામભ્યાસે કાલાવધિર્માસાસ્ત્રયશ્ચત્વારો વા; ફલં તુ મેહાદિમહાવ્યાધિહરણં કોષ્ઠકૃમિહરણં ચ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

મદનફલમજ્જકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવત્રિવૃત્ત્રિકટુકસર્ષપલવણાનિ મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રયોરન્યતરેણ પિષ્ટ્વાઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાં વાર્તિં કૃત્વોદરિણ આનાહે તૈલલવણાભ્યક્તગુદસ્યૈકાં દ્વે તિસ્રો વા પાયૌ નિદધ્યાત્, એષાઽઽનાહવર્તિક્રિયા વાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તાધ્માનાનાહેષુ વિધેયા ||૧૨||

અભ્યન્તરવર્તિપ્રસઙ્ગેન ફલવર્તિં નિર્દિશન્નાહ- મદનફલેત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી, ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી, ધામાર્ગવો મહાકોશાતકી| ‘વિપાચ્ય’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| પાકે તુ મૂત્રમેવાનુવર્તનીયમ્| પાયૌ ગુદે| ન કેવલં ઉદરાનાહે વાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તાધ્માનાનાહેષુ વિધેયેતિ| ‘ક્ષારમૂત્રયોરન્યતરેણ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તત્ર ક્ષારઃ ક્ષારોદકં પેષણવચનાત્ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

પ્લીહોદરિણઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ કૂર્પરાભ્યન્તરતઃ સિરાં વિધ્યેત્, વિમર્દયેચ્ચ પાણિના પ્લીહાનં રુધિરસ્યન્દનાર્થં; તતઃ સંશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિકાક્ષારં પયસા પાયયેત, હિઙ્ગુસૌવર્ચિકે વા ક્ષીરેણ, સ્રુતેન પલાશક્ષારેણ વા યવક્ષારં, કિંશુકક્ષારોદકેન વા બહુશઃ સ્રુતેન યવક્ષારં, પારિજાતકેક્ષુરકાપામાર્ગક્ષારં વા, તૈલસંસૃષ્ટં શોભાઞ્જનકયૂષં પિપ્પલીસૈન્ધવચિત્રકયુક્તં, પૂતિકરઞ્જક્ષારં વાઽમ્લસ્રુતં વિડ્લવણપિપ્પલીપ્રગાઢમ્ ||૧૩||

પ્લીહેત્યાદિ| દધિભોજનં રક્તોત્ક્લેશાય તદહરેવ, કફવ્યાધૌ વમને કર્તવ્યે પ્રાક્ કફોત્ક્લેશકરદ્રવ્યોપયોગવત્| કૂર્પરં ભુજમધ્યમ્| રુધિરસ્યન્દનાર્થં રક્તસ્રાવણાર્થં; સિરાવ્યધવિધ્યુક્તોઽપિ સિરાવ્યધઃ પુનરિહોક્તઃ, પ્રકરણવશાત્; અતો ન પુનરુક્તદોષમાવહતિ| તત ઇત્યાદિ| સંશુદ્ધદેહં વમનવિરેચનાભ્યામ્| પારિજાતઃ પ્રસિદ્ધઃ| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ| પારિભદ્રકેક્ષુરકેતિ કેચિત્ પઠન્તિ| શોભાઞ્જનેત્યાદિ| અમ્લં કાઞ્જિકમ્| પૂતિકરઞ્જશ્ચિરબિલ્વઃ, કણ્ટકીકરઞ્જ ઇત્યન્યે| કલ્પનામાહ- કણ્ટકીકરઞ્જક્ષારમર્ધપલમાત્રં ષડ્ગુણામ્લકાઞ્જિકેન બહુશઃ પરિસ્રુતં પિપ્પલીવિડ્લવણચૂર્ણાક્ષપ્રક્ષેપમ્| વિડસ્થાને સૈન્ધવમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરયવક્ષારસૈન્ધવાનાં પાલિકા ભાગાઃ, ઘૃતપ્રસ્થં તત્તુલ્યં ચ ક્ષીરં તદૈકધ્યં વિપાચયેત્, એતત્ ષટ્પલકં નામ સર્પિઃ પ્લીહાગ્નિસઙ્ગગુલ્મોદરોદાવર્તશ્વયથુપાણ્ડુરોગકાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયોર્ધ્વવાતવિષમજ્વરાનપહન્તિ | મન્દાગ્નિર્વા હિઙ્ગ્વાદિકં ચૂર્ણમુપયુઞ્જીત ||૧૪||

પિપ્પલીત્યાદિ| કેચિદત્ર ભિષજશ્ચતુર્ગુણં પાનીયમાદદતે; તન્ન, જેજ્જટેન નિષિદ્ધત્વાત્| અસ્મિન્ યોગે ‘કોલકુલત્થપૂતીકરોહીતકક્વાથં દ્વિગુણમાવાપ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, સોઽપિ જેજ્જટેન નિષિદ્ધત્વાત્||૧૪||

Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16

યકૃદ્દાલ્યેઽપ્યેષ એવ ક્રિયાવિભાગઃ | વિશેષતસ્તુ દક્ષિણબાહૌ સિરાવ્યધઃ ||૧૫|| મણિબન્ધં સકૃન્નામ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠસમીરિતામ્ | દહેત્ સિરાં શરેણાશુ પ્લીહ્નો વૈદ્યઃ પ્રશાન્તયે ||૧૬||

યકૃદ્દાલ્ય ઇત્યાદિ| મણિબન્ધઃ પાણિમૂલં, સકૃત્ કિઞ્ચિન્નામયિત્વા વામાઙ્ગુષ્ઠં પ્રતિ સમ્યગીરિતાં ગતાં સિરાં, શરઃ પ્રસિદ્ધઃ, તમગ્નિવર્ણં કૃત્વા દહેત્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

બદ્ધગુદે પરિસ્રાવિણિ ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાભ્યક્તસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા ઉદરં પાટયિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમન્ત્રાણિ નિષ્કૃષ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધગુદસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરમશ્માનં બાલં વાઽપોહ્ય મલજાતં વા તતો મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્ | પરિસ્રાવિણ્યપ્યેવમેવ શલ્યમુદ્ધૃત્યાન્ત્રસ્રાવાન્ સંશોધ્ય , તચ્છિદ્રમાન્ત્રં સમાધાય કાલપિપીલિકાભિર્દંશયેત્, દષ્ટે ચ તાસાં કાયાનપહરેન્ન શિરાંસિ, તતઃ પૂર્વવત્ સીવ્યેત્, સન્ધાનં ચ યથોક્તં કારયેત્, યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદાઽવલિપ્ય બન્ધેનોપચરેત્, તતો નિવાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમુપદિશેત્, વાસયેચ્ચૈનં તૈલદ્રોણ્યાં સર્પિર્દ્રોણ્યાં વા પયોવૃત્તિમિતિ ||૧૭||

તતો બદ્ધગુદપરિસ્રાવિણોરુપક્રમપ્રાપ્તાં ચિકિત્સામુપદિશન્નાહ- બદ્ધગુદ ઇત્યાદિ| સ્વિન્નસ્યેતિ દ્રવસ્વેદેન| નાભેર્વામત ઇત્યાદિ|- વામભાગે નાભેરધસ્તાચ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યાશ્ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણસ્તિર્યગેવ છેદઃ; તત્ર લોમ્નિ તિર્યગવસ્થિતેઽનુલોમગં ચ શસ્ત્રપાતનમુક્તમ્| અન્ત્રપ્રતિરોધકરમશ્માનં બાલં વાઽપોહ્ય મલજાતં વેતિ તત્ર મલરોધકારણમાભ્યન્તરમશ્મકેશતૃણાદિ, બાહ્યં તુ વિષમવિહારાભિઘાતેનાન્ત્રાવયવાનાં પરસ્પરસમ્મૂર્ચ્છનં, ન તત્રાન્ત્રચ્છેદનમિતિ પરિસ્રાવ્યુદરાદ્વિશેષઃ| અત એવ પરિસ્રાવિણ્યેવ પૃથગન્ત્રસન્ધાનં વિશેષેણ વક્ષ્યતિ| તત્રાભ્યન્તરેઽશ્માદાવત્યન્તાબાધકરે શલ્યનિમિત્તમેવાન્ત્રચ્છેદં કૃત્વાઽશ્માદિશલ્યમપહરેત્| અન્ત્રચ્છિદ્રં તુ વક્ષ્યમાણન્યાયેનાનુસન્ધાય સર્પિર્મધ્વક્તં નિષ્કૃષ્ટમન્ત્રમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિશલાકાદિભિર્યથાસ્થાનં સ્થાપયેત્| મૂર્ચ્છિતમન્ત્રં તુ વીક્ષ્ય પાણિના બન્ધાવમોક્ષેણાનુલોમયેત્| બાહ્યવ્રણં રક્તાસેચનાદિવિધિમપેક્ષ્ય સમ્યક્ સીવ્યેત્| તૈલસર્પિર્દ્રોણીવાસનમુદરસ્ય વ્રણિત્વેનાધ્માનક્લેશનિવૃત્ત્યર્થમ્| પયસા કેવલેન વૃત્તિરિતિ યાવત્| ગુદપિચ્છાસ્રનિવૃત્ત્યા સમ્યગન્ત્રસ્ય સન્ધાનદૃઢીભાવનિશ્ચયઃ, અન્યથા ખલ્વાહારેણ તત્કિટ્ટેન વા પિપીલિકામુખદંશસન્ધાનં મૃદુ વિઘટેત સમ્યક્ સન્ધાવપિ, તસ્માદનુક્રમેણૈવ પયોજાઙ્ગલમાંસરસભોજનેન ત્રિભાગાર્ધભાગવારિણા ચ પ્રાકૃતભોજનપ્રાપ્તિઃ | સાંશયિકં ચૈતત્ કર્મ, તસ્માદાપૃચ્છ્યેશ્વરં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

દકોદરિણસ્તુ વાતહરતૈલાભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્ય સ્થિતસ્યાપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતસ્યાકક્ષાત્ પરિવેષ્ટિતસ્યાધોનાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢં વિધ્યેત્, તત્ર ત્રપ્વાદીનામન્યતમસ્ય નાડીં દ્વિદ્વારાં પક્ષનાડીં વા સંયોજ્ય દોષોદકમવસિઞ્ચેત્, તતો નાડીમપહૃત્ય તૈલલવણેનાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધેનોપચરેત્, ન ચૈકસ્મિન્નેવ દિવસે સર્વં દોષોદકમપહરેત્, સહસા હ્યપહૃતે તૃષ્ણાજ્વરાઙ્ગમર્દાતીસારશ્વાસકાસપાદદાહા ઉત્પદ્યેરન્નાપૂર્યતે વા ભૃશતરમુદરમસઞ્જાતપ્રાણસ્ય, તસ્માત્તતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદશમદ્વાદશષોડશરાત્રાણામન્યતમમન્તરીકૃત્ય દોષોદકમલ્પાલ્પમવસિઞ્ચેત્; નિઃસૃતે ચ દોષે ગાઢતરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્યતમેન પરિવેષ્ટયેદુદરં, તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ; ષણ્માસાંશ્ચ પયસા ભોજયેજ્જાઙ્ગલરસેન વા, તતસ્ત્રીન્માસાનર્ધોદકેન પયસા ફલામ્લેન જાઙ્ગલરસેન વા, અવશિષ્ટં માસત્રયમન્નં લઘુ હિતં વા સેવેત, એવં સંવત્સરેણાગદો ભવતિ ||૧૮||

ષણ્માસાનિત્યાદિ| માસાન્ ષડ્યાવલ્લઘુ હિતમન્નં પયસા ક્ષીરેણ ભોજયેત્| ક્ષીરેણૈવોદકકાર્યં કારયેત્, કફવાતાધિકત્વં ચ વીક્ષ્ય જાઙ્ગલરસેન ભોજયેત્, રસેનૈવોદકકાર્યં, તત ઊર્ધ્વં ત્રીન્માસાન્ અર્ધોદકેન પયસા દોષાપેક્ષયા જાઙ્ગલરસેન વા લઘુ હિતમન્નં ભોજયેત્, તાભ્યામેવોદકકાર્યં કારયેત્| અવશિષ્ટં ચ માસત્રયં લઘુ હિતમન્નં ભોજયેત્| ઉદકેનૈવોદકકાર્યમ્| ચરકમતાનુસારિણા વાગ્ભટેન ક્ષીરેણૈવ ષણ્માસાન્ વૃત્તિરભિહિતા, નાન્નપાનીયાભ્યાં; તથા ચ- “સ્યાત્ ક્ષીરવૃત્તિઃ ષણ્માસાંસ્ત્રીન્ પેયાં પયસા પિબેત્| ત્રીંશ્ચાન્યાન્ પયસૈવાદ્યાત્ ફલામ્લેન રસેન વા|| અલ્પશઃ સ્નેહલવણં જીર્ણશ્યામાકકોદ્રવમ્” (વા. ચિ. ૧૫) ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ભવતિ ચાત્ર- આસ્થાપને ચૈવ વિરેચને ચ પાને તથાઽઽહારવિધિક્રિયાસુ | સર્વોદરિભ્યઃ કુશલૈઃ પ્રયોજ્યં ક્ષીરં શૃતં જાઙ્ગલજો રસો વા ||૧૯||

કૃતકર્મણો જલનિષેધં તદભાવે ચોક્તં દ્રવં નિર્દિશન્નાહ- ભવતીત્યાદિ| ચકારદ્વયકરણેનોદરપાટનાદાવનુક્તેઽપીતિ સમુચ્ચીયતે||૧૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ||૧૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||