Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાત ઉદરાણાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
અષ્ટાવુદરાણિ પૂર્વમુદ્દિષ્ટાનિ |
તેષ્વસાધ્યં બદ્ધગુદં પરિસ્રાવિ ચ; અવશિષ્ટાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ; સર્વાણ્યેવ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમેત |
તેષ્વાદ્યશ્ચતુર્વર્ગો ભેષજસાધ્યઃ, ઉત્તરઃ શસ્ત્રસાધ્યઃ, કાલપ્રકર્ષાત્ સર્વાણ્યેવ શસ્ત્રસાધ્યાનિ વર્જયિતવ્યાનિ વા ||૩||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ઉદરી તુ ગુર્વભિષ્યન્દિરૂક્ષવિદાહિસ્નિગ્ધપિશિતપરિષેકાવગાહાન્ પરિહરેત્; શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમનીવારાન્ નિત્યમશ્નીયાત્ ||૪||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
તત્ર વાતોદરિણં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન સર્પિષાસ્નેહયિત્વા, તિલ્વકવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન વિદારિગન્ધાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, સાલ્વણેન ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન ક્ષીરેણ જાઙ્ગલરસેન ચ, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્ ||૫||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
પિત્તોદરિણં તુ મધુરગણવિપક્વેન સર્પિષા સ્નેહયિત્વા, શ્યામાત્રિફલાત્રિવૃદ્વિપક્વેનાનુલોમ્ય, શર્કરામધુઘૃતપ્રગાઢેન ન્યગ્રોધાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, પાયસેનોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન પયસા ||૬||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
શ્લેષ્મોદરિણં તુ પિપ્પલ્યાદિકષાયસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય, સ્નુહીક્ષીરવિપક્વેનાનુલોમ્ય, ત્રિકટુકમૂત્રક્ષારતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિકષાયેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ, શણાતસીધાતકીકિણ્વસર્ષપમૂલકબીજકલ્કૈશ્ચોપનાહયેદુદરં, ભોજયેચ્ચૈનં ત્રિકટુકપ્રગાઢેન કુલત્થયૂષેણ પાયસેન વા, સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમ્ ||૭||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
દૂષ્યોદરિણં તુ પ્રત્યાખ્યાય સપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધેન સર્પિષા વિરચયેન્માસમર્ધમાસં વા, મહાવૃક્ષક્ષીરસુરાગોમૂત્રસિદ્ધેન વા; શુદ્ધકોષ્ઠં તુ મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાયયેત્; ઇક્ષુકાણ્ડાનિ વા કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા ભક્ષયેદ્વલ્લીફલાનિ વા, મૂલજં કન્દજં વા વિષમાસેવયેત્, તેનાગદો ભવત્યન્યં વા ભાવમાપદ્યતે ||૮||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ભવતિ ચાત્ર- કુપિતાનિલમૂલત્વાત્ સઞ્ચિતત્વાન્મલસ્ય ચ |
સર્વોદરેષુ શંસન્તિ બહુશસ્ત્વનુલોમનમ્ ||૯||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
Adhikarana (10) · Śloka 10
અત ઊર્ધ્વં સામાન્યયોગાન્ વક્ષ્યામઃ |
તદ્યથા- એરણ્ડતૈલમહરહર્માસં દ્વૌ વા કેવલં મૂત્રયુક્તં ક્ષીરયુક્તં વા સેવેતોદકવર્જી, માહિષં વા મૂત્રં ક્ષીરેણ નિરાહારઃસપ્તરાત્રમ્, ઉષ્ટ્રીક્ષીરાહારો વાઽન્નવારિવર્જી પક્ષં, પિપ્પલીં વા માસં પૂર્વોક્તેન વિધાનેનાસેવેત, સૈન્ધવાજમોદાયુક્તં વા નિકુમ્ભતૈલમ્, આર્દ્રશૃઙ્ગવેરરસપાત્રશતસિદ્ધં વા વાતશૂલેઽવચાર્યં, શૃઙ્ગવેરરસવિપક્વં ક્ષીરમાસેવેત, ચવ્યશૃઙ્ગવેરકલ્કં વા પયસા સરલદેવદારુચિત્રકમેવ વા, મુરઙ્ગીશાલપર્ણીશ્યામાપુનર્નવાકલ્કં વા, જ્યોતિષ્કફલતૈલં વા ક્ષીરેણ સ્વર્જિકાહિઙ્ગુમિશ્રં પિબેત્, ગુડદ્વિતીયાં વા હરીતકીં ભક્ષયેત્, સ્નુહીક્ષીરભાવિતાનાં વા પિપ્પલીનાં સહસ્રં કાલેન, પથ્યાકૃષ્ણાચૂર્ણં વા સ્નુહીક્ષીરભાવિતમુત્કારિકાં પક્વાં દાપયેત્; હરીતકીચૂર્ણં પ્રસ્થમાઢકે ઘૃતસ્યાવાપ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્યાનુગુપ્તં કૃત્વાઽર્ધમાસં યવપલ્લે વાસયેત્, તતશ્ચોદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લદધીન્યાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્; ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપચેત્, વિપક્વં ચાવતાર્ય શીતીભૂતં મન્થાનેનાભિમથ્ય નવનીતમાદાય ભૂયો મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસં માસાર્ધં વા પાયયેત્; ચવ્યચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાત્રિફલાજમોદહરિદ્રાશઙ્ખિનીત્રિવૃત્ત્રિકટુકાનામર્ધકાર્ષિકા ભાગા, રાજવૃક્ષફલમજ્જ્ઞામષ્ટૌ કર્ષાઃ, મહાવૃક્ષક્ષીરપલે દ્વે, ગવાં ક્ષીરમૂત્રયોરષ્ટાવષ્ટૌ પલાનિ, એતત્ સર્વં ઘૃતપ્રસ્થે સમાવાપ્ય વિપચેત્, તદ્યથાયોગં માસમર્ધમાસં વા પાયયેત્; એતાનિ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ સર્પીંષ્યુદરગુલ્મવિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુષ્ઠોન્માદાપસ્મારેષૂપયોજ્યાનિ વિરેચનાર્થં; મૂત્રાસવારિષ્ટસુરાશ્ચાભીક્ષ્ણં મહાવૃક્ષક્ષીરસમ્ભૃતાઃ સેવેત; વિરેચનદ્રવ્યકષાયં વા શૃઙ્ગવેરદેવદારુપ્રગાઢમ્ ||૧૦||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
વમનવિરેચનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણાં પાલિકા ભાગાઃ પિપ્પલ્યાદિવચાદિહરિદ્રાદિપરિપઠિતાનાં ચ દ્રવ્યાણાં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનાં યથોક્તાનાં ચ લવણાનાં તત્સર્વં મૂત્રગણે પ્રક્ષિપ્ય મહાવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ મૃદ્વગ્નિનાઽવઘટ્ટયન્ વિપચેદપ્રદગ્ધકલ્કં, તત્સાધુસિદ્ધમવતાર્ય શીતીભૂતમક્ષમાત્રા ગુટિકા વર્તયેત્, તાસામેકાં દ્વે તિસ્રો વા ગુટિકા બલાપેક્ષયા માસાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વા સેવેત, એષાઽઽનાહંવર્તિક્રિયા વિશેષેણ મહાવ્યાધિષૂપયુજ્યતે (વિશેષેણ) કોષ્ઠજાંશ્ચ કૃમીનપહન્તિ કાસશ્વાસકૃમિકુષ્ઠપ્રતિશ્યાયારોચકાવિપાકોદાવર્તાંશ્ચ નાશયતિ ||૧૧||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
મદનફલમજ્જકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવત્રિવૃત્ત્રિકટુકસર્ષપલવણાનિ મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રયોરન્યતરેણ પિષ્ટ્વાઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાં વાર્તિં કૃત્વોદરિણ આનાહે તૈલલવણાભ્યક્તગુદસ્યૈકાં દ્વે તિસ્રો વા પાયૌ નિદધ્યાત્, એષાઽઽનાહવર્તિક્રિયા વાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તાધ્માનાનાહેષુ વિધેયા ||૧૨||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
પ્લીહોદરિણઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ કૂર્પરાભ્યન્તરતઃ સિરાં વિધ્યેત્, વિમર્દયેચ્ચ પાણિના પ્લીહાનં રુધિરસ્યન્દનાર્થં; તતઃ સંશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિકાક્ષારં પયસા પાયયેત, હિઙ્ગુસૌવર્ચિકે વા ક્ષીરેણ, સ્રુતેન પલાશક્ષારેણ વા યવક્ષારં, કિંશુકક્ષારોદકેન વા બહુશઃ સ્રુતેન યવક્ષારં, પારિજાતકેક્ષુરકાપામાર્ગક્ષારં વા, તૈલસંસૃષ્ટં શોભાઞ્જનકયૂષં પિપ્પલીસૈન્ધવચિત્રકયુક્તં, પૂતિકરઞ્જક્ષારં વાઽમ્લસ્રુતં વિડ્લવણપિપ્પલીપ્રગાઢમ્ ||૧૩||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરયવક્ષારસૈન્ધવાનાં પાલિકા ભાગાઃ, ઘૃતપ્રસ્થં તત્તુલ્યં ચ ક્ષીરં તદૈકધ્યં વિપાચયેત્, એતત્ ષટ્પલકં નામ સર્પિઃ પ્લીહાગ્નિસઙ્ગગુલ્મોદરોદાવર્તશ્વયથુપાણ્ડુરોગકાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયોર્ધ્વવાતવિષમજ્વરાનપહન્તિ |
મન્દાગ્નિર્વા હિઙ્ગ્વાદિકં ચૂર્ણમુપયુઞ્જીત ||૧૪||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
યકૃદ્દાલ્યેઽપ્યેષ એવ ક્રિયાવિભાગઃ |
વિશેષતસ્તુ દક્ષિણબાહૌ સિરાવ્યધઃ ||૧૫||
મણિબન્ધં સકૃન્નામ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠસમીરિતામ્ |
દહેત્ સિરાં શરેણાશુ પ્લીહ્નો વૈદ્યઃ પ્રશાન્તયે ||૧૬||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
બદ્ધગુદે પરિસ્રાવિણિ ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાભ્યક્તસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા ઉદરં પાટયિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમન્ત્રાણિ નિષ્કૃષ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધગુદસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરમશ્માનં બાલં વાઽપોહ્ય મલજાતં વા તતો મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્ |
પરિસ્રાવિણ્યપ્યેવમેવ શલ્યમુદ્ધૃત્યાન્ત્રસ્રાવાન્ સંશોધ્ય , તચ્છિદ્રમાન્ત્રં સમાધાય કાલપિપીલિકાભિર્દંશયેત્, દષ્ટે ચ તાસાં કાયાનપહરેન્ન શિરાંસિ, તતઃ પૂર્વવત્ સીવ્યેત્, સન્ધાનં ચ યથોક્તં કારયેત્, યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદાઽવલિપ્ય બન્ધેનોપચરેત્, તતો નિવાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમુપદિશેત્, વાસયેચ્ચૈનં તૈલદ્રોણ્યાં સર્પિર્દ્રોણ્યાં વા પયોવૃત્તિમિતિ ||૧૭||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
દકોદરિણસ્તુ વાતહરતૈલાભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્ય સ્થિતસ્યાપ્તૈઃ સુપરિગૃહીતસ્યાકક્ષાત્ પરિવેષ્ટિતસ્યાધોનાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યા વ્રીહિમુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરપ્રમાણમવગાઢં વિધ્યેત્, તત્ર ત્રપ્વાદીનામન્યતમસ્ય નાડીં દ્વિદ્વારાં પક્ષનાડીં વા સંયોજ્ય દોષોદકમવસિઞ્ચેત્, તતો નાડીમપહૃત્ય તૈલલવણેનાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધેનોપચરેત્, ન ચૈકસ્મિન્નેવ દિવસે સર્વં દોષોદકમપહરેત્, સહસા હ્યપહૃતે તૃષ્ણાજ્વરાઙ્ગમર્દાતીસારશ્વાસકાસપાદદાહા ઉત્પદ્યેરન્નાપૂર્યતે વા ભૃશતરમુદરમસઞ્જાતપ્રાણસ્ય, તસ્માત્તતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદશમદ્વાદશષોડશરાત્રાણામન્યતમમન્તરીકૃત્ય દોષોદકમલ્પાલ્પમવસિઞ્ચેત્; નિઃસૃતે ચ દોષે ગાઢતરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્યતમેન પરિવેષ્ટયેદુદરં, તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ; ષણ્માસાંશ્ચ પયસા ભોજયેજ્જાઙ્ગલરસેન વા, તતસ્ત્રીન્માસાનર્ધોદકેન પયસા ફલામ્લેન જાઙ્ગલરસેન વા, અવશિષ્ટં માસત્રયમન્નં લઘુ હિતં વા સેવેત, એવં સંવત્સરેણાગદો ભવતિ ||૧૮||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ભવતિ ચાત્ર- આસ્થાપને ચૈવ વિરેચને ચ પાને તથાઽઽહારવિધિક્રિયાસુ |
સર્વોદરિભ્યઃ કુશલૈઃ પ્રયોજ્યં ક્ષીરં શૃતં જાઙ્ગલજો રસો વા ||૧૯||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ||૧૪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||