Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤ ਉਦਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ |
ਤੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿ ਚ; ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ; ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮੇਤ |
ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗੋ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਃ, ਉਤ੍ਤਰਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤਵ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ||੩||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਕਥਿਤੇਪ੍ਯਸ੍ਟਤ੍ਵੇਤ੍ਰ ਪੁਨਰਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾਪਨਂ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੈਕਤ੍ਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾਪਨਾਯ | ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨੀਤਿ ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਥਾਚ- “ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਤਥੋਦਕਾਤ੍| ਪਰਂ ਪਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਰਮੁਦਰਂ ਭਿਸਗਾਦਿਸ਼ੇਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ੧੩) ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੇਤਿ ਸਡਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ਸਟ੍ਸ੍ਵੇਵ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਤ੍; ਬਦ੍ਧਗੁਦਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਭ੍ਯਾਂ ਸਹਾਸ੍ਟਾਵਪੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਤਯੋਰਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤੇਃ, ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚ| ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਃ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਦੂਸੀਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੁਦਰਾਣਿ; ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਬਦ੍ਧਗੁਦਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਕੋਦਰਾਣਿ| ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤਿ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵੌਸਧਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਵਰ੍ਜਨਾਰ੍ਹਾਣਿ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਉਦਰੀ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਰੂਕ੍ਸਵਿਦਾਹਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਿਸ਼ਿਤਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਨ੍ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਨੀਵਾਰਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ||੪||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
ਉਦਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਸ਼ਿਤਂ ਮੇਦੁਰਮਾਂਸਮ੍| ਨੀਵਾਰ ਉਲਿਕਾਧਾਨ੍ਯਮ੍||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰਿਣਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਿਲ੍ਵਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਚਿਤ੍ਰਾਫਲਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਸਾਲ੍ਵਣੇਨ ਚੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਚ, ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ ||੫||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ| ਅਨੁਲੋਮ੍ਯ ਵਿਰੇਚ੍ਯ| ਚਿਤ੍ਰਾਫਲਤੈਲਂ ਦਨ੍ਤੀਫਲਤੈਲਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ ਨਿਰੂਹਯੇਤ੍, ਅਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ ਚਿਤ੍ਰਾਫਲਤੈਲੇਨੈਵ| ਸਾਲ੍ਵਣੇਨੋਪਨਾਹਯੇਤ੍ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਏਵਮਗ੍ਰੇਤਨੇ ਕਫਾਰਬ੍ਧੇਪਿ ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਧੇਯਃ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਰਬ੍ਧੇ; ਸ ਚ ਸ੍ਵੇਦ ਆਜਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ , ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵੇਦ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਕਥਮਤ੍ਰੋਦਰਿਣਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਹ? ਅਗ੍ਰੇ ‘ਅਸ੍ਨੇਹ੍ਯਾ ਅਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾ ਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾ ਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤਨ੍ਨ, ਯਤਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਕੋਦਰਿਣੋਰੇਵ ਤਤ੍ਰ ਨਿਸੇਧਃ, ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾ ਇਤਿ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਮਧੁਰਗਣਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਫਲਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਘਤਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਪਾਯਸੇਨੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਪਯਸਾ ||੬||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਗਣਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰਕਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ ਪਾਯਸਃ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸੋਪਸ੍ਨੇਹ੍ਯ, ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਸ਼ਣਾਤਸੀਧਾਤਕੀਕਿਣ੍ਵਸਰ੍ਸਪਮੂਲਕਬੀਜਕਲ੍ਕੈਸ਼੍ਚੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸੇਣ ਪਾਯਸੇਨ ਵਾ, ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ ||੭||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਸ੍ਕਕਪਲਾਸ਼ਧਾਵਨ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਃ| ਆਸ੍ਥਾਪਨਵਰ੍ਗਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਕਿਣ੍ਵਂ ਸੁਰਾਬੀਜਮ੍||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ੍ਵਰਸਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਵਿਰਚਯੇਨ੍ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਸੁਰਾਗੋਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ; ਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਂ ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਨਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਗੁਞ੍ਜਾਕਾਕਾਦਨੀਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਾਨਿ ਵਾ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪੇਣ ਦਂਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਵਲ੍ਲੀਫਲਾਨਿ ਵਾ, ਮੂਲਜਂ ਕਨ੍ਦਜਂ ਵਾ ਵਿਸਮਾਸੇਵਯੇਤ੍, ਤੇਨਾਗਦੋ ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਂ ਵਾ ਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੮||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ| ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੋਦਰੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਦਰੋਦਿਤਭੇਸਜਗਣੈਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਧਨੀਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰੇ ਸਰ੍ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਃ” (ਚ. ਚਿ. ੧੩) ਇਤਿ| ਲਘੁਵਾਗ੍ਭਟੇਪਿ “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰੇ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਾਤਿਕ੍ਸੀਣਬਲਾਨਲੇ| ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਾਨੁਰੋਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਮਾਮ੍” (ਵਾ. ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ| ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ| ਮਹਾਵਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਚਯੇਦਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਹਾਵਕ੍ਸਃ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ| ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਮਾਤ੍ਰਾ ਕਲ੍ਕਪ੍ਰਮਾਣਾ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਞ੍ਜਾ ਚਿਰਿਹਿਣ੍ਟਿਕਾ| ਕਾਕਾਦਨੀ ਵਾਯਸਤਿਨ੍ਦੁਕਾ| ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੇਗ੍ਨਿਸ੍ਵੇਦਃ, ਅਤੀਸਾਰੇ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਪਥ੍ਯਯਾ ਵਿਟ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ, ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਵਮਨਂ, ਸਰ੍ਪਵਿਸੇ ਵਿਸਭਕ੍ਸਣਂ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਸਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਦਰੇਪਿ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਭਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸਭਕ੍ਸਣਂ ਵਾ| ਵਲ੍ਲੀਫਲਾਨਿ ਕਰ੍ਕਟੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਅਨ੍ਯਂ ਵਾ ਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਕਰ੍ਮੇਦਂ ਦਾਰੁਣਮ੍, ਅਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਮਰਣਂ, ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਸਂਸ਼ਯੇ ਸਤ੍ਯੇਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ਰਾਪੀਸ਼੍ਵਰਾਨੁਜ੍ਞਾਤੇਨੈਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਸ੍ਯ ਚ |
ਸਰ੍ਵੋਦਰੇਸੁ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਨੁਲੋਮਨਮ੍ ||੯||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
ਕੁਪਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੋਦਰਾਣ੍ਯੇਵ ਮਲਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਬਹੁਸ਼ੋਨਲ੍ਪਸ਼ਃ ||੯||
Adhikarana (10) · Śloka 10
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮਹਰਹਰ੍ਮਾਸਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਕੇਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤੋਦਕਵਰ੍ਜੀ, ਮਾਹਿਸਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਨਿਰਾਹਾਰਃਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮ੍, ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਾਹਾਰੋ ਵਾਨ੍ਨਵਾਰਿਵਰ੍ਜੀ ਪਕ੍ਸਂ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਵਾ ਮਾਸਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨਾਸੇਵੇਤ, ਸੈਨ੍ਧਵਾਜਮੋਦਾਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਨਿਕੁਮ੍ਭਤੈਲਮ੍, ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਪਾਤ੍ਰਸ਼ਤਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਵਾਤਸ਼ੂਲੇਵਚਾਰ੍ਯਂ, ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਵਿਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਸੇਵੇਤ, ਚਵ੍ਯਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਪਯਸਾ ਸਰਲਦੇਵਦਾਰੁਚਿਤ੍ਰਕਮੇਵ ਵਾ, ਮੁਰਙ੍ਗੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਸ਼੍ਯਾਮਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਕਲ੍ਕਂ ਵਾ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਕਫਲਤੈਲਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਹਿਙ੍ਗੁਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਗੁਡਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਵਾ ਹਰੀਤਕੀਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਭਾਵਿਤਾਨਾਂ ਵਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਕਾਲੇਨ, ਪਥ੍ਯਾਕਸ੍ਣਾਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਭਾਵਿਤਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਪਕ੍ਵਾਂ ਦਾਪਯੇਤ੍; ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਢਕੇ ਘਤਸ੍ਯਾਵਾਪ੍ਯਾਙ੍ਗਾਰੇਸ੍ਵਭਿਵਿਲਾਪ੍ਯ ਖਜੇਨਾਭਿਮਥ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾਰ੍ਧਮਾਸਂ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਵਾਸਯੇਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਹਰੀਤਕੀਕ੍ਵਾਥਾਮ੍ਲਦਧੀਨ੍ਯਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਗਵ੍ਯੇ ਪਯਸਿ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਚਾਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਂ ਮਨ੍ਥਾਨੇਨਾਭਿਮਥ੍ਯ ਨਵਨੀਤਮਾਦਾਯ ਭੂਯੋ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰੇਣੈਵ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਂ ਮਾਸਾਰ੍ਧਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਦਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਿਸਾਕੁਸ੍ਠਸਾਰਿਵਾਤ੍ਰਿਫਲਾਜਮੋਦਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਨਾਮਰ੍ਧਕਾਰ੍ਸਿਕਾ ਭਾਗਾ, ਰਾਜਵਕ੍ਸਫਲਮਜ੍ਜ੍ਞਾਮਸ੍ਟੌ ਕਰ੍ਸਾਃ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪਲੇ ਦ੍ਵੇ, ਗਵਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮੂਤ੍ਰਯੋਰਸ੍ਟਾਵਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ, ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਏਤਾਨਿ ਤਿਲ੍ਵਕਘਤਚਤੁਰ੍ਥਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯੁਦਰਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਨਾਹਕੁਸ੍ਠੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰੇਸੂਪਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ; ਮੂਤ੍ਰਾਸਵਾਰਿਸ੍ਟਸੁਰਾਸ਼੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਸਮ੍ਭਤਾਃ ਸੇਵੇਤ; ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਸਾਯਂ ਵਾ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਦੇਵਦਾਰੁਪ੍ਰਗਾਢਮ੍ ||੧੦||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਮਾਹਿਸਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਕਤੋਦਕਾਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯਃ, ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਮਾਹਿਸਮੇਵ ਕ੍ਸੀਰਮਾਹੁਃ, ਅਪਰੇ ਪੁਨਰ੍ਮਾਹਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਕਰਣਾਦ੍ਗਵ੍ਯਮੇਵਾਹੁਃ| ਗੂਢਪਦਭਙ੍ਗਟਿਪ੍ਪਣੇ ਈਦਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ- ਮਾਹਿਸਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਗਵ੍ਯੇਨ ਪਿਬੇਤ੍; ਪ੍ਰਮਾਦਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਿਦਂ, ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨੁਮਤਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਸਂਯੁਕ੍ਤਮਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੋਕ੍ਤੇਨ| ਸੈਨ੍ਧਵਾਜਮੋਦਾਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਦਨ੍ਤੀਤੈਲਂ; ਤਦੇਵ ਤੈਲਮਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਾਢਕਸ਼ਤਪਕ੍ਵਂ ਵਾਤਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਰੁਜ੍ਯਵਚਾਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਿਲਤੈਲਮੇਵ ਸਾਧਯਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਤ੍; ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮਾਰ੍ਦ੍ਰਕਂ, ਤਦ੍ਰਸਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਚਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯਸਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨੈਵ| ਸਰਲਦੇਵਦਾਰੁਚਿਤ੍ਰਕਮੇਵ ਪਯਸੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਰਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਮੁਰਙ੍ਗ੍ਯਾਦਯੋ ਵਾ ਤਥੈਵ ਚ; ਮੁਰਙ੍ਗੀ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰੁਕਃ| ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਕਃ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਹਿਙ੍ਗੁਮਾਸਕਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰਮਾਸਕਚਤੁਸ੍ਟਯਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ‘ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਨੁਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਃਸਪ੍ਤਕਤ੍ਵੋ ਭਾਵਨਾ| ਸ੍ਨੁਹੀ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ, ਸ ਚ ਬਹੁਕਣ੍ਟਕਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ| ਕਾਲੇਨੇਤਿ ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਦ੍ਭਕ੍ਸਯਿਤੁਂ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਸਹਸ੍ਰਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਸ੍ਟਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਥ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਲਪ੍ਸਿਕਾਮ੍| ਹਰੀਤਕੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਜਃ ਮਨ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਰੀਤਕੀਕ੍ਵਾਥਕਾਞ੍ਜਿਕਦਧੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਘਤਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਨਿ| ਗਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਗਵ੍ਯੇ ਪਯਸੀਤਿ ਆਢਕਪ੍ਰਮਾਣੇ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਃ ਸੇਹੁਣ੍ਡਃ, ਤਜ੍ਜਂ ਚ ਨਵਨੀਤਂ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪਾਦਂ, ਦ੍ਰਵਾਨੁਕ੍ਤੌ ਜਲਮਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਚਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਫਲਾਤ੍ਰਿਕਟੁਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਰ੍ਧਕਾਰ੍ਸਿਕਾ ਭਾਗਾਃ, ਨ ਹਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਮਿਤਿ| ਕੇਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਜ੍ਜਲਮਪਿ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਏਸਾਂ ਵਿਸਯਮਾਹ- ਏਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲ੍ਵਕਘਤਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ ਤਿਲ੍ਵਕਘਤਚਤੁਰ੍ਥਾਨਿ| ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਮੂਤ੍ਰਦ੍ਰਵੇਣਾਸਵਾਦਯੋਨੁਕਲ੍ਪੇਨ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਤਾਃ| ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਕਸਾਯਂ ਵਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਦੇਵਦਾਰੁਚੂਰ੍ਣਕਰ੍ਸਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਢ੍ਯਮ੍||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਾਲਿਕਾ ਭਾਗਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਵਚਾਦਿਹਰਿਦ੍ਰਾਦਿਪਰਿਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਲਵਣਾਨਾਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਗਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਚ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾਵਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਵਿਪਚੇਦਪ੍ਰਦਗ੍ਧਕਲ੍ਕਂ, ਤਤ੍ਸਾਧੁਸਿਦ੍ਧਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਮਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾ ਗੁਟਿਕਾ ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍, ਤਾਸਾਮੇਕਾਂ ਦ੍ਵੇ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਾ ਗੁਟਿਕਾ ਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਏਸਾਨਾਹਂਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਸੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ (ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ) ਕੋਸ੍ਠਜਾਂਸ਼੍ਚ ਕਮੀਨਪਹਨ੍ਤਿ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਮਿਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੋਦਾਵਰ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ||੧੧||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
ਇਦਾਨੀਮਨਲਦੀਪਨੀਂ ਗੁਪਿਤਾਨਿਲਸਂਵਲਿਤਮਲਾਨੁਲੋਮਨੀਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੀਂ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਦਿਤਾਨਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਦਨਫਲਾਦਿਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਵਿਡਙ੍ਗਾਦੀਨਿ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਵਚਾਦਿਹਰਿਦ੍ਰਾਦਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ, ਲਵਣਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪਰਿਪਠਿਤਾਨਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦੀਨਿ, ਮੂਤ੍ਰਗਣੋ ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਦਿਰ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਪਠਿਤਃ; ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਲਾਭਂ ਪਾਲਿਕਾ ਭਾਗਾਃ| ਯਥਾਲਾਭਮੇਵ ਗਵਾਦੀਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤੇਨ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੈਰਸ੍ਟਗੁਣੈਰ੍ਵਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯਮ੍| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮਾਣਾ ਵਰ੍ਤਯਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਤਾਃ ਪੁਨਰਧਮਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਪੁਰੁਸਾਦਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਿਤਾ ਭਕ੍ਸਯਿਤਵ੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਗਵਾਦਿਮੂਤ੍ਰਮੇਵਾਨੁਪਾਨਮ੍| ਤਾਸਾਮਭ੍ਯਾਸੇ ਕਾਲਾਵਧਿਰ੍ਮਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾ; ਫਲਂ ਤੁ ਮੇਹਾਦਿਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਹਰਣਂ ਕੋਸ੍ਠਕਮਿਹਰਣਂ ਚ||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਮਦਨਫਲਮਜ੍ਜਕੁਟਜਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਸਰ੍ਸਪਲਵਣਾਨਿ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਮੂਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਾਰ੍ਤਿਂ ਕਤ੍ਵੋਦਰਿਣ ਆਨਾਹੇ ਤੈਲਲਵਣਾਭ੍ਯਕ੍ਤਗੁਦਸ੍ਯੈਕਾਂ ਦ੍ਵੇ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਾ ਪਾਯੌ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਏਸਾਨਾਹਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੋਦਾਵਰ੍ਤਾਧ੍ਮਾਨਾਨਾਹੇਸੁ ਵਿਧੇਯਾ ||੧੨||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਦਨਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਮੂਤਕੋ ਦੇਵਦਾਲੀ, ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਃ ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀ, ਧਾਮਾਰ੍ਗਵੋ ਮਹਾਕੋਸ਼ਾਤਕੀ| ‘ਵਿਪਾਚ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਪਾਕੇ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਮੇਵਾਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਪਾਯੌ ਗੁਦੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਉਦਰਾਨਾਹੇ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੋਦਾਵਰ੍ਤਾਧ੍ਮਾਨਾਨਾਹੇਸੁ ਵਿਧੇਯੇਤਿ| ‘ਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਂ ਪੇਸਣਵਚਨਾਤ੍ ||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਿਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨਾ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਵਾਮਬਾਹੌ ਕੂਰ੍ਪਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਵਿਮਰ੍ਦਯੇਚ੍ਚ ਪਾਣਿਨਾ ਪ੍ਲੀਹਾਨਂ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥਂ; ਤਤਃ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਂ ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਕ੍ਸਾਰਂ ਪਯਸਾ ਪਾਯਯੇਤ, ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਿਕੇ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਸ੍ਰੁਤੇਨ ਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾ ਯਵਕ੍ਸਾਰਂ, ਕਿਂਸ਼ੁਕਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇਨ ਵਾ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ੍ਰੁਤੇਨ ਯਵਕ੍ਸਾਰਂ, ਪਾਰਿਜਾਤਕੇਕ੍ਸੁਰਕਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾ, ਤੈਲਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਯੂਸਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਚਿਤ੍ਰਕਯੁਕ੍ਤਂ, ਪੂਤਿਕਰਞ੍ਜਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾਮ੍ਲਸ੍ਰੁਤਂ ਵਿਡ੍ਲਵਣਪਿਪ੍ਪਲੀਪ੍ਰਗਾਢਮ੍ ||੧੩||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
ਪ੍ਲੀਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਧਿਭੋਜਨਂ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਤਦਹਰੇਵ, ਕਫਵ੍ਯਾਧੌ ਵਮਨੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਰਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਵਤ੍| ਕੂਰ੍ਪਰਂ ਭੁਜਮਧ੍ਯਮ੍| ਰੁਧਿਰਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ; ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ ਪੁਨਰਿਹੋਕ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਤ੍; ਅਤੋ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸਮਾਵਹਤਿ| ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਪਾਰਿਜਾਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਇਕ੍ਸੁਰਕਃ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਕਃ| ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਕੇਕ੍ਸੁਰਕੇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਪੂਤਿਕਰਞ੍ਜਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ, ਕਣ੍ਟਕੀਕਰਞ੍ਜ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਕਣ੍ਟਕੀਕਰਞ੍ਜਕ੍ਸਾਰਮਰ੍ਧਪਲਮਾਤ੍ਰਂ ਸਡ੍ਗੁਣਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕੇਨ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡ੍ਲਵਣਚੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਮ੍| ਵਿਡਸ੍ਥਾਨੇ ਸੈਨ੍ਧਵਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਯਵਕ੍ਸਾਰਸੈਨ੍ਧਵਾਨਾਂ ਪਾਲਿਕਾ ਭਾਗਾਃ, ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍, ਏਤਤ੍ ਸਟ੍ਪਲਕਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਗੁਲ੍ਮੋਦਰੋਦਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਵਯਥੁਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨਪਹਨ੍ਤਿ |
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਂ ਚੂਰ੍ਣਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ||੧੪||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਭਿਸਜਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਪਾਨੀਯਮਾਦਦਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗੇ ‘ਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਪੂਤੀਕਰੋਹੀਤਕਕ੍ਵਾਥਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਾਵਾਪ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਸੋਪਿ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍||੧੪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੇਪ੍ਯੇਸ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਭਾਗਃ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸਿਣਬਾਹੌ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ ||੧੫||
ਮਣਿਬਨ੍ਧਂ ਸਕਨ੍ਨਾਮ੍ਯ ਵਾਮਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮੀਰਿਤਾਮ੍ |
ਦਹੇਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਸ਼ਰੇਣਾਸ਼ੁ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ||੧੬||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣਿਬਨ੍ਧਃ ਪਾਣਿਮੂਲਂ, ਸਕਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਮਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾਮਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਯਗੀਰਿਤਾਂ ਗਤਾਂ ਸਿਰਾਂ, ਸ਼ਰਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਮਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਦਹੇਤ੍||੧੫-੧੬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਬਦ੍ਧਗੁਦੇ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣਿ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾਮਤਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਹਾਯ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾ ਉਦਰਂ ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਨਿਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਗੁਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਰਮਸ਼੍ਮਾਨਂ ਬਾਲਂ ਵਾਪੋਹ੍ਯ ਮਲਜਾਤਂ ਵਾ ਤਤੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮਭ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵ੍ਰਣਮੁਦਰਸ੍ਯ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍ |
ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ , ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਾਧਾਯ ਕਾਲਪਿਪੀਲਿਕਾਭਿਰ੍ਦਂਸ਼ਯੇਤ੍, ਦਸ੍ਟੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਕਾਯਾਨਪਹਰੇਨ੍ਨ ਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍, ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰਯਾ ਚ ਕਸ੍ਣਮਦਾਵਲਿਪ੍ਯ ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਤਤੋ ਨਿਵਾਤਮਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਾਚਾਰਿਕਮੁਪਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਵਾਸਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਤੈਲਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਵਾ ਪਯੋਵਤ੍ਤਿਮਿਤਿ ||੧੭||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
ਤਤੋ ਬਦ੍ਧਗੁਦਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣੋਰੁਪਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਬਦ੍ਧਗੁਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦੇਨ| ਨਾਭੇਰ੍ਵਾਮਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਾਮਭਾਗੇ ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਹਾਯ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗੇਵ ਛੇਦਃ; ਤਤ੍ਰ ਲੋਮ੍ਨਿ ਤਿਰ੍ਯਗਵਸ੍ਥਿਤੇਨੁਲੋਮਗਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਾਤਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਰਮਸ਼੍ਮਾਨਂ ਬਾਲਂ ਵਾਪੋਹ੍ਯ ਮਲਜਾਤਂ ਵੇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਮਲਰੋਧਕਾਰਣਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਸ਼੍ਮਕੇਸ਼ਤਣਾਦਿ, ਬਾਹ੍ਯਂ ਤੁ ਵਿਸਮਵਿਹਾਰਾਭਿਘਾਤੇਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਵਯਵਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ, ਨ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨਮਿਤਿ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੁਦਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਏਵ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯੇਵ ਪਥਗਨ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਮਾਦਾਵਤ੍ਯਨ੍ਤਾਬਾਧਕਰੇ ਸ਼ਲ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵਾਨ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛੇਦਂ ਕਤ੍ਵਾਸ਼੍ਮਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯਮਪਹਰੇਤ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨੁਸਨ੍ਧਾਯ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧ੍ਵਕ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਟਮਨ੍ਤ੍ਰਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਸ਼ਲਾਕਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪਾਣਿਨਾ ਬਨ੍ਧਾਵਮੋਕ੍ਸੇਣਾਨੁਲੋਮਯੇਤ੍| ਬਾਹ੍ਯਵ੍ਰਣਂ ਰਕ੍ਤਾਸੇਚਨਾਦਿਵਿਧਿਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍| ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦ੍ਰੋਣੀਵਾਸਨਮੁਦਰਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਿਤ੍ਵੇਨਾਧ੍ਮਾਨਕ੍ਲੇਸ਼ਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਪਯਸਾ ਕੇਵਲੇਨ ਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਗੁਦਪਿਚ੍ਛਾਸ੍ਰਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਯਗਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਾਨਦਢੀਭਾਵਨਿਸ਼੍ਚਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਲ੍ਵਾਹਾਰੇਣ ਤਤ੍ਕਿਟ੍ਟੇਨ ਵਾ ਪਿਪੀਲਿਕਾਮੁਖਦਂਸ਼ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਮਦੁ ਵਿਘਟੇਤ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਨ੍ਧਾਵਪਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਪਯੋਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਰਸਭੋਜਨੇਨ ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਭਾਗਵਾਰਿਣਾ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਭੋਜਨਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ | ਸਾਂਸ਼ਯਿਕਂ ਚੈਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਮਾਦਾਪਚ੍ਛ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍||੧੭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਦਕੋਦਰਿਣਸ੍ਤੁ ਵਾਤਹਰਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਤੈਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਸ੍ਯਾਕਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਿਤਸ੍ਯਾਧੋਨਾਭੇਰ੍ਵਾਮਤਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਹਾਯ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾ ਵ੍ਰੀਹਿਮੁਖੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਵਗਾਢਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਨਾਡੀਂ ਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਰਾਂ ਪਕ੍ਸਨਾਡੀਂ ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਦੋਸੋਦਕਮਵਸਿਞ੍ਚੇਤ੍, ਤਤੋ ਨਾਡੀਮਪਹਤ੍ਯ ਤੈਲਲਵਣੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯ ਵ੍ਰਣਂ ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਨ ਚੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਵਸੇ ਸਰ੍ਵਂ ਦੋਸੋਦਕਮਪਹਰੇਤ੍, ਸਹਸਾ ਹ੍ਯਪਹਤੇ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਤੀਸਾਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਾਦਦਾਹਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯੇਰਨ੍ਨਾਪੂਰ੍ਯਤੇ ਵਾ ਭਸ਼ਤਰਮੁਦਰਮਸਞ੍ਜਾਤਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮਸਸ੍ਠਾਸ੍ਟਮਦਸ਼ਮਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸੋਡਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਮਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ ਦੋਸੋਦਕਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਵਸਿਞ੍ਚੇਤ੍; ਨਿਃਸਤੇ ਚ ਦੋਸੇ ਗਾਢਤਰਮਾਵਿਕਕੌਸ਼ੇਯਚਰ੍ਮਣਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਯੇਦੁਦਰਂ, ਤਥਾ ਨਾਧ੍ਮਾਪਯਤਿ ਵਾਯੁਃ; ਸਣ੍ਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਪਯਸਾ ਭੋਜਯੇਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਮਾਸਾਨਰ੍ਧੋਦਕੇਨ ਪਯਸਾ ਫਲਾਮ੍ਲੇਨ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ, ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਮਾਸਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਂ ਲਘੁ ਹਿਤਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਏਵਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਣਾਗਦੋ ਭਵਤਿ ||੧੮||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
ਸਣ੍ਮਾਸਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਸਾਨ੍ ਸਡ੍ਯਾਵਲ੍ਲਘੁ ਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਪਯਸਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰੇਣੈਵੋਦਕਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਕਫਵਾਤਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਰਸੇਨੈਵੋਦਕਕਾਰ੍ਯਂ, ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਅਰ੍ਧੋਦਕੇਨ ਪਯਸਾ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ ਲਘੁ ਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵੋਦਕਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ ਮਾਸਤ੍ਰਯਂ ਲਘੁ ਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਉਦਕੇਨੈਵੋਦਕਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਚਰਕਮਤਾਨੁਸਾਰਿਣਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣੈਵ ਸਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਵਤ੍ਤਿਰਭਿਹਿਤਾ, ਨਾਨ੍ਨਪਾਨੀਯਾਭ੍ਯਾਂ; ਤਥਾ ਚ- “ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਣ੍ਮਾਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪੇਯਾਂ ਪਯਸਾ ਪਿਬੇਤ੍| ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸੈਵਾਦ੍ਯਾਤ੍ ਫਲਾਮ੍ਲੇਨ ਰਸੇਨ ਵਾ|| ਅਲ੍ਪਸ਼ਃ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਂ ਜੀਰ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਦ੍ਰਵਮ੍” (ਵਾ. ਚਿ. ੧੫) ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਆਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚੈਵ ਵਿਰੇਚਨੇ ਚ ਪਾਨੇ ਤਥਾਹਾਰਵਿਧਿਕ੍ਰਿਯਾਸੁ |
ਸਰ੍ਵੋਦਰਿਭ੍ਯਃ ਕੁਸ਼ਲੈਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਤਂ ਜਾਙ੍ਗਲਜੋ ਰਸੋ ਵਾ ||੧੯||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
ਕਤਕਰ੍ਮਣੋ ਜਲਨਿਸੇਧਂ ਤਦਭਾਵੇ ਚੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਦ੍ਵਯਕਰਣੇਨੋਦਰਪਾਟਨਾਦਾਵਨੁਕ੍ਤੇਪੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੧੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਉਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੪||