Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤ ਉਦਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ |
ਤੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿ ਚ; ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ; ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮੇਤ |
ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗੋ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਃ, ਉਤ੍ਤਰਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤਵ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ||੩||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਉਦਰੀ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਰੂਕ੍ਸਵਿਦਾਹਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਿਸ਼ਿਤਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਨ੍ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਨੀਵਾਰਾਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ||੪||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰਿਣਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਿਲ੍ਵਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਚਿਤ੍ਰਾਫਲਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਸਾਲ੍ਵਣੇਨ ਚੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਚ, ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ ||੫||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਮਧੁਰਗਣਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਫਲਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਘਤਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਪਾਯਸੇਨੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਪਯਸਾ ||੬||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸੋਪਸ੍ਨੇਹ੍ਯ, ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਵਿਪਕ੍ਵੇਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਤੈਲਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਕਸਾਯੇਣਾਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨੁਵਾਸਯੇਚ੍ਚ, ਸ਼ਣਾਤਸੀਧਾਤਕੀਕਿਣ੍ਵਸਰ੍ਸਪਮੂਲਕਬੀਜਕਲ੍ਕੈਸ਼੍ਚੋਪਨਾਹਯੇਦੁਦਰਂ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸੇਣ ਪਾਯਸੇਨ ਵਾ, ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ ||੭||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਿਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ੍ਵਰਸਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਵਿਰਚਯੇਨ੍ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਸੁਰਾਗੋਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ; ਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਂ ਤੁ ਮਦ੍ਯੇਨਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਗੁਞ੍ਜਾਕਾਕਾਦਨੀਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡਾਨਿ ਵਾ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪੇਣ ਦਂਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਵਲ੍ਲੀਫਲਾਨਿ ਵਾ, ਮੂਲਜਂ ਕਨ੍ਦਜਂ ਵਾ ਵਿਸਮਾਸੇਵਯੇਤ੍, ਤੇਨਾਗਦੋ ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਂ ਵਾ ਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੮||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਸ੍ਯ ਚ |
ਸਰ੍ਵੋਦਰੇਸੁ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਨੁਲੋਮਨਮ੍ ||੯||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
Adhikarana (10) · Śloka 10
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮਹਰਹਰ੍ਮਾਸਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਕੇਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤੋਦਕਵਰ੍ਜੀ, ਮਾਹਿਸਂ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਨਿਰਾਹਾਰਃਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮ੍, ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਾਹਾਰੋ ਵਾਨ੍ਨਵਾਰਿਵਰ੍ਜੀ ਪਕ੍ਸਂ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਵਾ ਮਾਸਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨਾਸੇਵੇਤ, ਸੈਨ੍ਧਵਾਜਮੋਦਾਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਨਿਕੁਮ੍ਭਤੈਲਮ੍, ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਪਾਤ੍ਰਸ਼ਤਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਵਾਤਸ਼ੂਲੇਵਚਾਰ੍ਯਂ, ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਵਿਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਸੇਵੇਤ, ਚਵ੍ਯਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਪਯਸਾ ਸਰਲਦੇਵਦਾਰੁਚਿਤ੍ਰਕਮੇਵ ਵਾ, ਮੁਰਙ੍ਗੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਸ਼੍ਯਾਮਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਕਲ੍ਕਂ ਵਾ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਕਫਲਤੈਲਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਹਿਙ੍ਗੁਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਗੁਡਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਵਾ ਹਰੀਤਕੀਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਭਾਵਿਤਾਨਾਂ ਵਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਕਾਲੇਨ, ਪਥ੍ਯਾਕਸ੍ਣਾਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਭਾਵਿਤਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਪਕ੍ਵਾਂ ਦਾਪਯੇਤ੍; ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਢਕੇ ਘਤਸ੍ਯਾਵਾਪ੍ਯਾਙ੍ਗਾਰੇਸ੍ਵਭਿਵਿਲਾਪ੍ਯ ਖਜੇਨਾਭਿਮਥ੍ਯਾਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾਰ੍ਧਮਾਸਂ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਵਾਸਯੇਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਹਰੀਤਕੀਕ੍ਵਾਥਾਮ੍ਲਦਧੀਨ੍ਯਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਗਵ੍ਯੇ ਪਯਸਿ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਚਾਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਂ ਮਨ੍ਥਾਨੇਨਾਭਿਮਥ੍ਯ ਨਵਨੀਤਮਾਦਾਯ ਭੂਯੋ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰੇਣੈਵ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਂ ਮਾਸਾਰ੍ਧਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਦਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਿਸਾਕੁਸ੍ਠਸਾਰਿਵਾਤ੍ਰਿਫਲਾਜਮੋਦਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਨਾਮਰ੍ਧਕਾਰ੍ਸਿਕਾ ਭਾਗਾ, ਰਾਜਵਕ੍ਸਫਲਮਜ੍ਜ੍ਞਾਮਸ੍ਟੌ ਕਰ੍ਸਾਃ, ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪਲੇ ਦ੍ਵੇ, ਗਵਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮੂਤ੍ਰਯੋਰਸ੍ਟਾਵਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ, ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਮਾਸਮਰ੍ਧਮਾਸਂ ਵਾ ਪਾਯਯੇਤ੍; ਏਤਾਨਿ ਤਿਲ੍ਵਕਘਤਚਤੁਰ੍ਥਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯੁਦਰਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਨਾਹਕੁਸ੍ਠੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰੇਸੂਪਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ; ਮੂਤ੍ਰਾਸਵਾਰਿਸ੍ਟਸੁਰਾਸ਼੍ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਸਮ੍ਭਤਾਃ ਸੇਵੇਤ; ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਸਾਯਂ ਵਾ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਦੇਵਦਾਰੁਪ੍ਰਗਾਢਮ੍ ||੧੦||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਾਲਿਕਾ ਭਾਗਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਵਚਾਦਿਹਰਿਦ੍ਰਾਦਿਪਰਿਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਲਵਣਾਨਾਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਗਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਚ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾਵਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਵਿਪਚੇਦਪ੍ਰਦਗ੍ਧਕਲ੍ਕਂ, ਤਤ੍ਸਾਧੁਸਿਦ੍ਧਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਮਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾ ਗੁਟਿਕਾ ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍, ਤਾਸਾਮੇਕਾਂ ਦ੍ਵੇ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਾ ਗੁਟਿਕਾ ਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਏਸਾਨਾਹਂਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਸੂਪਯੁਜ੍ਯਤੇ (ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ) ਕੋਸ੍ਠਜਾਂਸ਼੍ਚ ਕਮੀਨਪਹਨ੍ਤਿ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਮਿਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੋਦਾਵਰ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ||੧੧||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਮਦਨਫਲਮਜ੍ਜਕੁਟਜਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਸਰ੍ਸਪਲਵਣਾਨਿ ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰਮੂਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਾਰ੍ਤਿਂ ਕਤ੍ਵੋਦਰਿਣ ਆਨਾਹੇ ਤੈਲਲਵਣਾਭ੍ਯਕ੍ਤਗੁਦਸ੍ਯੈਕਾਂ ਦ੍ਵੇ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਾ ਪਾਯੌ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਏਸਾਨਾਹਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੋਦਾਵਰ੍ਤਾਧ੍ਮਾਨਾਨਾਹੇਸੁ ਵਿਧੇਯਾ ||੧੨||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਿਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨਾ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਵਾਮਬਾਹੌ ਕੂਰ੍ਪਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਵਿਮਰ੍ਦਯੇਚ੍ਚ ਪਾਣਿਨਾ ਪ੍ਲੀਹਾਨਂ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥਂ; ਤਤਃ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਂ ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾਕ੍ਸਾਰਂ ਪਯਸਾ ਪਾਯਯੇਤ, ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਿਕੇ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਸ੍ਰੁਤੇਨ ਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾ ਯਵਕ੍ਸਾਰਂ, ਕਿਂਸ਼ੁਕਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇਨ ਵਾ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ੍ਰੁਤੇਨ ਯਵਕ੍ਸਾਰਂ, ਪਾਰਿਜਾਤਕੇਕ੍ਸੁਰਕਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾ, ਤੈਲਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਯੂਸਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਚਿਤ੍ਰਕਯੁਕ੍ਤਂ, ਪੂਤਿਕਰਞ੍ਜਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾਮ੍ਲਸ੍ਰੁਤਂ ਵਿਡ੍ਲਵਣਪਿਪ੍ਪਲੀਪ੍ਰਗਾਢਮ੍ ||੧੩||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਯਵਕ੍ਸਾਰਸੈਨ੍ਧਵਾਨਾਂ ਪਾਲਿਕਾ ਭਾਗਾਃ, ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍, ਏਤਤ੍ ਸਟ੍ਪਲਕਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਗੁਲ੍ਮੋਦਰੋਦਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਵਯਥੁਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨਪਹਨ੍ਤਿ |
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਂ ਚੂਰ੍ਣਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ||੧੪||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੇਪ੍ਯੇਸ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਭਾਗਃ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸਿਣਬਾਹੌ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ ||੧੫||
ਮਣਿਬਨ੍ਧਂ ਸਕਨ੍ਨਾਮ੍ਯ ਵਾਮਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮੀਰਿਤਾਮ੍ |
ਦਹੇਤ੍ ਸਿਰਾਂ ਸ਼ਰੇਣਾਸ਼ੁ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ||੧੬||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਬਦ੍ਧਗੁਦੇ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣਿ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾਮਤਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਹਾਯ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾ ਉਦਰਂ ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਨਿਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਗੁਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕਰਮਸ਼੍ਮਾਨਂ ਬਾਲਂ ਵਾਪੋਹ੍ਯ ਮਲਜਾਤਂ ਵਾ ਤਤੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮਭ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਬਾਹ੍ਯਂ ਵ੍ਰਣਮੁਦਰਸ੍ਯ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍ |
ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯ , ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਾਧਾਯ ਕਾਲਪਿਪੀਲਿਕਾਭਿਰ੍ਦਂਸ਼ਯੇਤ੍, ਦਸ੍ਟੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਕਾਯਾਨਪਹਰੇਨ੍ਨ ਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਸੀਵ੍ਯੇਤ੍, ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰਯਾ ਚ ਕਸ੍ਣਮਦਾਵਲਿਪ੍ਯ ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਤਤੋ ਨਿਵਾਤਮਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਾਚਾਰਿਕਮੁਪਦਿਸ਼ੇਤ੍, ਵਾਸਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਤੈਲਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਵਾ ਪਯੋਵਤ੍ਤਿਮਿਤਿ ||੧੭||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਦਕੋਦਰਿਣਸ੍ਤੁ ਵਾਤਹਰਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਤੈਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਸ੍ਯਾਕਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਿਤਸ੍ਯਾਧੋਨਾਭੇਰ੍ਵਾਮਤਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਹਾਯ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾ ਵ੍ਰੀਹਿਮੁਖੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਵਗਾਢਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਪ੍ਵਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਨਾਡੀਂ ਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਰਾਂ ਪਕ੍ਸਨਾਡੀਂ ਵਾ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਦੋਸੋਦਕਮਵਸਿਞ੍ਚੇਤ੍, ਤਤੋ ਨਾਡੀਮਪਹਤ੍ਯ ਤੈਲਲਵਣੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯ ਵ੍ਰਣਂ ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਨ ਚੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਵਸੇ ਸਰ੍ਵਂ ਦੋਸੋਦਕਮਪਹਰੇਤ੍, ਸਹਸਾ ਹ੍ਯਪਹਤੇ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਤੀਸਾਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਾਦਦਾਹਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯੇਰਨ੍ਨਾਪੂਰ੍ਯਤੇ ਵਾ ਭਸ਼ਤਰਮੁਦਰਮਸਞ੍ਜਾਤਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮਸਸ੍ਠਾਸ੍ਟਮਦਸ਼ਮਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸੋਡਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਮਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ ਦੋਸੋਦਕਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਵਸਿਞ੍ਚੇਤ੍; ਨਿਃਸਤੇ ਚ ਦੋਸੇ ਗਾਢਤਰਮਾਵਿਕਕੌਸ਼ੇਯਚਰ੍ਮਣਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਯੇਦੁਦਰਂ, ਤਥਾ ਨਾਧ੍ਮਾਪਯਤਿ ਵਾਯੁਃ; ਸਣ੍ਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਪਯਸਾ ਭੋਜਯੇਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ, ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ਮਾਸਾਨਰ੍ਧੋਦਕੇਨ ਪਯਸਾ ਫਲਾਮ੍ਲੇਨ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ, ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਮਾਸਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਂ ਲਘੁ ਹਿਤਂ ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਏਵਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਣਾਗਦੋ ਭਵਤਿ ||੧੮||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਆਸ੍ਥਾਪਨੇ ਚੈਵ ਵਿਰੇਚਨੇ ਚ ਪਾਨੇ ਤਥਾਹਾਰਵਿਧਿਕ੍ਰਿਯਾਸੁ |
ਸਰ੍ਵੋਦਰਿਭ੍ਯਃ ਕੁਸ਼ਲੈਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਤਂ ਜਾਙ੍ਗਲਜੋ ਰਸੋ ਵਾ ||੧੯||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਉਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||