33. vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ઉપદ્રવો રોગઃ| ચિકિત્સિતં ચાત્ર વમનવિરેચનરૂપમેવ, વમનવિરેચનસાધ્યત્વાદુપદ્રવાણામ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષાઃ ક્ષીણા બૃંહયિતવ્યાઃ, કુપિતાઃ પ્રશમયિતવ્યાઃ, વૃદ્ધા નિર્હર્તવ્યાઃ, સમાઃ પરિપાલ્યા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ||૩||

ન ખલુ દોષાણાં સર્વાવસ્થાસુ વમનવિરેચને, કિં તર્હિ કસ્યાઞ્ચિદેવેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ- દોષા ઇત્યાદિ| ક્ષીણાઃ ક્ષયલક્ષણૈર્જ્ઞાતાઃ| કુપિતા અલ્પતયા કોપમાપન્નાઃ સંશમનવિધાનેનૈવ પ્રશમયિતવ્યાઃ, પ્રકર્ષેણ વૃદ્ધાઃ સ્વસ્થાનાચ્ચલિતાઃ સંશોધનવિધિના નિર્હર્તવ્યાઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ‘પ્રવૃદ્ધાઃ’ ઇતિ પઠતિ, વૃદ્ધિર્હિ દ્વિવિધા- ચયલક્ષણા પ્રકોપલક્ષણા ચ; તત્ર સંહતિરૂપાવૃદ્ધિઃ ચયઃ, વિલયનરૂપા વૃદ્ધિઃ પ્રકોપઃ; તયોર્વિલયનરૂપવૃદ્ધ્યા વૃદ્ધા દોષાઃ સંશોધનેન નિર્હર્તવ્યાઃ| કુપિતા ઇતિ કોપોઽત્ર દ્વિવિધઃ- ચયપૂર્વકોઽચયપૂર્વકશ્ચ; તત્ર ચયપૂર્વકં કોપમાગતાઃ સંશોધનવિધાનેનૈવ શમયિતવ્યાઃ| સ્વસ્થાનસ્થાઃ રક્ષ્યા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ| સમાઃ સ્વાસ્થ્યકરાઃ સ્વસ્થવૃત્તિવિધાનેનૈવ પરિપાલ્યા ઇતિ| ક્ષીણવૃદ્ધકુપિતસંશમનં સમપરિપાલનં ચ પ્રસઙ્ગતન્ત્રયુક્તિવશાદત્રોક્તમ્||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

પ્રાધાન્યેન વમનવિરેચને વર્તેતે નિર્હરણે દોષાણામ્ | તસ્માત્તયોર્વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય ||૪|| અથાતુરં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નમભિષ્યન્દિભિરાહારૈરનવબદ્ધદોષમવલોક્ય શ્વો વમનં પાયયિતાઽસ્મીતિ સમ્ભોજયેત્તીક્ષ્ણાગ્નિં બલવન્તં બહુદોષં મહાવ્યાધિપરીતં વમનસાત્મ્યં ચ ||૫||

પક્વાશયગતાનેવ વાતપિત્તકફાનેકદ્વિત્રિર્દત્તો બસ્તિરપકર્ષતિ, ધૂમનસ્યકવલગ્રહાદયઃ પુનરલ્પાલ્પતયા, ન તુ વમનવિરેચનવત્ સકૃન્નાપિ બાહુલ્યેન, તસ્માદુક્તં- પ્રાધાન્યેન વમનવિરેચને ઇતિ| નનુ, વમનવિરેચને કફપિત્તયોર્દોષયોર્નિર્હરણે વર્તેતે, તત્કથં દોષાણામિતિ? ઉચ્યતે- વાયોરપિ સ્વાશયક્ષોભલક્ષણતયા વિલીનસ્ય વિમાર્ગનિર્હરણમૂર્ધ્વાધોમાર્ગેણાનુલોમનં વમનવિરેચને કુર્વાતે, તસ્માદ્દોષાણામત્ર બાહુલ્યમુપપન્નમ્; અન્યે તુ ન્યાયભીરુતયા દોષયોરિતિ પઠન્તિ| શિષ્યબહુત્વેઽપિ સુશ્રુતસ્યૈવ પ્રશ્નેઽધિકૃતત્વાદુપધારયેત્યેકવચનનિર્દેશઃ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર- પેશલૈર્વિવિધૈરન્નૈર્દોષાનુત્ક્લેશ્ય દેહિનઃ | સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વમનં દત્તં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ||૬|| અથાપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ણે સાધારણે કાલે વમનદ્રવ્યકષાયકલ્કચૂર્ણસ્નેહાનામન્યતમસ્ય માત્રાં પાયયિત્વા વામયેદ્યથાયોગં કોષ્ઠવિશેષમવેક્ષ્ય; અસાત્મ્યબીભત્સદુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ ચ વમનાનિ વિદધ્યાત્, અતો વિપરીતાનિ વિરેચનાનિ; તત્ર સુકુમારં કૃશં બાલં વૃદ્ધં ભીરું વા વમનસાધ્યેષુ વિકારેષુ ક્ષીરદધિતક્રયવાગૂનામન્યતમમાકણ્ઠં પાયયેત્, પીતૌષધં ચ પાણિભિરગ્નિતપ્તૈઃ પ્રતાપ્યમાનં મુહૂર્તમુપેક્ષેત; તસ્ય ચ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેણ શિથિલતામાપન્નં સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ પ્રચલિતં કુક્ષિમનુસૃતં જાનીયાત્, તતઃ પ્રવૃત્તહૃલ્લાસં જ્ઞાત્વા જાનુમાત્રાસનોપવિષ્ટમાપ્તૈર્લલાટે પૃષ્ઠે પાર્શ્વયોઃ કણ્ઠે ચ પાણિભિઃ સુપરિગૃહીતમઙ્ગુલીગન્ધર્વહસ્તોત્પલનાલાનામન્યતમેન કણ્ઠમભિસ્પૃશન્તં વામયેત્તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ ||૭||

તત્ર વમનસ્ય કરણમાહ- અથેત્યાદિ| સમ્ભોજયેત્ સમ્યક્ ભોજનં કારયેદ્ વૈદ્યઃ| કમ્? આતુરં| કિં કૃત્વા? આલોક્ય દૃષ્ટ્વા| કિંવિશિષ્ટં? સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં ચ| પુનઃ કિંવિશિષ્ટમ્? અનવબદ્ધદોષમ્| કૈઃ સમ્ભોજયેત્? આહારૈઃ| કિંવિશિષ્ટૈઃ? અભિષ્યન્દિભિઃ| કુતઃ કારણાદિત્યાહ- શ્વો વમનં પાયયિતાઽસ્મીતિ, ઇતિ હેતોઃ; યત આગામિનિ અહનિ અસ્મિ અહં પાયયિતા પાયયિષ્યામિ| કિં તત્? વમનમ્| ક્વ? શ્વઃ અપરેદ્યુઃ; અન્યસ્મિન્નહનીતિ સમ્બન્ધઃ| આતુરં રોગિણમ્| અભિષ્યન્દિભિરાહારૈઃ ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસપયોમાષાદિભિઃ| અનવબદ્ધદોષં મુક્તસ્રોતોબન્ધનત્વાત્ પ્રચલિતદોષમ્| ભોજનવિધિઃ કફોત્ક્લેશનાર્થઃ; સમ્ભોજયેત્ સમશનં કારયેત્, “પથ્યાપથ્યમિહૈકત્ર ભુક્તં સમશનં સ્મૃતમ્” (ચ. ચિ. ૧૫) ઇત્યુક્તત્વાત્| કિંવિશિષ્ટમાતુરં સમ્ભોજયેદિત્યાહ- તીક્ષ્ણાગ્નિં દીપ્તાગ્નિમ્| બલવન્તમિતિ પ્રશસ્તબલયુક્તોઽપિ સમ્ભોજનાર્હઃ; યતઃ- “જગ્ધાઃ ષડધિગચ્છન્તિ બલિનો વશતાં રસાઃ” (સૂ. ૪૨) ઇતિ વચનાત્| બહુદોષઃ સમ્ભોજનાર્હ ઇતિ બહુદોષે ભોજનોત્ક્લિષ્ટો દોષઃ સમ્યગ્યોગેન પ્રવર્તતે; અન્યથા પુનરયોગેનૈવ, એવં દોષકાર્યં મહાવ્યાધિપરિગૃહીતેઽપિ વાચ્યમ્| વમનસાત્મ્યસ્ય તુ અભિષ્યન્દિભિરાહારૈર્દોષોત્ક્લેશનમ્ | તમેવાર્થં સુખપાઠાર્થં શ્લોકેનાપિ દર્શયન્નાહ- પેશલૈરિત્યાદિ| પેશલૈઃ કોમલૈરકઠિનૈઃ; અભિષ્યન્દિભિરિતિ યાવત્| અથેતિ મઙ્ગલાર્થે| અપરેદ્યુરિતિ અન્યસ્મિન્નહનિ; તતશ્ચાયં વાક્યાર્થઃ- પૂર્વેદ્યુઃ સમ્ભોજિતમપરેદ્યુઃ અન્યસ્મિન્નહનિ વામયેત્, તચ્ચ વમનમેકમહો વિશ્રામ્ય| સ્નેહાત્ સ્નિગ્ધો ગ્રામ્યૌદકમાંસરસૌદનેન ભુક્તોઽપરસ્મિન્ પ્રભાતે વમનં કુર્યાત્| તથા ચ ભોજઃ- “એકાહોપરતઃ સ્નેહાત્ સ્વિન્નઃ પ્રચ્છર્દનં પિબેત્| ભુક્ત્વા ગ્રામ્યૌદકૈર્માંસૈરાનૂપૈશ્ચ સુસંસ્કૃતૈઃ”- ઇતિ| પૂર્વાહ્ણે અહ્નઃ પૂર્વભાગે| સાધારણે કાલે નાતિવર્ષશીતોષ્ણયુક્તે, અન્યે તુ પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તાખ્ય ઇતિ વિભજ્ય વ્યાખ્યાનયન્તિ| સ્નેહોઽત્ર વમનદ્રવ્યપક્વઃ સ્નેહઃ| વમનદ્રવ્યકષાયમાત્રાઃ પ્રધાનમધ્યમાધમભેદાત્તન્ત્રાન્તરોક્તાઃ કથ્યન્તે| યદાહ ચક્ષુષ્યઃ - “ક્વાથપાને નવ પ્રસ્થા જ્યેષ્ઠા માત્રા પ્રકીર્તિતા| મધ્યમા ષણ્મિતા પ્રોક્તા ત્રિપ્રસ્થા ચ કનીયસી”- ઇતિ| વમનવિષયે ચ સાર્ધત્રયોદશપલપ્રમાણં પ્રસ્થમામનન્તિ વૃદ્ધાઃ| કલ્કાદિમાનં તુ- “કલ્કમોદકચૂર્ણાનાં કર્ષમદ્યાચ્ચ લેહતઃ| કર્ષદ્વયં પલં વાઽપિ વયોરોગાદ્યપેક્ષયા”- ઇતિ| બીભત્સો વિકૃતાકૃતિઃ; અતો વિપરીતાનિ વિરેચનાનિ સાત્મ્યાબીભત્સાદુર્દર્શનસુગન્ધીનીતિ ગમ્યતે| કૃશસુકુમારવૃદ્ધબાલભીરવો વમનસાધ્યાઃ કથં વામયિતવ્યાઃ? ઇત્યાહ- તત્ર સુકુમારમિત્યાદિ| ક્ષીરાદયો વમનદ્રવ્યસંસ્કૃતા જ્ઞેયાઃ; અથવા ક્ષીરાદીન્ પૂર્વં પાયયેત્, અનન્તરં માત્રયા વમનદ્રવ્યમિતિ| તથા ચ વાગ્ભટઃ- “વૃદ્ધબાલાબલક્લીબભીરૂન્ રોગાનુરોધતઃ| આકણ્ઠં પાયયેન્મદ્યં ક્ષીરમિક્ષુરસં રસમ્|| યથાવિકારવિહિતાં મધુસૈન્ધવસંયુતામ્| કોષ્ઠં વિભજ્ય ભૈષજ્યમાત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્||પ્રાઙ્મુખં પાયયેત્” (વા. સૂ. ૧૮) ઇતિ| પીતૌષધસ્ય સમ્યગ્યોગહેતું વિધાનમુપદિશન્નાહ- પીતેત્યાદિ| મુહૂર્તં ઘટિકાદ્વયમ્| પ્રચલિતં ‘દોષં’ ઇતિ શેષઃ| લોમહર્ષેણ તુ સ્વસ્થાનાદ્દોષપ્રચ્યવનમિતિ નિશ્ચયઃ| કુક્ષૌ સમાધ્માપનાત્ કુક્ષિદેશાનુગતં વિદ્યાત્| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણં, છર્દિરિત્યપરે||૬-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ભવતશ્ચાત્ર- કફપ્રસેકં હૃદયાવિશુદ્ધિં કણ્ડૂં ચ દુશ્છર્દિતલિઙ્ગમાહુઃ | પિત્તાતિયોગં ચ વિસઞ્જ્ઞતાં ચ હૃત્કણ્ઠપીડામપિ ચાતિવાન્તે ||૮||

તત્ર, અયોગાતિયોગયોરેવ વ્યાપત્સમ્ભાવનાયાં પ્રાગ્લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- કફપ્રસેકમિત્યાદિ| પિત્તાતિયોગં પિત્તાતિપ્રવૃત્તિમ્||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

પિત્તે કફસ્યાનુ સુખં પ્રવૃત્તે શુદ્ધેષુ હૃત્કણ્ઠશિરઃસુ ચાપિ | લઘૌ ચ દેહે કફસંસ્રવે ચ સ્થિતે સુવાન્તં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૯||

સુવાન્તલક્ષણમાહ- પિત્તે કફસ્યેત્યાદિ| અનુશબ્દઃ પશ્ચાદર્થઃ| શુદ્ધેષુ અગૌરવાદિલક્ષણયુક્તેષુ| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| સમ્યગ્વાન્તલક્ષણં કાર્યત્વેન, દુર્વાન્તાતિવાન્તલક્ષણં પરિહાર્યત્વેન વ્યાપત્પ્રતીકારાર્થમુક્તમ્| તત્ર કૈશ્ચિત્ત્રિધા શુદ્ધિરભિહિતા; યથા- લૈઙ્ગિકી, વૈગિકી, માનિકી ચેતિ| તત્ર લિઙ્ગૈર્વાન્તવિરિક્તસમ્યક્ચિહ્નૈર્જ્ઞાયત ઇતિ લૈઙ્ગિકી, હીનમધ્યોત્તમૈર્વમનવેગૈશ્ચતુઃષડષ્ટભિર્દશવિંશતિત્રિંશદ્ભિર્વિરેચનવેગૈશ્ચ જ્ઞાયત ઇતિ વૈગિકી, માનેન શ્લેષ્મપિત્તયોઃ પ્રસ્થાર્ધાઢકાઢકમાનેન હીનમધ્યમોત્તમેન જ્ઞાયત ઇતિ માનિકી| તત્ર ન તાવન્માનિકી શુદ્ધિઃ, દીર્ઘહ્રસ્વસ્થૂલકૃશદેહસંહતિપ્રકૃતિસારાદિભિર્વિવિધલક્ષણશરીરાણાં પ્રાણિનાં દોષધાતુમલાનાં પરિમાણાભાવાત્; નાપિ વૈગિકી, યતો બહુભિર્વેગૈઃ કદાચિત્ કસ્યચિન્ન શુદ્ધિઃ, પ્રકૃતિવયોબલશરીરદોષવ્યપેક્ષયા કસ્યચિત્ કતિપયૈરપિ વેગૈઃ શુદ્ધિરિતિ; અતસ્તૃતીયાં પિત્તે કફસ્યેત્યાદિભિર્લિઙ્ગૈર્લૈઙ્ગિકીં શુદ્ધિમત્રોક્તવાન્ સુશ્રુતાચાર્યઃ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

સમ્યગ્વાન્તં ચૈનમભિસમીક્ષ્ય સ્નેહનવિરેચનશમનાનાં ધૂમાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયિત્વાઽઽચારિકમાદિશેત્ ||૧૦||

સમ્યગ્વાન્તસ્ય પશ્ચાત્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- સમ્યગ્વાન્તમિત્યાદિ| વમનાનન્તરં સ્રોતોવિલગ્નકફહરણાર્થં ધૂમપાનમત્રોક્તમ્| વાતપ્રકૃતૌ સ્નૈહિકં, કફપિત્તપ્રકૃતાવુત્ક્લિષ્ટદોષે ચ વૈરેચનિકં, સમદોષપ્રકૃતાવુપશમનીયં પ્રાયોગિકં સ્વસ્થવૃત્તિકમિત્યર્થઃ | આચારિકમાદિશેદિતિ ચરતેર્ગતિભક્ષણાર્થકત્વાદાહારો વિહારશ્ચાચારઃ| તત્ર વિહારો બહુવિધોઽપિ ત્રિવિધ એવ, કાયવાઙ્મનોભેદાત્; સ ત્રિવિધોઽપ્યયુક્તોઽપવર્જ્યશ્ચાતુરોપદ્રવીયે વક્ષ્યતે||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- તતોઽપરાહ્ણે શુચિશુદ્ધદેહમુષ્ણાભિરદ્ભિઃ પરિષિક્તગાત્રમ્ | કુલત્થમુદ્ગાઢકિજાઙ્ગલાનાં યૂષૈ રસૈર્વાઽપ્યુપભોજયેત્તુ ||૧૧||

આહારં સર્વમભિહિતં દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| વાન્તસ્ય હિ મન્દાગ્નેઃ પેયાદિક્રમયોગ્યસ્ય કથં યૂષમાંસરસોપદેશઃ? અત્રોચ્યતે- અપિશબ્દાત્ પેયાદિક્રમોઽત્રાપ્યુક્ત એવ| તત્રાત્યન્તક્ષીણકફાનાં પેયાદિઃ; તેષામપિ વાતભૂયિષ્ઠાનાં દીપ્તાગ્નીનાં સાત્મ્યાપેક્ષયા માંસરસોપયોગઃ; દોષર્તુપ્રકૃત્યપેક્ષયા કિઞ્ચિત્કફયુક્તાનાં યૂષોપદેશઃ , નતુ વિલેપીયવાગૂનામ્; ઉક્તં ચ,- “પાંશુધાને યથા વૃષ્ટિઃ ક્લેદયત્યતિ કર્દમમ્| તથા શ્લેષ્મણિ સન્દુષ્ટે યવાગૂઃ શ્લેષ્મવર્ધિની”- ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

કાસોપલેપસ્વરભેદનિદ્રાતન્દ્રાસ્યદૌર્ગન્ધ્યવિષોપસર્ગાઃ | કફપ્રસેકગ્રહણીપ્રદોષા ન સન્તિ જન્તોર્વમતઃ કદાચિત્ ||૧૨||

અતઃપરં વમનફલાભિધાનં- કાસેત્યાદિ| ઉપલેપઃ સ્રોતઃસુ મલવૃદ્ધિઃ| ઉપસર્ગાઃ શીતલિકાદયઃ| કેચિત્ “કફપ્રસેકસ્વરભેદતન્દ્રાનિદ્રાસ્યદૌર્ગન્ધ્યકફોપસર્ગાઃ| ગુરુત્વકણ્ડૂગ્રહણીપ્રદોષા ન સન્તિ જન્તોર્વમતઃ કદાચિત્” ઇતિ પઠન્તિ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

છિન્ને તરૌ પુષ્પફલપ્રરોહા યથા વિનાશં સહસા વ્રજન્તિ | તથા હૃતે શ્લેષ્મણિ શોધનેન તજ્જા વિકારાઃ પ્રશમં પ્રયાન્તિ ||૧૩||

અસ્યૈવાર્થસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં દૃષ્ટાન્તમાહ- છિન્ને ઇત્યાદિ||૧૩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

ન વામયેત્તૈમિરિકોર્ધ્વવાતગુલ્મોદરપ્લીહકૃમિશ્રમાર્તાન્ | સ્થૂલક્ષતક્ષીણકૃશાતિવૃદ્ધમૂત્રાતુરાન્ કેવલવાતરોગાન્ ||૧૪|| સ્વરોપઘાતાધ્યયનપ્રસક્તદુશ્છર્દિદુઃકોષ્ઠતૃડાર્તબાલાન્ | ઊર્ધ્વાસ્રપિત્તિક્ષુધિતાતિરૂક્ષગર્ભિણ્યુદાવર્તિનિરૂહિતાંશ્ચ ||૧૫||

અતઃ પરમવમ્યાનાહ- નેત્યાદિ| તૈમિરિકં તિમિરરોગાર્તમ્| અત્ર કેચિત્, “ન વામયેત્તૈમિરિકં ચ ગુલ્મિનં ન ચાપિ પાણ્ડૂદરરોગપીડિતમ્| સ્થૂલક્ષતક્ષીણકૃશાતિવૃદ્ધાનર્શોર્દિતાક્ષેપકપીડિતાંશ્ચ”- ઇતિ પઠન્તિ| ઊર્ધ્વવાતં કેચિચ્છ્વાસં મન્યન્તે; તન્ન, શ્વાસિનો વમનાર્હત્વાત્; ઊર્ધ્વવાતસ્તન્ત્રાન્તરે પ્રોક્ત એવ- “અધઃપ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા કુપિતેન ચ| કરોત્યનિશમુદ્ગારમૂર્ધ્વવાતઃ સ ઉચ્યતે”- ઇતિ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

અવમ્યવમનાદ્રોગાઃ કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ દેહિનામ્ | અસાધ્યતાં વા ગચ્છન્તિ નૈતે વામ્યાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ ||૧૬||

અવમનાર્હસ્ય વમને વ્યાધેઃ પરિવૃદ્ધિમસાધ્યતાં ચ દર્શયન્નાહ- અવમ્યેત્યાદિ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા વામ્યા યે ચ વિષાતુરાઃ | અતીવ ચોલ્બણકફાસ્તે ચ સ્યુર્મધુકામ્બુના ||૧૭||

એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા ઇત્યાદિ| એષામજીર્ણપીડાયાં સ્થાવરજઙ્ગમકૃત્રિમવિષબાધાયાં ચાત્યર્થોચ્છ્રિતકફાશ્ચૈતે વામ્યા વમનાર્હાઃ| તત્રૈષામવમને ચિરાદ્બાધાઽજીર્ણે, વિષૈશ્ચ સદ્ય એવ, ઉલ્બણકફાનાં ચ ગલામયાદિષુ સદ્ય એવ વિનાશઃ| કેચિત્ ‘એતેઽપ્યજીર્ણ ...’ ઇત્યાદિ પાઠં ત્યક્ત્વા ‘સર્વેઽપ્યેતે વિરુદ્ધાન્નવિષમાર્તગરાતુરાઃ| કફપ્રવૃદ્ધે જીર્ણે ચ વામયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્રાપિ દ્રવ્યવિશેષમુપદિશન્નાહ- મધુકામ્બુનેતિ|- યષ્ટીમધુકષાયેણ વમનાઙ્ગપ્રધાનેન વામયેત્| જેજ્જટઃ પુનરાહ- મધુ એવ મધુકં, સ્વાર્થે કઃ, તેન મધુકામ્બુના| એતેન પ્રતિપ્રસવો હ્યવામ્યાનામપ્યુક્તઃ| “ન વામનીયસ્તિમિરી દકોદરી ન ગુલ્મવાન્ પાણ્ડુગદેન પીડિતઃ| સ્થૂલક્ષતક્ષીણકૃશાતિવૃદ્ધા નાર્શોર્દિતાક્ષેપકપીડિતશ્ચ|| રૂક્ષે પ્રમેહે તરુણે ચ ગર્ભે ગચ્છત્યથોર્ધ્વં રુધિરે ચ તીવ્રે| દુષ્ટે ચ કોષ્ઠે કૃમિભિર્મનુષ્યં ન વામયેદ્વર્ચસિ સમ્પ્રવૃદ્ધે”- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| શેષં સુગમમ્||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

વામ્યાસ્તુ- વિષશોષસ્તન્યદોષમન્દાગ્ન્યુન્માદાપસ્મારશ્લીપદાર્બુદવિદારિકામેદોમેહગરજ્વરારુચ્યપચ્યામાતીસારહૃદ્રોગ- ચિત્તવિભ્રમવિસર્પવિદ્રધ્યજીર્ણમુખપ્રસેકહૃલ્લાસશ્વાસકાસપીનસપૂતીનાસકણ્ઠૌષ્ઠવક્ત્રપાક- કર્ણસ્રાવાધિજિહ્વોપજિહ્વિકાગલશુણ્ડિકાધઃશોણિતપિત્તિનઃ કફસ્થાનજેષુ વિકારેષ્વન્યે ચ કફવ્યાધિપરીતા ઇતિ ||૧૮||

વામ્યા ઇત્યાદિ| જ્વરોઽત્ર નવજ્વરો વિષમજ્વરશ્ચ, ક્વચિત્ પૂતીનાસાગ્રે કુષ્ઠગલગણ્ડપ્રમેહશોફાઃ પઠિતાઃ| કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનો ન પઠન્ત્યમું પાઠં, તેષામયમભિપ્રાયઃ- યથાસ્વં તત્પ્રત્યનીકવ્યાધિષુ વમનનિર્દેશાન્નાર્થોઽનેનેતિ||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

વિરેચનમપિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વાન્તાય ચ દેયમ્; અવાન્તસ્ય હિ સમ્યગ્વિરીક્તસ્યાપિ સતોઽધઃ સ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદયતિ, ગૌરવમાપાદયતિ, પ્રવાહિકાં વા જનયતિ ||૧૯||

વિરેચનવિધાનમાહ- વિરેચનમપીત્યાદિ| વાન્ન્તાયાપિ પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય દેયં; તચ્ચ પક્ષાદૂર્ધ્વં, “પક્ષાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય” (ચિ. ૩૬) ઇત્યુક્તત્વાત્| તત્રાન્નસંસર્ગેણ દિનાનિ ષટ્, સ્નેહેનાપિ, તતઃ સ્વિન્નં ત્ર્યહમેવ લઘૂષ્ણભોજિનં રેચયેત્| “વાન્તં ષડહસંસૃષ્ટં પુનઃ સંસ્નેહિતં ક્રમાત્| ઉષ્ણં લઘુ ત્ર્યહં ભુક્તં ષોડશેઽહ્નિ વિરેચયેત્”- ઇતિ| તત્ર વમને સ્નેહાદેકાહમેવોપરમો, વિરેકે ત્ર્યહમ્| તથા હિ ચરકઃ- “એકાહોપરતઃ સ્નેહાદ્ ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં પિબેત્| ત્રિરાત્રોપરતસ્તદ્વત્ સ્નેહાત્ પ્રસ્કન્દનં પિબેત્” (ચ. સૂ. ૧૩) ઇતિ| અવાન્તસ્ય હિ વિરેકદાને કો દોષ ઇત્યાહ- અવાન્તસ્યેત્યાદિ| તસ્માન્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વાન્તાય દેયમિતિ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

અથાતુરં શ્વો વિરેચનં પાયયિતાઽસ્મીતિ પૂર્વાહ્ણે લઘુ ભોજયેત્, ફલામ્લમુષ્ણોદકં ચૈનમનુપાયયેત્ | અથાપરેઽહનિ વિગતશ્લેષ્મધાતુમાતુરોપક્રમણીયાદવેક્ષ્યાતુરમથાસ્મૈ ઔષધમાત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્ ||૨૦||

વિરેચનસ્ય પ્રાક્કર્મ નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| પૂર્વાહ્ણગ્રહણં સાયમ્ભોજનનિષેધાર્થમ્| ફલામ્લં બીજપૂરાદિ| ફલામ્લોષ્ણોદકાનુપાનં પિત્તવર્ધનાર્થમ્, અન્યે તુ કફાવજયાર્થમાહુઃ| વિગતશ્લેષ્મધાતુમિતિ વિગતશ્લેષ્માણમિતિ કર્તવ્યે ધાતુગ્રહણં શ્લેષ્મસહચરિતરસધાતૂપલક્ષણં, રસાવશેષેઽપિ સપ્રસેકત્વાત્ પુરુષસ્ય વિરેચનં ન દેયમિતિ| માત્રા પુરુષસ્ય બલાપેક્ષયા પ્રધાનમધ્યાદિભેદેન તન્ત્રાન્તરોક્તા કથ્યતે- “દ્વે પલે જ્યેષ્ઠમાખ્યાતં મધ્યમં તુ પલં ભવેત્| પલાર્ધમુપયુઞ્જીત કનીયસ્તુ વિરેચનમ્”- ઇતિ||૨૦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

તત્ર મૃદુઃ, ક્રૂરો, મધ્યમ ઇતિ ત્રિવિધઃ કોષ્ઠો ભવતિ | તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ, સ દુગ્ધેનાપિ વિરિચ્યતે; બહુવાતશ્લેષ્મા ક્રૂરઃ, સ દુર્વિરેચ્યઃ; સમદોષો મધ્યમઃ, સ સાધારણ ઇતિ | તત્ર મૃદૌ માત્રા મૃદ્વી, તીક્ષ્ણા ક્રૂરે, મધ્યે મધ્યા કર્તવ્યેતિ | પીતૌષધશ્ચ તન્મનાઃ શય્યાભ્યાશે વિરેચ્યતે ||૨૧|| વિરેચનં પીતવાંસ્તુ ન વેગાન્ ધારયેદ્બુધઃ | નિવાતશાયી શીતામ્બુ ન સ્પૃશેન્ન પ્રવાહયેત્ ||૨૨||

દુગ્ધં ચાત્રોપલક્ષણમાત્રં, તેનેક્ષુરસામ્લતક્રમસ્તુગુડકૃશરાસર્પિર્નવમદ્યોષ્ણોદકપીલુદ્રાક્ષારસાદિભિરપિ વિરિચ્યતે, દુર્વિરેચ્યસ્ત્રિવૃત્ત્રિફલાતિલ્વકનીલિનીફલાદિભિરપિ દુઃખેન વિરિચ્યતે| મૃદ્વી મૃદુગુણોપેતા, વૈરેચનિકદ્રવ્યગુણાનાં તીક્ષ્ણત્વાદીનામપકર્ષેણ; તીક્ષ્ણા તીક્ષ્ણગુણોપેતા, વૈરેચનિકદ્રવ્યગુણાનાં તીક્ષ્ણત્વાદીનાં પ્રકર્ષેણ| તન્મના વિરેકમનાઃ| અભ્યાશે સમીપે||૨૧-૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

યથા ચ વમને પ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ ગચ્છન્તિ, એવં વિરેચને મૂત્રપુરીષપિત્તૌષધકફા ઇતિ ||૨૩||

પ્રસેકઃ આસ્યે લાલાસ્રવણમ્| ઔષધં પીતં, કફઃ પુનરામાશયસ્થઃ, તસ્મિન્ વમનેન હૃતે તત્રૈવ પિત્તં વમનાવધિસૂચકં નિસ્સરતિ, વાતેન ઉદ્ગારરૂપેણાનિલસંશુદ્ધિઃ| વિરેચને મૂત્રપુરીષપિત્તૌષધકફા ઇતિ, વાતગમનં પુનઃ ‘ગતેઽનિલે ચાપ્યનુલોમભાવં’ ઇત્યનેન વક્ષ્યતિ| કફોઽત્ર પક્વાશયે વિરેકાવધિસૂચકઃ સ્ફટિકસમદ્યુતિઃ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ભવન્તિ ચાત્ર- હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિઃ પરિદાહકણ્ડૂવિણ્મૂત્રસઙ્ગાશ્ચ ન સદ્વિરિક્તે | મૂર્ચ્છાગુદભ્રંશકફાતિયોગાઃ શૂલોદ્ગમશ્ચાતિવિરિક્તલિઙ્ગમ્ ||૨૪||

પિત્તાન્તકં સમ્યગ્વમનજ્ઞાનં કફાન્તં ચ સમ્યગ્વિરેચનજ્ઞાનમુદ્દિશ્ય વિરેકસ્યૈવ લિઙ્ગજ્ઞાનેનાયોગાતિયોગૌ નિર્દિશન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિરિતિ અત્ર “સ્યાદ્દુર્વિરિક્તે કફપિત્તકોપો દાહોઽરુચિર્ગૌરવમગ્નિસાદઃ” ઇતિ કેચિત્પઠન્તિ||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ગતેષુ દોષેષુ કફાન્વિતેષુ નાભ્યા લઘુત્વે મનસશ્ચ તુષ્ટૌ | ગતેઽનિલે ચાપ્યનુલોમભાવં સમ્યગ્વિરિક્તં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૨૫||

ગતેષ્વિત્યાદિ| દોષોઽત્ર પિત્તસ્થાનગતં દોષોપલક્ષિતં પુરીષં કફપિત્તં ચ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

મન્દાગ્નિમક્ષીણમસદ્વિરીક્તં ન પાયયેતાહનિ તત્ર પેયામ્ | ક્ષીણં તૃષાર્તં સુવિરેચિતં ચ તન્વીં સુખોષ્ણાં લઘુ પાયયેચ્ચ ||૨૬||

અત્રૈવ પશ્ચાત્કર્મણ્યવસ્થાવિશેષેણ વિશેષમુદ્દિશન્નાહ- મન્દાગ્નિમક્ષીણમિત્યાદિ| લઘ્વિતિ માત્રાલઘુ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

બુદ્ધેઃ પ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં બલમગ્નિદીપ્તિમ્ | ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ વિરેચનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્ ||૨૭||

ઇદાનીં વિરેકસ્ય ગુણમાહ- બુદ્ધેરિત્યાદિ| કાથમનસોરન્યોન્યાનુવિધાનાત્ કાયમપિ મનોઽનુવિધત્તે મનશ્ચ કાય ઇતિ| શરીરશુદ્ધિકારણં હિ વિરેચનં, તચ્છુદ્ધૌ મનસો વિશુદ્ધિઃ, મનઃશુદ્ધૌ બુદ્ધિપ્રસાદ ઉપપન્ન એવેત્યતો બુદ્ધિપ્રસાદં કરોતીત્યુક્તમ્| ધાતુસ્થિરત્વમુપચયલક્ષણબલેન| અત્ર બલશબ્દેનોત્સાહલક્ષણબલમ્| કેચિત્ ‘વિરેચનં સમ્યગુપાસ્યમેવ’ ઇતિ પઠન્તિ| કેચિદ્બુદ્ધિપ્રસાદાદયસ્તાત્કાલિકા વિરેચનસ્ય ગુણાઃ, અગ્નિદીપ્તિપ્રભૃતયસ્તુ કેચિત્સંસર્જનક્રમાનન્તરભાવિન ઇતિ કથયન્તિ| ઉપસ્તમ્ભાદિકારિણો મલસ્ય ક્ષયકાર્યપિ વિરેકઃ સ્રોતઃશુદ્ધ્યા બલમાદધાતિ તક્રપાનવત્| ઉક્તં ચ- “સ્રોતઃસુ તક્રશુદ્ધેષુ રસઃ સમ્યગુપૈતિ યઃ| તેન પુષ્ટિર્બલં વર્ણઃ પ્રહર્ષશ્ચોપજાયતે” (ચ. ચિ. ૧૪) ઇતિ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

યથૌદકાનામુદકેઽપનીતે ચરસ્થિરાણાં ભવતિ પ્રણાશઃ | પિત્તે હૃતે ત્વેવમુપદ્રવાણાં પિત્તાત્મકાનાં ભવતિ પ્રણાશઃ ||૨૮||

દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| ઔદકાનાં ચરસ્થિરાણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં પદ્માદીનાં મત્સ્યાદીનાં ચ| ઉપદ્રવાણાં વ્યાધીનામ્| પિત્તાત્મકાનાં પિત્તકારણાનામ્||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31

મન્દાગ્ન્યતિસ્નેહિતબાલવૃદ્ધસ્થૂલાઃ ક્ષતક્ષીણભયોપતપ્તાઃ | શ્રાન્તસ્તૃષાર્તોઽપરિજીર્ણભક્તો ગર્ભિણ્યધો ગચ્છતિ યસ્ય ચાસૃક્ ||૨૯|| નવપ્રવિશ્યાયમદાત્યયી ચ નવજ્વરી યા ચ નવપ્રસૃતા | શલ્યાર્દિતાશ્ચાપ્યવિરેચનીયાઃ સ્નેહાદિભિર્યે ત્વનુપસ્કૃતાશ્ચ ||૩૦|| અત્યર્થપિત્તાભિપરીતદેહાન્ વિરેચયેત્તાનપિ મન્દમન્દમ્ |૩૧|

વિરેચનસ્યાપ્રવૃત્તિવિષયમુદ્દિશન્નાહ- મન્દેત્યાદિ| ‘મન્દમન્દમ્’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘મન્દવીર્યૈઃ’ ઇત્યેવં પઠન્તિ, તત્ર ‘દ્રવ્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ||૨૯-૩૦||-

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

વિરેચનૈર્યાન્તિ નરા વિનાશમજ્ઞપ્રયુક્તૈરવિરેચનીયાઃ ||૩૧||

અવિરેચ્યાનામવિરેકજ્ઞૈઃ કૃતં દોષં દર્શયન્નાહ- વિરેચનૈરિત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

વિરેચ્યાસ્તુ- જ્વરગરારુચ્યર્શોઽર્બુદોદરગ્રન્થિવિદ્ગાધિપાણ્ડુરોગાપસ્મારહૃદ્રોગવાતરક્તભગન્દરચ્છર્દિયોનિરોગવિસર્પ- ગુલ્મપક્વાશયરુગ્વિબન્ધવિસૂચિકાલસકમૂત્રાઘાતકુષ્ઠવિસ્ફોટકપ્રમેહાનાહપ્લીહશોફવૃદ્ધિશસ્ત્રક્ષતક્ષારાગ્નિદગ્ધ- દુષ્ટવ્રણાક્ષિપાકકાચતિમિરાભિષ્યન્દશિરઃકર્ણાક્ષિનાસાસ્યગુદમેઢ્રદાહોર્ધ્વરક્તપિત્તકૃમિકોષ્ઠિનઃ પિત્તસ્થાનજેષ્વન્યેષુ ચ વિકારેષ્વન્યે ચ પૈત્તિકવ્યાધિપરીતા ઇતિ ||૩૨||

વિરેચ્યાનાહ- વિરેચ્યાસ્ત્વિત્યાદિ||૩૨||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

સરત્વસૌક્ષ્મ્યતૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યવિકાશિત્વૈર્વિરેચનમ્ | વમનં તુ હરેદ્દોષં પ્રકૃત્યા ગતમન્યથા ||૩૩||

વિરેચનદ્રવ્યેણ સહ ગુણસામ્યે સતિ કથં વમનદ્રવ્યસ્યોર્ધ્વભાગગામિત્વમિત્યાહ- સરત્વેત્યાદિ| સરસ્ય ભાવઃ સરત્વમાનુલોમ્યં, ગયી તુ વિસરણસ્વભાવત્વં સરત્વમાહ; સૂક્ષ્મસ્ય ભાવઃ સૌક્ષ્મ્યં સૂક્ષ્મસ્રોતોઽનુસારિત્વં; તીક્ષ્ણસ્ય ભાવસ્તૈક્ષ્ણ્યં શીઘ્રતરદોષસ્રાવણકરત્વમ્; ઉષ્ણસ્ય ભાવ ઔષ્ણ્યં, સૌમ્યદ્રવ્યોપમર્દનકરણસામાર્થ્યં; વિકાશિનો ભાવઃ વિકાશિત્વં, વિકાશિભાવેન ધાતોઃ શૈથિલ્યકરણસામર્થ્યમ્| અત્ર પ્રકૃતિઃ, સ્વભાવઃ, શક્તિવિશેષઃ, પ્રભાવો, વીર્યમિત્યનર્થાન્તરમ્| તેન પ્રકૃત્યા વીર્યેણાન્યથાગતમૂર્ધ્વગતં, સત્યપિ સરત્વાદિવિરેચનગુણસામ્યે વમનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં પ્રભાવવિભાવિતં, કુતઃ? યત ઉચ્યતે- “કટુકઃ કટુકઃ પાકે ચિત્રકો વહ્નિદીપનઃ| તદ્વદ્દન્તી પ્રભાવાત્તુ વિરેચયતિ સા નરમ્”; તથાચ- “વિષં વિષઘ્નમુદ્દિષ્ટં પ્રભાવસ્તત્ર કારણમ્”- ઇતિ; તથા- “ઊર્ધ્વાનુલોમિકં યચ્ચ તત્પ્રભાવપ્રભાવિતમ્” (ચ. સૂ. ૨૬) ઇતિ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- સરત્વાદિભિર્ગુણૈર્વિરેચનમધો દોષાનપહરેત્; વમનસ્ય તુલ્યગુણત્વેઽપિ વીર્યેણોર્ધ્વગામિત્વમ્| પઞ્જિકાકારેણ ‘પ્રકૃત્યા ગતમન્યથા’ ઇત્યત્ર ‘સમ્યગ્યુક્ત્યાઽતથાઽન્યથા’ ઇતિ પઠિત્વૈવં વ્યાખ્યાતં- સમ્યગ્યુક્ત્યા સરત્વાદિગુણૈર્વિરેચનમધોભાગેન, વમનમૂર્ધ્વભાગેન દોષાનપહરેત્; અતથાઽન્યથેતિ નઞત્ર વૈપરીત્યે; અતથા અસમ્યગ્યુક્ત્યા વિરેચનં ચ વમનં ચાન્યથા દોષવિપરીતાન્ ગુણાન્ હરેદિતિ| કેચિત્તુ ‘સમ્યગ્યુક્તં વૃથાઽન્યથા’ ઇતિ પઠન્તિ| અયમર્થો યુક્તઃ કિલ; સરત્વાદયો ગુણાઃ સુયુક્તા આશુતરદોષહરાઃ, તથૈવ ચાન્યાયોપયુક્તા એવ જીવશોણિતધાતુરસેન્દ્રિયમનઓજઃપ્રભૃતીનાકૃષ્ય મારયન્તીતિ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

યાત્યધો દોષમાદાય પચ્યમાનં વિરેચનમ્ | ગુણોત્કર્ષાદ્વ્રજત્યૂર્ધ્વમપક્વં વમનં પુનઃ ||૩૪||

કીદૃશં સત્ પુનર્વિરેચનં વમનદ્રવ્યં ચ દોષાનાદાય અધ ઊર્ધ્વં ચ યાતીત્યાહ- યાત્યધો દોષમિત્યાદિ| વિરેચનદ્રવ્યાણિ સ્થિરગુર્વ્યોઃ પૃથિવ્યમ્ભસોર્ગુણભૂયિષ્ઠાનિ, અત એવ સ્થિરત્વાત્ પચ્યમાનાનિ ગુરુત્વાદધો યાન્તિ; વમનદ્રવ્યાણિ તુ વાય્વગ્ન્યોઃ શીઘ્રગલઘુગુણયોર્ગુણભૂયિષ્ઠાનિ, અતઃ શીઘ્રગત્વાદપક્વાન્યેવ લઘુત્વાદૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ| દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાત્ ગુણપ્રભાવાચ્ચ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

મૃદુકોષ્ઠસ્ય દીપ્તાગ્નેરતિતીક્ષ્ણં વિરેચનમ્ | ન સમ્યઙ્ગિર્હરેદ્દોષાનતિવેગપ્રધાવિતમ્ ||૩૫||

કથં પુનરસ્યાસમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ? અત્રોચ્યતે- મૃદુકોષ્ઠસ્યેત્યાદિ| અતિવેગપ્રધાવિતમ્ અતિવેગપ્રવર્તિતમ્| ન સમ્યઙ્ગિર્હરેદ્દોષાનિતિ કુતઃ? કોષ્ઠમાર્દવાદગ્નિદીપ્તેરતિતૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ| અયમભિપ્રાયઃ- મૃકુકોષ્ઠસ્ય કોષ્ઠમાર્દવેન શીઘ્રપ્રવૃત્તિઃ, દીપ્તાગ્નેશ્ચાગ્નિદીપ્ત્યા આશુપાકિત્વાદચિરસ્થાયિની પચ્યમાનાવસ્થા, અતસ્તદ્ધેતુકાઽતિપ્રવૃત્તિરપિ તથાભૂતૈવ; તથા વિરેચનસ્ય તીક્ષ્ણતયાઽપિ શીઘ્રપ્રવૃત્તિરિતિ હેતુત્રયેણ શીઘ્રં પ્રવર્તનાદ્દોષાણાં ન નિઃશેષેણ દોષનિર્હરણમ્| તસ્માન્મૃદ્વેવ વિરેચનં સ્વલ્પમાત્રં દેયમિતિ||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

પીતં યદૌષધં પ્રાતર્ભુક્તપાકસમે ક્ષણે | પક્તિં ગચ્છતિ દોષાંશ્ચ નિર્હરેત્તત્ પ્રશસ્યતે ||૩૬||

ઇદાનીં સમ્યગ્યુક્તિમાહ- પીતમિત્યાદિ| ભુક્તપાકસમે ક્ષણે ઇતિ ત્રિભિર્યામૈર્મધ્યમાગ્નેર્ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ પાકઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “યાવતા જીર્યતે ભક્તં જરાં યદ્યાતિ તાવતા| સુખેન દોષાન્નિર્હૃત્ય ભેષજં તત્ પ્રશસ્યતે”- ઇતિ||૩૬||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

દુર્બલસ્ય ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ | હરેત્ પ્રભૂતાનલ્પાંસ્તુ શમયેત્ પ્રચ્યુતાનપિ ||૩૭||

કુપિતાઃ શમયિતવ્યા ઇત્યસ્યાપવાદમાહ- દુર્બલસ્યેત્યાદિ| દુર્બલસ્ય પુરુષસ્ય પ્રભૂતાન્ ચલાન્ કુપિતાન્ દોષાન્ શનૈઃ શનૈરલ્પાનલ્પાન્ હરેત્, અતીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનીયૈરિત્યર્થઃ| સરૈર્ભોજ્યૈર્ન તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈરિત્યધ્યાહાર્યમ્| તચ્ચ દોષહરણં દોષાણાં પક્વાનામેવ| અલ્પાંસ્તર્હિ કિં કુર્યાદિત્યાહ- અલ્પાંસ્તુ શમયેત્| પ્રચ્યુતાનપિ ચલિતાનપીત્યર્થઃ| ભોજનાપ્યુક્તમ્- “દોષમલ્પં ચ શમયેચ્ચલિતં ચાપિ દુર્બલે| બહુદોષં તુ ચલિતં સરૈર્ભોજ્યૈઃ પ્રવાહયેત્”- ઇતિ||૩૭||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

હરેદ્દોષાંશ્ચલાન્ પક્વાન્ બલિનો દુર્બલસ્ય વા | ચલા હ્યુપેક્ષિતા દોષાઃ ક્લેશયેયુશ્ચિરં નરમ્ ||૩૮||

તે દોષા બલિનો દુર્બલસ્યાપિ પાકપ્રવણા વિપુલા નિર્હર્તવ્યા એવેત્યાહ- હરેદિત્યાદિ||૩૮||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ | સન્ધુક્ષિતાગ્નિં સ્નિગ્ધં ચ સ્વિન્નં ચૈવ વિરેચયેત્ ||૩૯||

મન્દાગ્નેઃ ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય સંશોધનવિધિમાહ- મન્દાગ્નિમિત્યાદિ||૩૯||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ભૈષજ્યૈર્દોષસ્તૂત્ક્લેશિતો બલાત્ | નિલીયતે ન માર્ગેષુ સ્નિગ્ધે ભાણ્ડ ઇવોદકમ્ ||૪૦||

કુતઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકમેવ શોધનમિત્યાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય પુરુષસ્ય ભૈષજ્યૈર્ભોજનૌષધરૂપૈઃ, યતો ભૈષજ્યગ્રહણેન ભોજનમપિ ગૃહ્યતે| બલાત્ પુરુષબલાદિકમભિસમીક્ષ્ય દોષ ઉત્ક્લેશિતઃ| ન માર્ગેષુ નિલીયતે ન શ્લિષ્યતિ, ન સંયુજ્યતે ન લગ્નો ભવતીત્યર્થઃ||૪૦||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

ન ચાતિસ્નેહપીતસ્તુ પિબેત્ સ્નેહવિરેચનમ્ | દોષાઃ પ્રચલિતાઃ સ્થાનાદ્ભૂયઃ શ્લિષ્યન્તિ વર્ત્મસુ ||૪૧||

વિરેચનસ્ય સ્નિગ્ધરૂક્ષપુરુષવિશેષાવચારણમુદ્દિશન્નાહ- ન ચાતિસ્નેહેત્યાદિ| ભૂય ઇત્યાદિ પુનર્નિલીયન્તે માર્ગેષ્વિત્યર્થઃ| “ન ચાતિસ્નિગ્ધકાયસ્તુ” ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૧||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

વિષાભિઘાતપિડકાશોફપાણ્ડુવિસર્પિણઃ | નાતિસ્નિગ્ધા વિશોધ્યાઃ સ્યુસ્તથા કુષ્ઠિપ્રમેહિણઃ ||૪૨||

કેષાઞ્ચિદતિસ્નિગ્ધાનાં વિશોધનપ્રતિષેધમાહ- વિષાભિઘાતેત્યાદિ| નાતિસ્નિગ્ધા ઇતિ ઈષત્સ્નિગ્ધા વિશોધ્યા ઇત્યર્થઃ||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

વિરૂક્ષ્ય સ્નેહસાત્મ્યં તુ ભૂયઃ સંસ્નેહ્ય શોધયેત્ | તેન દોષા હૃતાસ્તસ્ય ભવન્તિ બલવર્ધનાઃ ||૪૩||

સ્વભાવતઃ સ્નિગ્ધતા ન શોધનહેતુરિત્યાહ- વિરૂક્ષ્યેત્યાદિ| ‘બલવર્ધના’ ઇત્યત્ર ‘સ્નેહબન્ધના’ ઇતિ પઠન્તિ, સ્નેહબન્ધનાઃ સ્નેહોપલિપ્તસ્રોતોબન્ધના ઇત્યર્થઃ||૪૩||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

પ્રાગપીતં નરં શોધ્યં પાયયેતૌષધં મૃદુ | તતો વિજ્ઞાતકોષ્ઠસ્ય કાર્યં સંશોધનં પુનઃ ||૪૪||

અવિજ્ઞાતકોષ્ઠસ્ય મૃદુ વિરેચનં દેયમિત્યાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાક્ પૂર્વં ન પીતં વિરેચનં યેન સઃ તમ્||૪૪||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

સુખં દૃષ્ટફલં હૃદ્યમલ્પમાત્રં મહાગુણમ્ | વ્યાપત્સ્વલ્પાત્યયં ચાપિ પિબેન્નૃપતિરૌષધમ્ ||૪૫||

સુકુમારતરપુરુષવિશેષેણ વિરેચનવિશેષમાહ- સુખમિત્યાદિ| વ્યાપત્સ્વલ્પાત્યયમિતિ વ્યાપદાં સ્વલ્પાનામપ્યત્યયો વિનાશો યસ્મિન્નૌષધે તત્તથા||૪૫||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય યસ્તુ સંશોધનં પિબેત્ | દારુ શુષ્કમિવાનામે દેહસ્તસ્ય વિશીર્યતે ||૪૬||

રૂક્ષસ્યાકૃતસ્નેહસ્વેદસ્ય શોધને દોષં દર્શયન્નાહ- સ્નેહસ્વેદાવિત્યાદિ||૪૬||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

સ્નેહસ્વેદપ્રચલિતા રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરુદીરિતાઃ | દોષાઃ કોષ્ઠગતા જન્તોઃ સુખા હર્તું વિશોધનૈઃ ||૪૭||

શાખાગતસ્યાપિ દોષસ્ય કોષ્ઠાનયનહેતુઃ સ્નેહઃ, સ્વેદઃ કોષ્ઠમાગતસ્ય સુખેન પ્રવૃત્તિકરશ્ચેતિ દર્શયન્નાહ- સ્નેહસ્વેદપ્રચલિતા ઇત્યાદિ| વિશોધનૈરિતિ ‘શક્યન્તે’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતં નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ત્રયસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૩||