33. vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષાઃ ક્ષીણા બૃંહયિતવ્યાઃ, કુપિતાઃ પ્રશમયિતવ્યાઃ, વૃદ્ધા નિર્હર્તવ્યાઃ, સમાઃ પરિપાલ્યા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

પ્રાધાન્યેન વમનવિરેચને વર્તેતે નિર્હરણે દોષાણામ્ | તસ્માત્તયોર્વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય ||૪|| અથાતુરં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નમભિષ્યન્દિભિરાહારૈરનવબદ્ધદોષમવલોક્ય શ્વો વમનં પાયયિતાઽસ્મીતિ સમ્ભોજયેત્તીક્ષ્ણાગ્નિં બલવન્તં બહુદોષં મહાવ્યાધિપરીતં વમનસાત્મ્યં ચ ||૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ભવતિ ચાત્ર- પેશલૈર્વિવિધૈરન્નૈર્દોષાનુત્ક્લેશ્ય દેહિનઃ | સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વમનં દત્તં સમ્યક્ પ્રવર્તતે ||૬|| અથાપરેદ્યુઃ પૂર્વાહ્ણે સાધારણે કાલે વમનદ્રવ્યકષાયકલ્કચૂર્ણસ્નેહાનામન્યતમસ્ય માત્રાં પાયયિત્વા વામયેદ્યથાયોગં કોષ્ઠવિશેષમવેક્ષ્ય; અસાત્મ્યબીભત્સદુર્ગન્ધદુર્દર્શનાનિ ચ વમનાનિ વિદધ્યાત્, અતો વિપરીતાનિ વિરેચનાનિ; તત્ર સુકુમારં કૃશં બાલં વૃદ્ધં ભીરું વા વમનસાધ્યેષુ વિકારેષુ ક્ષીરદધિતક્રયવાગૂનામન્યતમમાકણ્ઠં પાયયેત્, પીતૌષધં ચ પાણિભિરગ્નિતપ્તૈઃ પ્રતાપ્યમાનં મુહૂર્તમુપેક્ષેત; તસ્ય ચ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેણ શિથિલતામાપન્નં સ્વેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ પ્રચલિતં કુક્ષિમનુસૃતં જાનીયાત્, તતઃ પ્રવૃત્તહૃલ્લાસં જ્ઞાત્વા જાનુમાત્રાસનોપવિષ્ટમાપ્તૈર્લલાટે પૃષ્ઠે પાર્શ્વયોઃ કણ્ઠે ચ પાણિભિઃ સુપરિગૃહીતમઙ્ગુલીગન્ધર્વહસ્તોત્પલનાલાનામન્યતમેન કણ્ઠમભિસ્પૃશન્તં વામયેત્તાવદ્યાવત્ સમ્યગ્વાન્તલિઙ્ગાનીતિ ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ભવતશ્ચાત્ર- કફપ્રસેકં હૃદયાવિશુદ્ધિં કણ્ડૂં ચ દુશ્છર્દિતલિઙ્ગમાહુઃ | પિત્તાતિયોગં ચ વિસઞ્જ્ઞતાં ચ હૃત્કણ્ઠપીડામપિ ચાતિવાન્તે ||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

પિત્તે કફસ્યાનુ સુખં પ્રવૃત્તે શુદ્ધેષુ હૃત્કણ્ઠશિરઃસુ ચાપિ | લઘૌ ચ દેહે કફસંસ્રવે ચ સ્થિતે સુવાન્તં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

સમ્યગ્વાન્તં ચૈનમભિસમીક્ષ્ય સ્નેહનવિરેચનશમનાનાં ધૂમાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયિત્વાઽઽચારિકમાદિશેત્ ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- તતોઽપરાહ્ણે શુચિશુદ્ધદેહમુષ્ણાભિરદ્ભિઃ પરિષિક્તગાત્રમ્ | કુલત્થમુદ્ગાઢકિજાઙ્ગલાનાં યૂષૈ રસૈર્વાઽપ્યુપભોજયેત્તુ ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

કાસોપલેપસ્વરભેદનિદ્રાતન્દ્રાસ્યદૌર્ગન્ધ્યવિષોપસર્ગાઃ | કફપ્રસેકગ્રહણીપ્રદોષા ન સન્તિ જન્તોર્વમતઃ કદાચિત્ ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

છિન્ને તરૌ પુષ્પફલપ્રરોહા યથા વિનાશં સહસા વ્રજન્તિ | તથા હૃતે શ્લેષ્મણિ શોધનેન તજ્જા વિકારાઃ પ્રશમં પ્રયાન્તિ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

ન વામયેત્તૈમિરિકોર્ધ્વવાતગુલ્મોદરપ્લીહકૃમિશ્રમાર્તાન્ | સ્થૂલક્ષતક્ષીણકૃશાતિવૃદ્ધમૂત્રાતુરાન્ કેવલવાતરોગાન્ ||૧૪|| સ્વરોપઘાતાધ્યયનપ્રસક્તદુશ્છર્દિદુઃકોષ્ઠતૃડાર્તબાલાન્ | ઊર્ધ્વાસ્રપિત્તિક્ષુધિતાતિરૂક્ષગર્ભિણ્યુદાવર્તિનિરૂહિતાંશ્ચ ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

અવમ્યવમનાદ્રોગાઃ કૃચ્છ્રતાં યાન્તિ દેહિનામ્ | અસાધ્યતાં વા ગચ્છન્તિ નૈતે વામ્યાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા વામ્યા યે ચ વિષાતુરાઃ | અતીવ ચોલ્બણકફાસ્તે ચ સ્યુર્મધુકામ્બુના ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

વામ્યાસ્તુ- વિષશોષસ્તન્યદોષમન્દાગ્ન્યુન્માદાપસ્મારશ્લીપદાર્બુદવિદારિકામેદોમેહગરજ્વરારુચ્યપચ્યામાતીસારહૃદ્રોગ- ચિત્તવિભ્રમવિસર્પવિદ્રધ્યજીર્ણમુખપ્રસેકહૃલ્લાસશ્વાસકાસપીનસપૂતીનાસકણ્ઠૌષ્ઠવક્ત્રપાક- કર્ણસ્રાવાધિજિહ્વોપજિહ્વિકાગલશુણ્ડિકાધઃશોણિતપિત્તિનઃ કફસ્થાનજેષુ વિકારેષ્વન્યે ચ કફવ્યાધિપરીતા ઇતિ ||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

વિરેચનમપિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વાન્તાય ચ દેયમ્; અવાન્તસ્ય હિ સમ્યગ્વિરીક્તસ્યાપિ સતોઽધઃ સ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદયતિ, ગૌરવમાપાદયતિ, પ્રવાહિકાં વા જનયતિ ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

અથાતુરં શ્વો વિરેચનં પાયયિતાઽસ્મીતિ પૂર્વાહ્ણે લઘુ ભોજયેત્, ફલામ્લમુષ્ણોદકં ચૈનમનુપાયયેત્ | અથાપરેઽહનિ વિગતશ્લેષ્મધાતુમાતુરોપક્રમણીયાદવેક્ષ્યાતુરમથાસ્મૈ ઔષધમાત્રાં પાતું પ્રયચ્છેત્ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

તત્ર મૃદુઃ, ક્રૂરો, મધ્યમ ઇતિ ત્રિવિધઃ કોષ્ઠો ભવતિ | તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ, સ દુગ્ધેનાપિ વિરિચ્યતે; બહુવાતશ્લેષ્મા ક્રૂરઃ, સ દુર્વિરેચ્યઃ; સમદોષો મધ્યમઃ, સ સાધારણ ઇતિ | તત્ર મૃદૌ માત્રા મૃદ્વી, તીક્ષ્ણા ક્રૂરે, મધ્યે મધ્યા કર્તવ્યેતિ | પીતૌષધશ્ચ તન્મનાઃ શય્યાભ્યાશે વિરેચ્યતે ||૨૧|| વિરેચનં પીતવાંસ્તુ ન વેગાન્ ધારયેદ્બુધઃ | નિવાતશાયી શીતામ્બુ ન સ્પૃશેન્ન પ્રવાહયેત્ ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

યથા ચ વમને પ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ ગચ્છન્તિ, એવં વિરેચને મૂત્રપુરીષપિત્તૌષધકફા ઇતિ ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ભવન્તિ ચાત્ર- હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિઃ પરિદાહકણ્ડૂવિણ્મૂત્રસઙ્ગાશ્ચ ન સદ્વિરિક્તે | મૂર્ચ્છાગુદભ્રંશકફાતિયોગાઃ શૂલોદ્ગમશ્ચાતિવિરિક્તલિઙ્ગમ્ ||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ગતેષુ દોષેષુ કફાન્વિતેષુ નાભ્યા લઘુત્વે મનસશ્ચ તુષ્ટૌ | ગતેઽનિલે ચાપ્યનુલોમભાવં સમ્યગ્વિરિક્તં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

મન્દાગ્નિમક્ષીણમસદ્વિરીક્તં ન પાયયેતાહનિ તત્ર પેયામ્ | ક્ષીણં તૃષાર્તં સુવિરેચિતં ચ તન્વીં સુખોષ્ણાં લઘુ પાયયેચ્ચ ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

બુદ્ધેઃ પ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્થિરત્વં બલમગ્નિદીપ્તિમ્ | ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ વિરેચનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્ ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

યથૌદકાનામુદકેઽપનીતે ચરસ્થિરાણાં ભવતિ પ્રણાશઃ | પિત્તે હૃતે ત્વેવમુપદ્રવાણાં પિત્તાત્મકાનાં ભવતિ પ્રણાશઃ ||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31

મન્દાગ્ન્યતિસ્નેહિતબાલવૃદ્ધસ્થૂલાઃ ક્ષતક્ષીણભયોપતપ્તાઃ | શ્રાન્તસ્તૃષાર્તોઽપરિજીર્ણભક્તો ગર્ભિણ્યધો ગચ્છતિ યસ્ય ચાસૃક્ ||૨૯|| નવપ્રવિશ્યાયમદાત્યયી ચ નવજ્વરી યા ચ નવપ્રસૃતા | શલ્યાર્દિતાશ્ચાપ્યવિરેચનીયાઃ સ્નેહાદિભિર્યે ત્વનુપસ્કૃતાશ્ચ ||૩૦|| અત્યર્થપિત્તાભિપરીતદેહાન્ વિરેચયેત્તાનપિ મન્દમન્દમ્ |૩૧|

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

વિરેચનૈર્યાન્તિ નરા વિનાશમજ્ઞપ્રયુક્તૈરવિરેચનીયાઃ ||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

વિરેચ્યાસ્તુ- જ્વરગરારુચ્યર્શોઽર્બુદોદરગ્રન્થિવિદ્ગાધિપાણ્ડુરોગાપસ્મારહૃદ્રોગવાતરક્તભગન્દરચ્છર્દિયોનિરોગવિસર્પ- ગુલ્મપક્વાશયરુગ્વિબન્ધવિસૂચિકાલસકમૂત્રાઘાતકુષ્ઠવિસ્ફોટકપ્રમેહાનાહપ્લીહશોફવૃદ્ધિશસ્ત્રક્ષતક્ષારાગ્નિદગ્ધ- દુષ્ટવ્રણાક્ષિપાકકાચતિમિરાભિષ્યન્દશિરઃકર્ણાક્ષિનાસાસ્યગુદમેઢ્રદાહોર્ધ્વરક્તપિત્તકૃમિકોષ્ઠિનઃ પિત્તસ્થાનજેષ્વન્યેષુ ચ વિકારેષ્વન્યે ચ પૈત્તિકવ્યાધિપરીતા ઇતિ ||૩૨||

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

સરત્વસૌક્ષ્મ્યતૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યવિકાશિત્વૈર્વિરેચનમ્ | વમનં તુ હરેદ્દોષં પ્રકૃત્યા ગતમન્યથા ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

યાત્યધો દોષમાદાય પચ્યમાનં વિરેચનમ્ | ગુણોત્કર્ષાદ્વ્રજત્યૂર્ધ્વમપક્વં વમનં પુનઃ ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

મૃદુકોષ્ઠસ્ય દીપ્તાગ્નેરતિતીક્ષ્ણં વિરેચનમ્ | ન સમ્યઙ્ગિર્હરેદ્દોષાનતિવેગપ્રધાવિતમ્ ||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

પીતં યદૌષધં પ્રાતર્ભુક્તપાકસમે ક્ષણે | પક્તિં ગચ્છતિ દોષાંશ્ચ નિર્હરેત્તત્ પ્રશસ્યતે ||૩૬||

Adhikarana 31 (37) · Śloka 37

દુર્બલસ્ય ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ | હરેત્ પ્રભૂતાનલ્પાંસ્તુ શમયેત્ પ્રચ્યુતાનપિ ||૩૭||

Adhikarana 32 (38) · Śloka 38

હરેદ્દોષાંશ્ચલાન્ પક્વાન્ બલિનો દુર્બલસ્ય વા | ચલા હ્યુપેક્ષિતા દોષાઃ ક્લેશયેયુશ્ચિરં નરમ્ ||૩૮||

Adhikarana 33 (39) · Śloka 39

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ | સન્ધુક્ષિતાગ્નિં સ્નિગ્ધં ચ સ્વિન્નં ચૈવ વિરેચયેત્ ||૩૯||

Adhikarana 34 (40) · Śloka 40

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ભૈષજ્યૈર્દોષસ્તૂત્ક્લેશિતો બલાત્ | નિલીયતે ન માર્ગેષુ સ્નિગ્ધે ભાણ્ડ ઇવોદકમ્ ||૪૦||

Adhikarana 35 (41) · Śloka 41

ન ચાતિસ્નેહપીતસ્તુ પિબેત્ સ્નેહવિરેચનમ્ | દોષાઃ પ્રચલિતાઃ સ્થાનાદ્ભૂયઃ શ્લિષ્યન્તિ વર્ત્મસુ ||૪૧||

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

વિષાભિઘાતપિડકાશોફપાણ્ડુવિસર્પિણઃ | નાતિસ્નિગ્ધા વિશોધ્યાઃ સ્યુસ્તથા કુષ્ઠિપ્રમેહિણઃ ||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

વિરૂક્ષ્ય સ્નેહસાત્મ્યં તુ ભૂયઃ સંસ્નેહ્ય શોધયેત્ | તેન દોષા હૃતાસ્તસ્ય ભવન્તિ બલવર્ધનાઃ ||૪૩||

Adhikarana 38 (44) · Śloka 44

પ્રાગપીતં નરં શોધ્યં પાયયેતૌષધં મૃદુ | તતો વિજ્ઞાતકોષ્ઠસ્ય કાર્યં સંશોધનં પુનઃ ||૪૪||

Adhikarana 39 (45) · Śloka 45

સુખં દૃષ્ટફલં હૃદ્યમલ્પમાત્રં મહાગુણમ્ | વ્યાપત્સ્વલ્પાત્યયં ચાપિ પિબેન્નૃપતિરૌષધમ્ ||૪૫||

Adhikarana 40 (46) · Śloka 46

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય યસ્તુ સંશોધનં પિબેત્ | દારુ શુષ્કમિવાનામે દેહસ્તસ્ય વિશીર્યતે ||૪૬||

Adhikarana 41 (47) · Śloka 47

સ્નેહસ્વેદપ્રચલિતા રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરુદીરિતાઃ | દોષાઃ કોષ્ઠગતા જન્તોઃ સુખા હર્તું વિશોધનૈઃ ||૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતં નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૩||