Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸਾਧ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਰੋਗਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਰੂਪਮੇਵ, ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਣਾਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾ ਬਂਹਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਕੁਪਿਤਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਵਦ੍ਧਾ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ, ਸਮਾਃ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ||੩||
दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः, कुपिताः प्रशमयितव्याः, वृद्धा निर्हर्तव्याः, समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਖਲੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣਾਃ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਜ੍ਞਾਤਾਃ| ਕੁਪਿਤਾ ਅਲ੍ਪਤਯਾ ਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਸਂਸ਼ਮਨਵਿਧਾਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਿਤਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਧਿਨਾ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ‘ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ- ਚਯਲਕ੍ਸਣਾ ਪ੍ਰਕੋਪਲਕ੍ਸਣਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਂਹਤਿਰੂਪਾਵਦ੍ਧਿਃ ਚਯਃ, ਵਿਲਯਨਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕੋਪਃ; ਤਯੋਰ੍ਵਿਲਯਨਰੂਪਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੇਨ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਕੁਪਿਤਾ ਇਤਿ ਕੋਪੋਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਚਯਪੂਰ੍ਵਕੋਚਯਪੂਰ੍ਵਕਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਚਯਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕੋਪਮਾਗਤਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਧਾਨੇਨੈਵ ਸ਼ਮਯਿਤਵ੍ਯਾਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਃ ਰਕ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਰਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਵਿਧਾਨੇਨੈਵ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਵਦ੍ਧਕੁਪਿਤਸਂਸ਼ਮਨਂ ਸਮਪਰਿਪਾਲਨਂ ਚ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਵਸ਼ਾਦਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਵਰ੍ਤੇਤੇ ਨਿਰ੍ਹਰਣੇ ਦੋਸਾਣਾਮ੍ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਧਾਨਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੪|| ਅਥਾਤੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਰਾਹਾਰੈਰਨਵਬਦ੍ਧਦੋਸਮਵਲੋਕ੍ਯ ਸ਼੍ਵੋ ਵਮਨਂ ਪਾਯਯਿਤਾਸ੍ਮੀਤਿ ਸਮ੍ਭੋਜਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਂ ਬਲਵਨ੍ਤਂ ਬਹੁਦੋਸਂ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਂ ਵਮਨਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ||੫||
प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तेते निर्हरणे दोषाणाम् | तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानमुपधारय ||४|| अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिराहारैरनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययिताऽस्मीति सम्भोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च ||५||
🔊 Audio coming soon
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਾਨੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਰ੍ਦਤ੍ਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਾਦਯਃ ਪੁਨਰਲ੍ਪਾਲ੍ਪਤਯਾ, ਨ ਤੁ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਤ੍ ਸਕਨ੍ਨਾਪਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਂ- ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣੇ ਵਰ੍ਤੇਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਵਾਯੋਰਪਿ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਕ੍ਸੋਭਲਕ੍ਸਣਤਯਾ ਵਿਲੀਨਸ੍ਯ ਵਿਮਾਰ੍ਗਨਿਰ੍ਹਰਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਮਾਰ੍ਗੇਣਾਨੁਲੋਮਨਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਕੁਰ੍ਵਾਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਮਤ੍ਰ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨ੍ਯਾਯਭੀਰੁਤਯਾ ਦੋਸਯੋਰਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਬਹੁਤ੍ਵੇਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਧਿਕਤਤ੍ਵਾਦੁਪਧਾਰਯੇਤ੍ਯੇਕਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ||੪-੫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੇਸ਼ਲੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰਨ੍ਨੈਰ੍ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ | ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਯ ਵਮਨਂ ਦਤ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੬|| ਅਥਾਪਰੇਦ੍ਯੁਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਲੇ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਸਾਯਕਲ੍ਕਚੂਰ੍ਣਸ੍ਨੇਹਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾਮਯੇਦ੍ਯਥਾਯੋਗਂ ਕੋਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ; ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਬੀਭਤ੍ਸਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਚ ਵਮਨਾਨਿ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ; ਤਤ੍ਰ ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਕਸ਼ਂ ਬਾਲਂ ਵਦ੍ਧਂ ਭੀਰੁਂ ਵਾ ਵਮਨਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਤਕ੍ਰਯਵਾਗੂਨਾਮਨ੍ਯਤਮਮਾਕਣ੍ਠਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਪੀਤੌਸਧਂ ਚ ਪਾਣਿਭਿਰਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤਾਪ੍ਯਮਾਨਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ; ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇਣ ਸ਼ਿਥਿਲਤਾਮਾਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚਲਿਤਂ ਕੁਕ੍ਸਿਮਨੁਸਤਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਹਲ੍ਲਾਸਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜਾਨੁਮਾਤ੍ਰਾਸਨੋਪਵਿਸ੍ਟਮਾਪ੍ਤੈਰ੍ਲਲਾਟੇ ਪਸ੍ਠੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਪਾਣਿਭਿਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਮਙ੍ਗੁਲੀਗਨ੍ਧਰ੍ਵਹਸ੍ਤੋਤ੍ਪਲਨਾਲਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਕਣ੍ਠਮਭਿਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਂ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ||੭||
भवति चात्र- पेशलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः | स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते ||६|| अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य; असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात्, अतो विपरीतानि विरेचनानि; तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत्, पीतौषधं च पाणिभिरग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत; तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात्, ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति ||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਸ੍ਯ ਕਰਣਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭੋਜਯੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਭੋਜਨਂ ਕਾਰਯੇਦ੍ ਵੈਦ੍ਯਃ| ਕਮ੍? ਆਤੁਰਂ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਆਲੋਕ੍ਯ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ? ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਚ| ਪੁਨਃ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮ੍? ਅਨਵਬਦ੍ਧਦੋਸਮ੍| ਕੈਃ ਸਮ੍ਭੋਜਯੇਤ੍? ਆਹਾਰੈਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੈਃ? ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਃ| ਕੁਤਃ ਕਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼੍ਵੋ ਵਮਨਂ ਪਾਯਯਿਤਾਸ੍ਮੀਤਿ, ਇਤਿ ਹੇਤੋਃ; ਯਤ ਆਗਾਮਿਨਿ ਅਹਨਿ ਅਸ੍ਮਿ ਅਹਂ ਪਾਯਯਿਤਾ ਪਾਯਯਿਸ੍ਯਾਮਿ| ਕਿਂ ਤਤ੍? ਵਮਨਮ੍| ਕ੍ਵ? ਸ਼੍ਵਃ ਅਪਰੇਦ੍ਯੁਃ; ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਤੁਰਂ ਰੋਗਿਣਮ੍| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਰਾਹਾਰੈਃ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਪਯੋਮਾਸਾਦਿਭਿਃ| ਅਨਵਬਦ੍ਧਦੋਸਂ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਰੋਤੋਬਨ੍ਧਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਮ੍| ਭੋਜਨਵਿਧਿਃ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਃ; ਸਮ੍ਭੋਜਯੇਤ੍ ਸਮਸ਼ਨਂ ਕਾਰਯੇਤ੍, “ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਹੈਕਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਚ. ਚਿ. ੧੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਾਤੁਰਂ ਸਮ੍ਭੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਮ੍| ਬਲਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬਲਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸਮ੍ਭੋਜਨਾਰ੍ਹਃ; ਯਤਃ- “ਜਗ੍ਧਾਃ ਸਡਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਬਲਿਨੋ ਵਸ਼ਤਾਂ ਰਸਾਃ” (ਸੂ. ੪੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਬਹੁਦੋਸਃ ਸਮ੍ਭੋਜਨਾਰ੍ਹ ਇਤਿ ਬਹੁਦੋਸੇ ਭੋਜਨੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਦੋਸਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਪੁਨਰਯੋਗੇਨੈਵ, ਏਵਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਂ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਗਹੀਤੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਵਮਨਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਰਾਹਾਰੈਰ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਮ੍ | ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਪਾਠਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੇਸ਼ਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੇਸ਼ਲੈਃ ਕੋਮਲੈਰਕਠਿਨੈਃ; ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਥੇਤਿ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥੇ| ਅਪਰੇਦ੍ਯੁਰਿਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ; ਤਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ- ਪੂਰ੍ਵੇਦ੍ਯੁਃ ਸਮ੍ਭੋਜਿਤਮਪਰੇਦ੍ਯੁਃ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਵਾਮਯੇਤ੍, ਤਚ੍ਚ ਵਮਨਮੇਕਮਹੋ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯ| ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕਮਾਂਸਰਸੌਦਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੋਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਵਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ- “ਏਕਾਹੋਪਰਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕੈਰ੍ਮਾਂਸੈਰਾਨੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ”- ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਅਹ੍ਨਃ ਪੂਰ੍ਵਭਾਗੇ| ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਲੇ ਨਾਤਿਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੁਕ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਾਖ੍ਯ ਇਤਿ ਵਿਭਜ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਰ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਪਕ੍ਵਃ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਸਾਯਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਮਾਧਮਭੇਦਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਾਹ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਃ - “ਕ੍ਵਾਥਪਾਨੇ ਨਵ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| ਮਧ੍ਯਮਾ ਸਣ੍ਮਿਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥਾ ਚ ਕਨੀਯਸੀ”- ਇਤਿ| ਵਮਨਵਿਸਯੇ ਚ ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਮਨਨ੍ਤਿ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਕਲ੍ਕਾਦਿਮਾਨਂ ਤੁ- “ਕਲ੍ਕਮੋਦਕਚੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸਮਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਲੇਹਤਃ| ਕਰ੍ਸਦ੍ਵਯਂ ਪਲਂ ਵਾਪਿ ਵਯੋਰੋਗਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ”- ਇਤਿ| ਬੀਭਤ੍ਸੋ ਵਿਕਤਾਕਤਿਃ; ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਬੀਭਤ੍ਸਾਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸੁਗਨ੍ਧੀਨੀਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਕਸ਼ਸੁਕੁਮਾਰਵਦ੍ਧਬਾਲਭੀਰਵੋ ਵਮਨਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕਥਂ ਵਾਮਯਿਤਵ੍ਯਾਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸੁਕੁਮਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਾਦਯੋ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਅਥਵਾ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਵਦ੍ਧਬਾਲਾਬਲਕ੍ਲੀਬਭੀਰੂਨ੍ ਰੋਗਾਨੁਰੋਧਤਃ| ਆਕਣ੍ਠਂ ਪਾਯਯੇਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਮਿਕ੍ਸੁਰਸਂ ਰਸਮ੍|| ਯਥਾਵਿਕਾਰਵਿਹਿਤਾਂ ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਾਮ੍| ਕੋਸ੍ਠਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍||ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਂ ਪਾਯਯੇਤ੍” (ਵਾ. ਸੂ. ੧੮) ਇਤਿ| ਪੀਤੌਸਧਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਹੇਤੁਂ ਵਿਧਾਨਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਘਟਿਕਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਪ੍ਰਚਲਿਤਂ ‘ਦੋਸਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਲੋਮਹਰ੍ਸੇਣ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਵਨਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਕੁਕ੍ਸੌ ਸਮਾਧ੍ਮਾਪਨਾਤ੍ ਕੁਕ੍ਸਿਦੇਸ਼ਾਨੁਗਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਥੂਤ੍ਕਰਣਂ, ਛਰ੍ਦਿਰਿਤ੍ਯਪਰੇ||੬-੭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਂ ਹਦਯਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਚ ਦੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਲਿਙ੍ਗਮਾਹੁਃ | ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਯੋਗਂ ਚ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾਂ ਚ ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਪੀਡਾਮਪਿ ਚਾਤਿਵਾਨ੍ਤੇ ||੮||
भवतश्चात्र- कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः | पित्तातियोगं च विसञ्ज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते ||८||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ, ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗਯੋਰੇਵ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਯੋਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮ੍||੮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫਸ੍ਯਾਨੁ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸੁ ਚਾਪਿ | ਲਘੌ ਚ ਦੇਹੇ ਕਫਸਂਸ੍ਰਵੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸੁਵਾਨ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੯||
पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि | लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ||९||
🔊 Audio coming soon
ਸੁਵਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਅਗੌਰਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ, ਦੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਾਤਿਵਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਭਿਹਿਤਾ; ਯਥਾ- ਲੈਙ੍ਗਿਕੀ, ਵੈਗਿਕੀ, ਮਾਨਿਕੀ ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸਮ੍ਯਕ੍ਚਿਹ੍ਨੈਰ੍ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ ਲੈਙ੍ਗਿਕੀ, ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮੈਰ੍ਵਮਨਵੇਗੈਸ਼੍ਚਤੁਃਸਡਸ੍ਟਭਿਰ੍ਦਸ਼ਵਿਂਸ਼ਤਿਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਰੇਚਨਵੇਗੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ ਵੈਗਿਕੀ, ਮਾਨੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਾਢਕਾਢਕਮਾਨੇਨ ਹੀਨਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮੇਨ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ ਮਾਨਿਕੀ| ਤਤ੍ਰ ਨ ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਿਕੀ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਦੀਰ੍ਘਹ੍ਰਸ੍ਵਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਦੇਹਸਂਹਤਿਪ੍ਰਕਤਿਸਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧਲਕ੍ਸਣਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਪਰਿਮਾਣਾਭਾਵਾਤ੍; ਨਾਪਿ ਵੈਗਿਕੀ, ਯਤੋ ਬਹੁਭਿਰ੍ਵੇਗੈਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਯੋਬਲਸ਼ਰੀਰਦੋਸਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਤਿਪਯੈਰਪਿ ਵੇਗੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ; ਅਤਸ੍ਤਤੀਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਲੈਙ੍ਗਿਕੀਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਃ||੯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਚੈਨਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਰੇਚਨਸ਼ਮਨਾਨਾਂ ਧੂਮਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਤਃ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾਚਾਰਿਕਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੦||
सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਲਗ੍ਨਕਫਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਧੂਮਪਾਨਮਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਾਵੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸੇ ਚ ਵੈਰੇਚਨਿਕਂ, ਸਮਦੋਸਪ੍ਰਕਤਾਵੁਪਸ਼ਮਨੀਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਆਚਾਰਿਕਮਾਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਚਰਤੇਰ੍ਗਤਿਭਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਕਤ੍ਵਾਦਾਹਾਰੋ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚਾਚਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਹਾਰੋ ਬਹੁਵਿਧੋਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਏਵ, ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਭੇਦਾਤ੍; ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਪ੍ਯਯੁਕ੍ਤੋਪਵਰ੍ਜ੍ਯਸ਼੍ਚਾਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਤੋਪਰਾਹ੍ਣੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਮੁਸ੍ਣਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਪਰਿਸਿਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰਮ੍ | ਕੁਲਤ੍ਥਮੁਦ੍ਗਾਢਕਿਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਯੂਸੈ ਰਸੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯੁਪਭੋਜਯੇਤ੍ਤੁ ||੧੧||
भवन्ति चात्र- ततोऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् | कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तु ||११||
🔊 Audio coming soon
ਆਹਾਰਂ ਸਰ੍ਵਮਭਿਹਿਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਯੋਗ੍ਯਸ੍ਯ ਕਥਂ ਯੂਸਮਾਂਸਰਸੋਪਦੇਸ਼ਃ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਯਨ੍ਤਕ੍ਸੀਣਕਫਾਨਾਂ ਪੇਯਾਦਿਃ; ਤੇਸਾਮਪਿ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਾਂ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਂਸਰਸੋਪਯੋਗਃ; ਦੋਸਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਫਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਯੂਸੋਪਦੇਸ਼ਃ , ਨਤੁ ਵਿਲੇਪੀਯਵਾਗੂਨਾਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਚ,- “ਪਾਂਸ਼ੁਧਾਨੇ ਯਥਾ ਵਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਦਮਮ੍| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟੇ ਯਵਾਗੂਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਿਨੀ”- ਇਤਿ||੧੧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਕਾਸੋਪਲੇਪਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਵਿਸੋਪਸਰ੍ਗਾਃ | ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਗ੍ਰਹਣੀਪ੍ਰਦੋਸਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਮਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ||੧੨||
कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः | कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਃਪਰਂ ਵਮਨਫਲਾਭਿਧਾਨਂ- ਕਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਮਲਵਦ੍ਧਿਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਸ਼ੀਤਲਿਕਾਦਯਃ| ਕੇਚਿਤ੍ “ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਸ੍ਵਰਭੇਦਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਕਫੋਪਸਰ੍ਗਾਃ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਕਣ੍ਡੂਗ੍ਰਹਣੀਪ੍ਰਦੋਸਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਮਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਛਿਨ੍ਨੇ ਤਰੌ ਪੁਸ੍ਪਫਲਪ੍ਰਰੋਹਾ ਯਥਾ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਸਹਸਾ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ | ਤਥਾ ਹਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਤਜ੍ਜਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ||੧੩||
छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति | तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਛਿਨ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
ਨ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੈਮਿਰਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਗੁਲ੍ਮੋਦਰਪ੍ਲੀਹਕਮਿਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤਾਨ੍ | ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਕਸ਼ਾਤਿਵਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਾਤੁਰਾਨ੍ ਕੇਵਲਵਾਤਰੋਗਾਨ੍ ||੧੪|| ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਾਧ੍ਯਯਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤਦੁਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਦੁਃਕੋਸ੍ਠਤਡਾਰ੍ਤਬਾਲਾਨ੍ | ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਿਕ੍ਸੁਧਿਤਾਤਿਰੂਕ੍ਸਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਿਨਿਰੂਹਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ||੧੫||
न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् | स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान् ||१४|| स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् | ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਃ ਪਰਮਵਮ੍ਯਾਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਮਿਰਿਕਂ ਤਿਮਿਰਰੋਗਾਰ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍, “ਨ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੈਮਿਰਿਕਂ ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਨ ਚਾਪਿ ਪਾਣ੍ਡੂਦਰਰੋਗਪੀਡਿਤਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਕਸ਼ਾਤਿਵਦ੍ਧਾਨਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਦਿਤਾਕ੍ਸੇਪਕਪੀਡਿਤਾਂਸ਼੍ਚ”- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਂ ਕੇਚਿਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਸ਼੍ਵਾਸਿਨੋ ਵਮਨਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍; ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਏਵ- “ਅਧਃਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਕੁਪਿਤੇਨ ਚ| ਕਰੋਤ੍ਯਨਿਸ਼ਮੁਦ੍ਗਾਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ||੧੪-੧੫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਅਵਮ੍ਯਵਮਨਾਦ੍ਰੋਗਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ | ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਵਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨੈਤੇ ਵਾਮ੍ਯਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੬||
अवम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् | असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਮਨਾਰ੍ਹਸ੍ਯ ਵਮਨੇ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਵਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਏਤੇਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਵ੍ਯਥਿਤਾ ਵਾਮ੍ਯਾ ਯੇ ਚ ਵਿਸਾਤੁਰਾਃ | ਅਤੀਵ ਚੋਲ੍ਬਣਕਫਾਸ੍ਤੇ ਚ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਧੁਕਾਮ੍ਬੁਨਾ ||੧੭||
एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः | अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਏਤੇਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਵ੍ਯਥਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਮਜੀਰ੍ਣਪੀਡਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਕਤ੍ਰਿਮਵਿਸਬਾਧਾਯਾਂ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਕਫਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਵਾਮ੍ਯਾ ਵਮਨਾਰ੍ਹਾਃ| ਤਤ੍ਰੈਸਾਮਵਮਨੇ ਚਿਰਾਦ੍ਬਾਧਾਜੀਰ੍ਣੇ, ਵਿਸੈਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯ ਏਵ, ਉਲ੍ਬਣਕਫਾਨਾਂ ਚ ਗਲਾਮਯਾਦਿਸੁ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਏਤੇਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣ ...’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ‘ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਯੇਤੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਵਿਸਮਾਰ੍ਤਗਰਾਤੁਰਾਃ| ਕਫਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਵਾਮਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਧੁਕਾਮ੍ਬੁਨੇਤਿ|- ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸਾਯੇਣ ਵਮਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਜੇਜ੍ਜਟਃ ਪੁਨਰਾਹ- ਮਧੁ ਏਵ ਮਧੁਕਂ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਕਃ, ਤੇਨ ਮਧੁਕਾਮ੍ਬੁਨਾ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵੋ ਹ੍ਯਵਾਮ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| “ਨ ਵਾਮਨੀਯਸ੍ਤਿਮਿਰੀ ਦਕੋਦਰੀ ਨ ਗੁਲ੍ਮਵਾਨ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਗਦੇਨ ਪੀਡਿਤਃ| ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਕਸ਼ਾਤਿਵਦ੍ਧਾ ਨਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਦਿਤਾਕ੍ਸੇਪਕਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚ|| ਰੂਕ੍ਸੇ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤਰੁਣੇ ਚ ਗਰ੍ਭੇ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਧਿਰੇ ਚ ਤੀਵ੍ਰੇ| ਦੁਸ੍ਟੇ ਚ ਕੋਸ੍ਠੇ ਕਮਿਭਿਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਂ ਨ ਵਾਮਯੇਦ੍ਵਰ੍ਚਸਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ”- ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੧੭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਵਾਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਵਿਸਸ਼ੋਸਸ੍ਤਨ੍ਯਦੋਸਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਸ਼੍ਲੀਪਦਾਰ੍ਬੁਦਵਿਦਾਰਿਕਾਮੇਦੋਮੇਹਗਰਜ੍ਵਰਾਰੁਚ੍ਯਪਚ੍ਯਾਮਾਤੀਸਾਰਹਦ੍ਰੋਗ- ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਮਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਜੀਰ੍ਣਮੁਖਪ੍ਰਸੇਕਹਲ੍ਲਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪੀਨਸਪੂਤੀਨਾਸਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਵਕ੍ਤ੍ਰਪਾਕ- ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਾਧਿਜਿਹ੍ਵੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਧਃਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਿਨਃ ਕਫਸ੍ਥਾਨਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇ ਚ ਕਫਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਾ ਇਤਿ ||੧੮||
वाम्यास्तु- विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोग- चित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाक- कर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਮ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਰ ਨਵਜ੍ਵਰੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ, ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪੂਤੀਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਕੁਸ੍ਠਗਲਗਣ੍ਡਪ੍ਰਮੇਹਸ਼ੋਫਾਃ ਪਠਿਤਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋ ਨ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਮੁਂ ਪਾਠਂ, ਤੇਸਾਮਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ- ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਵਮਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥੋਨੇਨੇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਵਿਰੇਚਨਮਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਯ ਵਾਨ੍ਤਾਯ ਚ ਦੇਯਮ੍; ਅਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੀਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਤੋਧਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਗ੍ਰਹਣੀਂ ਛਾਦਯਤਿ, ਗੌਰਵਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਂ ਵਾ ਜਨਯਤਿ ||੧੯||
विरेचनमपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम्; अवान्तस्य हि सम्यग्विरीक्तस्यापि सतोऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति, गौरवमापादयति, प्रवाहिकां वा जनयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਵਿਰੇਚਨਮਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਨ੍ਨ੍ਤਾਯਾਪਿ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਯ ਦੇਯਂ; ਤਚ੍ਚ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, “ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ” (ਚਿ. ੩੬) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਦਿਨਾਨਿ ਸਟ੍, ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਪਿ, ਤਤਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੇਵ ਲਘੂਸ੍ਣਭੋਜਿਨਂ ਰੇਚਯੇਤ੍| “ਵਾਨ੍ਤਂ ਸਡਹਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹਿਤਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਉਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸੋਡਸ਼ੇਹ੍ਨਿ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਮਨੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦੇਕਾਹਮੇਵੋਪਰਮੋ, ਵਿਰੇਕੇ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਚਰਕਃ- “ਏਕਾਹੋਪਰਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੋਪਰਤਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍” (ਚ. ਸੂ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਵਿਰੇਕਦਾਨੇ ਕੋ ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਯ ਵਾਨ੍ਤਾਯ ਦੇਯਮਿਤਿ||੧੯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਅਥਾਤੁਰਂ ਸ਼੍ਵੋ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਾਯਯਿਤਾਸ੍ਮੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਲਘੁ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਫਲਾਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਚੈਨਮਨੁਪਾਯਯੇਤ੍ | ਅਥਾਪਰੇਹਨਿ ਵਿਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਧਾਤੁਮਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਦਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਤੁਰਮਥਾਸ੍ਮੈ ਔਸਧਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍ ||੨੦||
अथातुरं श्वो विरेचनं पाययिताऽस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत्, फलाम्लमुष्णोदकं चैनमनुपाययेत् | अथापरेऽहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमणीयादवेक्ष्यातुरमथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਗ੍ਰਹਣਂ ਸਾਯਮ੍ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਫਲਾਮ੍ਲਂ ਬੀਜਪੂਰਾਦਿ| ਫਲਾਮ੍ਲੋਸ੍ਣੋਦਕਾਨੁਪਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਫਾਵਜਯਾਰ੍ਥਮਾਹੁਃ| ਵਿਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਧਾਤੁਮਿਤਿ ਵਿਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਹਚਰਿਤਰਸਧਾਤੂਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਰਸਾਵਸ਼ੇਸੇਪਿ ਸਪ੍ਰਸੇਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਂ ਨ ਦੇਯਮਿਤਿ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਕਥ੍ਯਤੇ- “ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਤੁ ਪਲਂ ਭਵੇਤ੍| ਪਲਾਰ੍ਧਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕਨੀਯਸ੍ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਮ੍”- ਇਤਿ||੨੦||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਮਦੁਃ, ਕ੍ਰੂਰੋ, ਮਧ੍ਯਮ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਭਵਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਪਿਤ੍ਤੋ ਮਦੁਃ, ਸ ਦੁਗ੍ਧੇਨਾਪਿ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ; ਬਹੁਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕ੍ਰੂਰਃ, ਸ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਃ; ਸਮਦੋਸੋ ਮਧ੍ਯਮਃ, ਸ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਮਦੌ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮਦ੍ਵੀ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਕ੍ਰੂਰੇ, ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ | ਪੀਤੌਸਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਨਾਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਵਿਰੇਚ੍ਯਤੇ ||੨੧|| ਵਿਰੇਚਨਂ ਪੀਤਵਾਂਸ੍ਤੁ ਨ ਵੇਗਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਦ੍ਬੁਧਃ | ਨਿਵਾਤਸ਼ਾਯੀ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ੇਨ੍ਨ ਪ੍ਰਵਾਹਯੇਤ੍ ||੨੨||
तत्र मृदुः, क्रूरो, मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति | तत्र बहुपित्तो मृदुः, स दुग्धेनापि विरिच्यते; बहुवातश्लेष्मा क्रूरः, स दुर्विरेच्यः; समदोषो मध्यमः, स साधारण इति | तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी, तीक्ष्णा क्रूरे, मध्ये मध्या कर्तव्येति | पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते ||२१|| विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः | निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਦੁਗ੍ਧਂ ਚਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਮਾਤ੍ਰਂ, ਤੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸਾਮ੍ਲਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁਗੁਡਕਸ਼ਰਾਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਵਮਦ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਪੀਲੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਾਦਿਭਿਰਪਿ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ, ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਤਿਲ੍ਵਕਨੀਲਿਨੀਫਲਾਦਿਭਿਰਪਿ ਦੁਃਖੇਨ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਮਦ੍ਵੀ ਮਦੁਗੁਣੋਪੇਤਾ, ਵੈਰੇਚਨਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਨਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਕਰ੍ਸੇਣ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗੁਣੋਪੇਤਾ, ਵੈਰੇਚਨਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਨਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ| ਤਨ੍ਮਨਾ ਵਿਰੇਕਮਨਾਃ| ਅਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਸਮੀਪੇ||੨੧-੨੨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
ਯਥਾ ਚ ਵਮਨੇ ਪ੍ਰਸੇਕੌਸਧਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਵਿਰੇਚਨੇ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਪਿਤ੍ਤੌਸਧਕਫਾ ਇਤਿ ||੨੩||
यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति, एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਆਸ੍ਯੇ ਲਾਲਾਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਔਸਧਂ ਪੀਤਂ, ਕਫਃ ਪੁਨਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਮਨੇਨ ਹਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਮਨਾਵਧਿਸੂਚਕਂ ਨਿਸ੍ਸਰਤਿ, ਵਾਤੇਨ ਉਦ੍ਗਾਰਰੂਪੇਣਾਨਿਲਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਵਿਰੇਚਨੇ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਪਿਤ੍ਤੌਸਧਕਫਾ ਇਤਿ, ਵਾਤਗਮਨਂ ਪੁਨਃ ‘ਗਤੇਨਿਲੇ ਚਾਪ੍ਯਨੁਲੋਮਭਾਵਂ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਕਫੋਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਵਿਰੇਕਾਵਧਿਸੂਚਕਃ ਸ੍ਫਟਿਕਸਮਦ੍ਯੁਤਿਃ||੨੩||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪਰਿਦਾਹਕਣ੍ਡੂਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਨ ਸਦ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਕਫਾਤਿਯੋਗਾਃ ਸ਼ੂਲੋਦ੍ਗਮਸ਼੍ਚਾਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮ੍ ||੨੪||
भवन्ति चात्र- हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते | मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਕਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨਜ੍ਞਾਨਂ ਕਫਾਨ੍ਤਂ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੇਚਨਜ੍ਞਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਜ੍ਞਾਨੇਨਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਅਤ੍ਰ “ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕੋਪੋ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਗੌਰਵਮਗ੍ਨਿਸਾਦਃ” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੪||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ਗਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇਸੁ ਨਾਭ੍ਯਾ ਲਘੁਤ੍ਵੇ ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਤੁਸ੍ਟੌ | ਗਤੇਨਿਲੇ ਚਾਪ੍ਯਨੁਲੋਮਭਾਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਮਨੁਜਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੨੫||
गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ | गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਗਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤਂ ਦੋਸੋਪਲਕ੍ਸਿਤਂ ਪੁਰੀਸਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਚ||੨੫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਮਕ੍ਸੀਣਮਸਦ੍ਵਿਰੀਕ੍ਤਂ ਨ ਪਾਯਯੇਤਾਹਨਿ ਤਤ੍ਰ ਪੇਯਾਮ੍ | ਕ੍ਸੀਣਂ ਤਸਾਰ੍ਤਂ ਸੁਵਿਰੇਚਿਤਂ ਚ ਤਨ੍ਵੀਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਂ ਲਘੁ ਪਾਯਯੇਚ੍ਚ ||੨੬||
मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरीक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् | क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰੈਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ੇਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਮਕ੍ਸੀਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘ੍ਵਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਲਘੁ||੨੬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਬਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਧਾਤੁਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਬਲਮਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਮ੍ | ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਪਾਕਂ ਵਯਸਃ ਕਰੋਤਿ ਵਿਰੇਚਨਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਾਸ੍ਯਮਾਨਮ੍ ||੨੭||
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् | चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਬੁਦ੍ਧੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਥਮਨਸੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਵਿਧਾਨਾਤ੍ ਕਾਯਮਪਿ ਮਨੋਨੁਵਿਧਤ੍ਤੇ ਮਨਸ਼੍ਚ ਕਾਯ ਇਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਹਿ ਵਿਰੇਚਨਂ, ਤਚ੍ਛੁਦ੍ਧੌ ਮਨਸੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ, ਮਨਃਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵੇਤ੍ਯਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਧਾਤੁਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮੁਪਚਯਲਕ੍ਸਣਬਲੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਬਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਤ੍ਸਾਹਲਕ੍ਸਣਬਲਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਿਰੇਚਨਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਾਸ੍ਯਮੇਵ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਾਦਯਸ੍ਤਾਤ੍ਕਾਲਿਕਾ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ, ਅਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤੁ ਕੇਚਿਤ੍ਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਾਨਨ੍ਤਰਭਾਵਿਨ ਇਤਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਾਰਿਣੋ ਮਲਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਕਾਰ੍ਯਪਿ ਵਿਰੇਕਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਲਮਾਦਧਾਤਿ ਤਕ੍ਰਪਾਨਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਤਕ੍ਰਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਰਸਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪੈਤਿ ਯਃ| ਤੇਨ ਪੁਸ੍ਟਿਰ੍ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ” (ਚ. ਚਿ. ੧੪) ਇਤਿ||੨੭||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
ਯਥੌਦਕਾਨਾਮੁਦਕੇਪਨੀਤੇ ਚਰਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਃ | ਪਿਤ੍ਤੇ ਹਤੇ ਤ੍ਵੇਵਮੁਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਃ ||੨੮||
यथौदकानामुदकेऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः | पित्ते हृते त्वेवमुपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਦਕਾਨਾਂ ਚਰਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਪਦ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰਣਾਨਾਮ੍||੨੮||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨ੍ਯਤਿਸ੍ਨੇਹਿਤਬਾਲਵਦ੍ਧਸ੍ਥੂਲਾਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਭਯੋਪਤਪ੍ਤਾਃ | ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਸਾਰ੍ਤੋਪਰਿਜੀਰ੍ਣਭਕ੍ਤੋ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਯਸ੍ਯ ਚਾਸਕ੍ ||੨੯|| ਨਵਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਯਮਦਾਤ੍ਯਯੀ ਚ ਨਵਜ੍ਵਰੀ ਯਾ ਚ ਨਵਪ੍ਰਸਤਾ | ਸ਼ਲ੍ਯਾਰ੍ਦਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਵਿਰੇਚਨੀਯਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਰ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨੁਪਸ੍ਕਤਾਸ਼੍ਚ ||੩੦|| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਪਿਤ੍ਤਾਭਿਪਰੀਤਦੇਹਾਨ੍ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤਾਨਪਿ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦਮ੍ |੩੧|
मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः | श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ||२९|| नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसृता | शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ||३०|| अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान् विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् |३१|
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਨ੍ਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯੈਃ’ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੯-੩੦||-
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
ਵਿਰੇਚਨੈਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਵਿਨਾਸ਼ਮਜ੍ਞਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਰਵਿਰੇਚਨੀਯਾਃ ||੩੧||
विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਰੇਚ੍ਯਾਨਾਮਵਿਰੇਕਜ੍ਞੈਃ ਕਤਂ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਰੇਚਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਜ੍ਵਰਗਰਾਰੁਚ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦੋਦਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਦ੍ਗਾਧਿਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਪਸ੍ਮਾਰਹਦ੍ਰੋਗਵਾਤਰਕ੍ਤਭਗਨ੍ਦਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਯੋਨਿਰੋਗਵਿਸਰ੍ਪ- ਗੁਲ੍ਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਰੁਗ੍ਵਿਬਨ੍ਧਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਕੁਸ੍ਠਵਿਸ੍ਫੋਟਕਪ੍ਰਮੇਹਾਨਾਹਪ੍ਲੀਹਸ਼ੋਫਵਦ੍ਧਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ- ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਕ੍ਸਿਪਾਕਕਾਚਤਿਮਿਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸ੍ਯਗੁਦਮੇਢ੍ਰਦਾਹੋਰ੍ਧ੍ਵਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਮਿਕੋਸ੍ਠਿਨਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਜੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਤਾ ਇਤਿ ||੩੨||
विरेच्यास्तु- ज्वरगरारुच्यर्शोऽर्बुदोदरग्रन्थिविद्गाधिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रोगवातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्प- गुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचिकालसकमूत्राघातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धिशस्त्रक्षतक्षाराग्निदग्ध- दुष्टव्रणाक्षिपाककाचतिमिराभिष्यन्दशिरःकर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदाहोर्ध्वरक्तपित्तकृमिकोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति ||३२||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਨਾਹ- ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੨||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
ਸਰਤ੍ਵਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਵਿਕਾਸ਼ਿਤ੍ਵੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਵਮਨਂ ਤੁ ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਗਤਮਨ੍ਯਥਾ ||੩੩||
सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर्विरेचनम् | वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा ||३३||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਹ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਸਤਿ ਕਥਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਗਾਮਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਰਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸਰਤ੍ਵਮਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ, ਗਯੀ ਤੁ ਵਿਸਰਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਂ ਸਰਤ੍ਵਮਾਹ; ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਂ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਦੋਸਸ੍ਰਾਵਣਕਰਤ੍ਵਮ੍; ਉਸ੍ਣਸ੍ਯ ਭਾਵ ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਸੌਮ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਮਰ੍ਦਨਕਰਣਸਾਮਾਰ੍ਥ੍ਯਂ; ਵਿਕਾਸ਼ਿਨੋ ਭਾਵਃ ਵਿਕਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ, ਵਿਕਾਸ਼ਿਭਾਵੇਨ ਧਾਤੋਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰਭਾਵੋ, ਵੀਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯੇਣਾਨ੍ਯਥਾਗਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਂ, ਸਤ੍ਯਪਿ ਸਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਰੇਚਨਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਵਮਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਭਾਵਿਤਂ, ਕੁਤਃ? ਯਤ ਉਚ੍ਯਤੇ- “ਕਟੁਕਃ ਕਟੁਕਃ ਪਾਕੇ ਚਿਤ੍ਰਕੋ ਵਹ੍ਨਿਦੀਪਨਃ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਸਾ ਨਰਮ੍”; ਤਥਾਚ- “ਵਿਸਂ ਵਿਸਘ੍ਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍”- ਇਤਿ; ਤਥਾ- “ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍” (ਚ. ਸੂ. ੨੬) ਇਤਿ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸਰਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮਧੋ ਦੋਸਾਨਪਹਰੇਤ੍; ਵਮਨਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਤ੍ਵੇਪਿ ਵੀਰ੍ਯੇਣੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤ੍ਵਮ੍| ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੇਣ ‘ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਗਤਮਨ੍ਯਥਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਤਥਾਨ੍ਯਥਾ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵੈਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ- ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮਧੋਭਾਗੇਨ, ਵਮਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇਨ ਦੋਸਾਨਪਹਰੇਤ੍; ਅਤਥਾਨ੍ਯਥੇਤਿ ਨਞਤ੍ਰ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇ; ਅਤਥਾ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਵਮਨਂ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਦੋਸਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਹਰੇਦਿਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਥਾਨ੍ਯਥਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਿਲ; ਸਰਤ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਸੁਯੁਕ੍ਤਾ ਆਸ਼ੁਤਰਦੋਸਹਰਾਃ, ਤਥੈਵ ਚਾਨ੍ਯਾਯੋਪਯੁਕ੍ਤਾ ਏਵ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਧਾਤੁਰਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਓਜਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਕਸ੍ਯ ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤਿ||੩੩||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
ਯਾਤ੍ਯਧੋ ਦੋਸਮਾਦਾਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵ੍ਰਜਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਕ੍ਵਂ ਵਮਨਂ ਪੁਨਃ ||੩੪||
यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् | गुणोत्कर्षाद्व्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुनः ||३४||
🔊 Audio coming soon
ਕੀਦਸ਼ਂ ਸਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ ਦੋਸਾਨਾਦਾਯ ਅਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਯਾਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਾਤ੍ਯਧੋ ਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਥਿਰਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋਃ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਭਸੋਰ੍ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਅਤ ਏਵ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧੋ ਯਾਨ੍ਤਿ; ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੁ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਲਘੁਗੁਣਯੋਰ੍ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਅਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਪਕ੍ਵਾਨ੍ਯੇਵ ਲਘੁਤ੍ਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਮੁਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩੪||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਗਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਾਨਤਿਵੇਗਪ੍ਰਧਾਵਿਤਮ੍ ||੩੫||
मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् | न सम्यङ्गिर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ਕਥਂ ਪੁਨਰਸ੍ਯਾਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਵੇਗਪ੍ਰਧਾਵਿਤਮ੍ ਅਤਿਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਮ੍| ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਗਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਾਨਿਤਿ ਕੁਤਃ? ਕੋਸ੍ਠਮਾਰ੍ਦਵਾਦਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤੇਰਤਿਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਅਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ- ਮਕੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਮਾਰ੍ਦਵੇਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਆਸ਼ੁਪਾਕਿਤ੍ਵਾਦਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿਨੀ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾ, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਪਿ ਤਥਾਭੂਤੈਵ; ਤਥਾ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਯਾਪਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯੇਣ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਨ ਨਿਃਸ਼ੇਸੇਣ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਦ੍ਵੇਵ ਵਿਰੇਚਨਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਦੇਯਮਿਤਿ||੩੫||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
ਪੀਤਂ ਯਦੌਸਧਂ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੁਕ੍ਤਪਾਕਸਮੇ ਕ੍ਸਣੇ | ਪਕ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੩੬||
पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे | पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते ||३६||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਪੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਪਾਕਸਮੇ ਕ੍ਸਣੇ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਯਾਮੈਰ੍ਮਧ੍ਯਮਾਗ੍ਨੇਰ੍ਭੋਜ੍ਯਭੈਸਜ੍ਯਯੋਃ ਪਾਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਯਾਵਤਾ ਜੀਰ੍ਯਤੇ ਭਕ੍ਤਂ ਜਰਾਂ ਯਦ੍ਯਾਤਿ ਤਾਵਤਾ| ਸੁਖੇਨ ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ||੩੬||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚਲਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਲ੍ਪਾਨਲ੍ਪਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ | ਹਰੇਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਾਨਲ੍ਪਾਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਨਪਿ ||੩੭||
दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः | हरेत् प्रभूतानल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतानपि ||३७||
🔊 Audio coming soon
ਕੁਪਿਤਾਃ ਸ਼ਮਯਿਤਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ- ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂਤਾਨ੍ ਚਲਾਨ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰਲ੍ਪਾਨਲ੍ਪਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍, ਅਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੀਯੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਦੋਸਹਰਣਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਕ੍ਵਾਨਾਮੇਵ| ਅਲ੍ਪਾਂਸ੍ਤਰ੍ਹਿ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਲ੍ਪਾਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਨਪਿ ਚਲਿਤਾਨਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੋਜਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਦੋਸਮਲ੍ਪਂ ਚ ਸ਼ਮਯੇਚ੍ਚਲਿਤਂ ਚਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲੇ| ਬਹੁਦੋਸਂ ਤੁ ਚਲਿਤਂ ਸਰੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਵਾਹਯੇਤ੍”- ਇਤਿ||੩੭||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚਲਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ ਬਲਿਨੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਵਾ | ਚਲਾ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯੇਯੁਸ਼੍ਚਿਰਂ ਨਰਮ੍ ||੩੮||
हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा | चला ह्युपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
ਤੇ ਦੋਸਾ ਬਲਿਨੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪਾਕਪ੍ਰਵਣਾ ਵਿਪੁਲਾ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਹਰੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੮||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਸਕ੍ਸਾਰਲਵਣੈਰ੍ਘਤੈਃ | ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤਾਗ੍ਨਿਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਚੈਵ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ ||੩੯||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः | सन्धुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਧਿਮਾਹ- ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੯||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਭੈਸਜ੍ਯੈਰ੍ਦੋਸਸ੍ਤੂਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਿਤੋ ਬਲਾਤ੍ | ਨਿਲੀਯਤੇ ਨ ਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਭਾਣ੍ਡ ਇਵੋਦਕਮ੍ ||੪੦||
स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर्दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् | निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਪੂਰ੍ਵਕਮੇਵ ਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਭੈਸਜ੍ਯੈਰ੍ਭੋਜਨੌਸਧਰੂਪੈਃ, ਯਤੋ ਭੈਸਜ੍ਯਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭੋਜਨਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਬਲਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਬਲਾਦਿਕਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਿਤਃ| ਨ ਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਨਿਲੀਯਤੇ ਨ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯਤਿ, ਨ ਸਂਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨ ਲਗ੍ਨੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੦||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
ਨ ਚਾਤਿਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਤੁ ਪਿਬੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਚਲਿਤਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਭੂਯਃ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ||੪੧||
न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् | दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु ||४१||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਪੁਰੁਸਵਿਸ਼ੇਸਾਵਚਾਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚਾਤਿਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੁਨਰ੍ਨਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਮਾਰ੍ਗੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| “ਨ ਚਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਾਯਸ੍ਤੁ” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪੧||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
ਵਿਸਾਭਿਘਾਤਪਿਡਕਾਸ਼ੋਫਪਾਣ੍ਡੁਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ | ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਥਾ ਕੁਸ੍ਠਿਪ੍ਰਮੇਹਿਣਃ ||੪੨||
विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः | नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਾਹ- ਵਿਸਾਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਇਤਿ ਈਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੨||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ਵਿਰੂਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਭੂਯਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ | ਤੇਨ ਦੋਸਾ ਹਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਲਵਰ੍ਧਨਾਃ ||੪੩||
विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् | तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਨ ਸ਼ੋਧਨਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਰੂਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਬਲਵਰ੍ਧਨਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਨੇਹਬਨ੍ਧਨਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਬਨ੍ਧਨਾਃ ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਿਪ੍ਤਸ੍ਰੋਤੋਬਨ੍ਧਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੩||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
ਪ੍ਰਾਗਪੀਤਂ ਨਰਂ ਸ਼ੋਧ੍ਯਂ ਪਾਯਯੇਤੌਸਧਂ ਮਦੁ | ਤਤੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪੁਨਃ ||੪੪||
प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु | ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः ||४४||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਮਦੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਪੀਤਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਯੇਨ ਸਃ ਤਮ੍||੪੪||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
ਸੁਖਂ ਦਸ੍ਟਫਲਂ ਹਦ੍ਯਮਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਮਹਾਗੁਣਮ੍ | ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਂ ਚਾਪਿ ਪਿਬੇਨ੍ਨਪਤਿਰੌਸਧਮ੍ ||੪੫||
सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् | व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
ਸੁਕੁਮਾਰਤਰਪੁਰੁਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਰੇਚਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਾਮਪ੍ਯਤ੍ਯਯੋ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੌਸਧੇ ਤਤ੍ਤਥਾ||੪੫||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪਿਬੇਤ੍ | ਦਾਰੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਿਵਾਨਾਮੇ ਦੇਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ||੪੬||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् | दारु शुष्कमिवानामे देहस्तस्य विशीर्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯਾਕਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨੇ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੬||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਚਲਿਤਾ ਰਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰੁਦੀਰਿਤਾਃ | ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸੁਖਾ ਹਰ੍ਤੁਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨੈਃ ||੪੭||
स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः | दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਖਾਗਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਾਨਯਨਹੇਤੁਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ੍ਵੇਦਃ ਕੋਸ੍ਠਮਾਗਤਸ੍ਯ ਸੁਖੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਚਲਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ ‘ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ||੪੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਸਾਧ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੩||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੩||