Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
upadravō rōgaḥ| cikitsitaṁ cātra vamanavirēcanarūpamēva, vamanavirēcanasādhyatvādupadravāṇām||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dōṣāḥ kṣīṇā br̥ṁhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vr̥ddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ ||3||
दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः, कुपिताः प्रशमयितव्याः, वृद्धा निर्हर्तव्याः, समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
na khalu dōṣāṇāṁ sarvāvasthāsu vamanavirēcanē, kiṁ tarhi kasyāñcidēvēti pratipādayannāha- dōṣā ityādi| kṣīṇāḥ kṣayalakṣaṇairjñātāḥ| kupitā alpatayā kōpamāpannāḥ saṁśamanavidhānēnaiva praśamayitavyāḥ, prakarṣēṇa vr̥ddhāḥ svasthānāccalitāḥ saṁśōdhanavidhinā nirhartavyāḥ| jējjaṭācāryastu ‘pravr̥ddhāḥ’ iti paṭhati, vr̥ddhirhi dvividhā- cayalakṣaṇā prakōpalakṣaṇā ca; tatra saṁhatirūpāvr̥ddhiḥ cayaḥ, vilayanarūpā vr̥ddhiḥ prakōpaḥ; tayōrvilayanarūpavr̥ddhyā vr̥ddhā dōṣāḥ saṁśōdhanēna nirhartavyāḥ| kupitā iti kōpō'tra dvividhaḥ- cayapūrvakō'cayapūrvakaśca; tatra cayapūrvakaṁ kōpamāgatāḥ saṁśōdhanavidhānēnaiva śamayitavyāḥ| svasthānasthāḥ rakṣyā iti siddhāntaḥ| samāḥ svāsthyakarāḥ svasthavr̥ttividhānēnaiva paripālyā iti| kṣīṇavr̥ddhakupitasaṁśamanaṁ samaparipālanaṁ ca prasaṅgatantrayuktivaśādatrōktam||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
prādhānyēna vamanavirēcanē vartētē nirharaṇē dōṣāṇām | tasmāttayōrvidhānamucyamānamupadhāraya ||4|| athāturaṁ snigdhaṁ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadōṣamavalōkya śvō vamanaṁ pāyayitā'smīti sambhōjayēttīkṣṇāgniṁ balavantaṁ bahudōṣaṁ mahāvyādhiparītaṁ vamanasātmyaṁ ca ||5||
प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तेते निर्हरणे दोषाणाम् | तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानमुपधारय ||४|| अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिराहारैरनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययिताऽस्मीति सम्भोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च ||५||
🔊 Audio coming soon
pakvāśayagatānēva vātapittakaphānēkadvitrirdattō bastirapakarṣati, dhūmanasyakavalagrahādayaḥ punaralpālpatayā, na tu vamanavirēcanavat sakr̥nnāpi bāhulyēna, tasmāduktaṁ- prādhānyēna vamanavirēcanē iti| nanu, vamanavirēcanē kaphapittayōrdōṣayōrnirharaṇē vartētē, tatkathaṁ dōṣāṇāmiti? ucyatē- vāyōrapi svāśayakṣōbhalakṣaṇatayā vilīnasya vimārganirharaṇamūrdhvādhōmārgēṇānulōmanaṁ vamanavirēcanē kurvātē, tasmāddōṣāṇāmatra bāhulyamupapannam; anyē tu nyāyabhīrutayā dōṣayōriti paṭhanti| śiṣyabahutvē'pi suśrutasyaiva praśnē'dhikr̥tatvādupadhārayētyēkavacananirdēśaḥ||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
bhavati cātra- pēśalairvividhairannairdōṣānutklēśya dēhinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṁ dattaṁ samyak pravartatē ||6|| athāparēdyuḥ pūrvāhṇē sādhāraṇē kālē vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnēhānāmanyatamasya mātrāṁ pāyayitvā vāmayēdyathāyōgaṁ kōṣṭhaviśēṣamavēkṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, atō viparītāni virēcanāni; tatra sukumāraṁ kr̥śaṁ bālaṁ vr̥ddhaṁ bhīruṁ vā vamanasādhyēṣu vikārēṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṁ pāyayēt, pītauṣadhaṁ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṁ muhūrtamupēkṣēta; tasya ca svēdaprādurbhāvēṇa śithilatāmāpannaṁ svēbhyaḥ sthānēbhyaḥ pracalitaṁ kukṣimanusr̥taṁ jānīyāt, tataḥ pravr̥ttahr̥llāsaṁ jñātvā jānumātrāsanōpaviṣṭamāptairlalāṭē pr̥ṣṭhē pārśvayōḥ kaṇṭhē ca pāṇibhiḥ suparigr̥hītamaṅgulīgandharvahastōtpalanālānāmanyatamēna kaṇṭhamabhispr̥śantaṁ vāmayēttāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti ||7||
भवति चात्र- पेशलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः | स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते ||६|| अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य; असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात्, अतो विपरीतानि विरेचनानि; तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत्, पीतौषधं च पाणिभिरग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत; तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात्, ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति ||७||
🔊 Audio coming soon
tatra vamanasya karaṇamāha- athētyādi| sambhōjayēt samyak bhōjanaṁ kārayēd vaidyaḥ| kam? āturaṁ| kiṁ kr̥tvā? ālōkya dr̥ṣṭvā| kiṁviśiṣṭaṁ? snigdhaṁ svinnaṁ ca| punaḥ kiṁviśiṣṭam? anavabaddhadōṣam| kaiḥ sambhōjayēt? āhāraiḥ| kiṁviśiṣṭaiḥ? abhiṣyandibhiḥ| kutaḥ kāraṇādityāha- śvō vamanaṁ pāyayitā'smīti, iti hētōḥ; yata āgāmini ahani asmi ahaṁ pāyayitā pāyayiṣyāmi| kiṁ tat? vamanam| kva? śvaḥ aparēdyuḥ; anyasminnahanīti sambandhaḥ| āturaṁ rōgiṇam| abhiṣyandibhirāhāraiḥ grāmyānūpaudakamāṁsapayōmāṣādibhiḥ| anavabaddhadōṣaṁ muktasrōtōbandhanatvāt pracalitadōṣam| bhōjanavidhiḥ kaphōtklēśanārthaḥ; sambhōjayēt samaśanaṁ kārayēt, “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṁ samaśanaṁ smr̥tam” (ca. ci. 15) ityuktatvāt| kiṁviśiṣṭamāturaṁ sambhōjayēdityāha- tīkṣṇāgniṁ dīptāgnim| balavantamiti praśastabalayuktō'pi sambhōjanārhaḥ; yataḥ- “jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balinō vaśatāṁ rasāḥ” (sū. 42) iti vacanāt| bahudōṣaḥ sambhōjanārha iti bahudōṣē bhōjanōtkliṣṭō dōṣaḥ samyagyōgēna pravartatē; anyathā punarayōgēnaiva, ēvaṁ dōṣakāryaṁ mahāvyādhiparigr̥hītē'pi vācyam| vamanasātmyasya tu abhiṣyandibhirāhārairdōṣōtklēśanam | tamēvārthaṁ sukhapāṭhārthaṁ ślōkēnāpi darśayannāha- pēśalairityādi| pēśalaiḥ kōmalairakaṭhinaiḥ; abhiṣyandibhiriti yāvat| athēti maṅgalārthē| aparēdyuriti anyasminnahani; tataścāyaṁ vākyārthaḥ- pūrvēdyuḥ sambhōjitamaparēdyuḥ anyasminnahani vāmayēt, tacca vamanamēkamahō viśrāmya| snēhāt snigdhō grāmyaudakamāṁsarasaudanēna bhuktō'parasmin prabhātē vamanaṁ kuryāt| tathā ca bhōjaḥ- “ēkāhōparataḥ snēhāt svinnaḥ pracchardanaṁ pibēt| bhuktvā grāmyaudakairmāṁsairānūpaiśca susaṁskr̥taiḥ”- iti| pūrvāhṇē ahnaḥ pūrvabhāgē| sādhāraṇē kālē nātivarṣaśītōṣṇayuktē, anyē tu prāvr̥ṭśaradvasantākhya iti vibhajya vyākhyānayanti| snēhō'tra vamanadravyapakvaḥ snēhaḥ| vamanadravyakaṣāyamātrāḥ pradhānamadhyamādhamabhēdāttantrāntarōktāḥ kathyantē| yadāha cakṣuṣyaḥ - “kvāthapānē nava prasthā jyēṣṭhā mātrā prakīrtitā| madhyamā ṣaṇmitā prōktā triprasthā ca kanīyasī”- iti| vamanaviṣayē ca sārdhatrayōdaśapalapramāṇaṁ prasthamāmananti vr̥ddhāḥ| kalkādimānaṁ tu- “kalkamōdakacūrṇānāṁ karṣamadyācca lēhataḥ| karṣadvayaṁ palaṁ vā'pi vayōrōgādyapēkṣayā”- iti| bībhatsō vikr̥tākr̥tiḥ; atō viparītāni virēcanāni sātmyābībhatsādurdarśanasugandhīnīti gamyatē| kr̥śasukumāravr̥ddhabālabhīravō vamanasādhyāḥ kathaṁ vāmayitavyāḥ? ityāha- tatra sukumāramityādi| kṣīrādayō vamanadravyasaṁskr̥tā jñēyāḥ; athavā kṣīrādīn pūrvaṁ pāyayēt, anantaraṁ mātrayā vamanadravyamiti| tathā ca vāgbhaṭaḥ- “vr̥ddhabālābalaklībabhīrūn rōgānurōdhataḥ| ākaṇṭhaṁ pāyayēnmadyaṁ kṣīramikṣurasaṁ rasam|| yathāvikāravihitāṁ madhusaindhavasaṁyutām| kōṣṭhaṁ vibhajya bhaiṣajyamātrāṁ mantrābhimantritām||prāṅmukhaṁ pāyayēt” (vā. sū. 18) iti| pītauṣadhasya samyagyōgahētuṁ vidhānamupadiśannāha- pītētyādi| muhūrtaṁ ghaṭikādvayam| pracalitaṁ ‘dōṣaṁ’ iti śēṣaḥ| lōmaharṣēṇa tu svasthānāddōṣapracyavanamiti niścayaḥ| kukṣau samādhmāpanāt kukṣidēśānugataṁ vidyāt| hr̥llāsaḥ thūtkaraṇaṁ, chardirityaparē||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
bhavataścātra- kaphaprasēkaṁ hr̥dayāviśuddhiṁ kaṇḍūṁ ca duścharditaliṅgamāhuḥ | pittātiyōgaṁ ca visañjñatāṁ ca hr̥tkaṇṭhapīḍāmapi cātivāntē ||8||
भवतश्चात्र- कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः | पित्तातियोगं च विसञ्ज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते ||८||
🔊 Audio coming soon
tatra, ayōgātiyōgayōrēva vyāpatsambhāvanāyāṁ prāgliṅgaṁ darśayannāha- kaphaprasēkamityādi| pittātiyōgaṁ pittātipravr̥ttim||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
pittē kaphasyānu sukhaṁ pravr̥ttē śuddhēṣu hr̥tkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dēhē kaphasaṁsravē ca sthitē suvāntaṁ puruṣaṁ vyavasyēt ||9||
पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि | लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ||९||
🔊 Audio coming soon
suvāntalakṣaṇamāha- pittē kaphasyētyādi| anuśabdaḥ paścādarthaḥ| śuddhēṣu agauravādilakṣaṇayuktēṣu| vyavasyēt jānīyāt| samyagvāntalakṣaṇaṁ kāryatvēna, durvāntātivāntalakṣaṇaṁ parihāryatvēna vyāpatpratīkārārthamuktam| tatra kaiścittridhā śuddhirabhihitā; yathā- laiṅgikī, vaigikī, mānikī cēti| tatra liṅgairvāntaviriktasamyakcihnairjñāyata iti laiṅgikī, hīnamadhyōttamairvamanavēgaiścatuḥṣaḍaṣṭabhirdaśaviṁśatitriṁśadbhirvirēcanavēgaiśca jñāyata iti vaigikī, mānēna ślēṣmapittayōḥ prasthārdhāḍhakāḍhakamānēna hīnamadhyamōttamēna jñāyata iti mānikī| tatra na tāvanmānikī śuddhiḥ, dīrghahrasvasthūlakr̥śadēhasaṁhatiprakr̥tisārādibhirvividhalakṣaṇaśarīrāṇāṁ prāṇināṁ dōṣadhātumalānāṁ parimāṇābhāvāt; nāpi vaigikī, yatō bahubhirvēgaiḥ kadācit kasyacinna śuddhiḥ, prakr̥tivayōbalaśarīradōṣavyapēkṣayā kasyacit katipayairapi vēgaiḥ śuddhiriti; atastr̥tīyāṁ pittē kaphasyētyādibhirliṅgairlaiṅgikīṁ śuddhimatrōktavān suśrutācāryaḥ||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
samyagvāntaṁ cainamabhisamīkṣya snēhanavirēcanaśamanānāṁ dhūmānāmanyatamaṁ sāmarthyataḥ pāyayitvā''cārikamādiśēt ||10||
सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
samyagvāntasya paścātkarma nirdiśannāha- samyagvāntamityādi| vamanānantaraṁ srōtōvilagnakaphaharaṇārthaṁ dhūmapānamatrōktam| vātaprakr̥tau snaihikaṁ, kaphapittaprakr̥tāvutkliṣṭadōṣē ca vairēcanikaṁ, samadōṣaprakr̥tāvupaśamanīyaṁ prāyōgikaṁ svasthavr̥ttikamityarthaḥ | ācārikamādiśēditi caratērgatibhakṣaṇārthakatvādāhārō vihāraścācāraḥ| tatra vihārō bahuvidhō'pi trividha ēva, kāyavāṅmanōbhēdāt; sa trividhō'pyayuktō'pavarjyaścāturōpadravīyē vakṣyatē||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
bhavanti cātra- tatō'parāhṇē śuciśuddhadēhamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram | kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṁ yūṣai rasairvā'pyupabhōjayēttu ||11||
भवन्ति चात्र- ततोऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् | कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तु ||११||
🔊 Audio coming soon
āhāraṁ sarvamabhihitaṁ darśayannāha- tata ityādi| vāntasya hi mandāgnēḥ pēyādikramayōgyasya kathaṁ yūṣamāṁsarasōpadēśaḥ? atrōcyatē- apiśabdāt pēyādikramō'trāpyukta ēva| tatrātyantakṣīṇakaphānāṁ pēyādiḥ; tēṣāmapi vātabhūyiṣṭhānāṁ dīptāgnīnāṁ sātmyāpēkṣayā māṁsarasōpayōgaḥ; dōṣartuprakr̥tyapēkṣayā kiñcitkaphayuktānāṁ yūṣōpadēśaḥ , natu vilēpīyavāgūnām; uktaṁ ca,- “pāṁśudhānē yathā vr̥ṣṭiḥ klēdayatyati kardamam| tathā ślēṣmaṇi sanduṣṭē yavāgūḥ ślēṣmavardhinī”- iti||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
kāsōpalēpasvarabhēdanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣōpasargāḥ | kaphaprasēkagrahaṇīpradōṣā na santi jantōrvamataḥ kadācit ||12||
कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः | कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ataḥparaṁ vamanaphalābhidhānaṁ- kāsētyādi| upalēpaḥ srōtaḥsu malavr̥ddhiḥ| upasargāḥ śītalikādayaḥ| kēcit “kaphaprasēkasvarabhēdatandrānidrāsyadaurgandhyakaphōpasargāḥ| gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradōṣā na santi jantōrvamataḥ kadācit” iti paṭhanti||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
chinnē tarau puṣpaphalaprarōhā yathā vināśaṁ sahasā vrajanti | tathā hr̥tē ślēṣmaṇi śōdhanēna tajjā vikārāḥ praśamaṁ prayānti ||13||
छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति | तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
asyaivārthasya dārḍhyārthaṁ dr̥ṣṭāntamāha- chinnē ityādi||13||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
na vāmayēttaimirikōrdhvavātagulmōdaraplīhakr̥miśramārtān | sthūlakṣatakṣīṇakr̥śātivr̥ddhamūtrāturān kēvalavātarōgān ||14|| svarōpaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkōṣṭhatr̥ḍārtabālān | ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṁśca ||15||
न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् | स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान् ||१४|| स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् | ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च ||१५||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paramavamyānāha- nētyādi| taimirikaṁ timirarōgārtam| atra kēcit, “na vāmayēttaimirikaṁ ca gulminaṁ na cāpi pāṇḍūdararōgapīḍitam| sthūlakṣatakṣīṇakr̥śātivr̥ddhānarśōrditākṣēpakapīḍitāṁśca”- iti paṭhanti| ūrdhvavātaṁ kēcicchvāsaṁ manyantē; tanna, śvāsinō vamanārhatvāt; ūrdhvavātastantrāntarē prōkta ēva- “adhaḥpratihatō vāyuḥ ślēṣmaṇā kupitēna ca| karōtyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyatē”- iti||14-15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
avamyavamanādrōgāḥ kr̥cchratāṁ yānti dēhinām | asādhyatāṁ vā gacchanti naitē vāmyāstataḥ smr̥tāḥ ||16||
अवम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् | असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
avamanārhasya vamanē vyādhēḥ parivr̥ddhimasādhyatāṁ ca darśayannāha- avamyētyādi||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ētē'pyajīrṇavyathitā vāmyā yē ca viṣāturāḥ | atīva cōlbaṇakaphāstē ca syurmadhukāmbunā ||17||
एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः | अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ||१७||
🔊 Audio coming soon
ētē'pyajīrṇavyathitā ityādi| ēṣāmajīrṇapīḍāyāṁ sthāvarajaṅgamakr̥trimaviṣabādhāyāṁ cātyarthōcchritakaphāścaitē vāmyā vamanārhāḥ| tatraiṣāmavamanē cirādbādhā'jīrṇē, viṣaiśca sadya ēva, ulbaṇakaphānāṁ ca galāmayādiṣu sadya ēva vināśaḥ| kēcit ‘ētē'pyajīrṇa ...’ ityādi pāṭhaṁ tyaktvā ‘sarvē'pyētē viruddhānnaviṣamārtagarāturāḥ| kaphapravr̥ddhē jīrṇē ca vāmayēt’ iti paṭhanti| atrāpi dravyaviśēṣamupadiśannāha- madhukāmbunēti|- yaṣṭīmadhukaṣāyēṇa vamanāṅgapradhānēna vāmayēt| jējjaṭaḥ punarāha- madhu ēva madhukaṁ, svārthē kaḥ, tēna madhukāmbunā| ētēna pratiprasavō hyavāmyānāmapyuktaḥ| “na vāmanīyastimirī dakōdarī na gulmavān pāṇḍugadēna pīḍitaḥ| sthūlakṣatakṣīṇakr̥śātivr̥ddhā nārśōrditākṣēpakapīḍitaśca|| rūkṣē pramēhē taruṇē ca garbhē gacchatyathōrdhvaṁ rudhirē ca tīvrē| duṣṭē ca kōṣṭhē kr̥mibhirmanuṣyaṁ na vāmayēdvarcasi sampravr̥ddhē”- iti kēcit paṭhanti| śēṣaṁ sugamam||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
vāmyāstu- viṣaśōṣastanyadōṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmēdōmēhagarajvarārucyapacyāmātīsārahr̥drōga- cittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasēkahr̥llāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapāka- karṇasrāvādhijihvōpajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśōṇitapittinaḥ kaphasthānajēṣu vikārēṣvanyē ca kaphavyādhiparītā iti ||18||
वाम्यास्तु- विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोग- चित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाक- कर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
vāmyā ityādi| jvarō'tra navajvarō viṣamajvaraśca, kvacit pūtīnāsāgrē kuṣṭhagalagaṇḍapramēhaśōphāḥ paṭhitāḥ| kēcit suśrutādhyāyinō na paṭhantyamuṁ pāṭhaṁ, tēṣāmayamabhiprāyaḥ- yathāsvaṁ tatpratyanīkavyādhiṣu vamananirdēśānnārthō'nēnēti||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
virēcanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca dēyam; avāntasya hi samyagvirīktasyāpi satō'dhaḥ srastaḥ ślēṣmā grahaṇīṁ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṁ vā janayati ||19||
विरेचनमपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम्; अवान्तस्य हि सम्यग्विरीक्तस्यापि सतोऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति, गौरवमापादयति, प्रवाहिकां वा जनयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
virēcanavidhānamāha- virēcanamapītyādi| vānntāyāpi punaḥ snigdhasvinnāya dēyaṁ; tacca pakṣādūrdhvaṁ, “pakṣādvirēkō vāntasya” (ci. 36) ityuktatvāt| tatrānnasaṁsargēṇa dināni ṣaṭ, snēhēnāpi, tataḥ svinnaṁ tryahamēva laghūṣṇabhōjinaṁ rēcayēt| “vāntaṁ ṣaḍahasaṁsr̥ṣṭaṁ punaḥ saṁsnēhitaṁ kramāt| uṣṇaṁ laghu tryahaṁ bhuktaṁ ṣōḍaśē'hni virēcayēt”- iti| tatra vamanē snēhādēkāhamēvōparamō, virēkē tryaham| tathā hi carakaḥ- “ēkāhōparataḥ snēhād bhuktvā pracchardanaṁ pibēt| trirātrōparatastadvat snēhāt praskandanaṁ pibēt” (ca. sū. 13) iti| avāntasya hi virēkadānē kō dōṣa ityāha- avāntasyētyādi| tasmān snigdhasvinnāya vāntāya dēyamiti||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
athāturaṁ śvō virēcanaṁ pāyayitā'smīti pūrvāhṇē laghu bhōjayēt, phalāmlamuṣṇōdakaṁ cainamanupāyayēt | athāparē'hani vigataślēṣmadhātumāturōpakramaṇīyādavēkṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṁ pātuṁ prayacchēt ||20||
अथातुरं श्वो विरेचनं पाययिताऽस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत्, फलाम्लमुष्णोदकं चैनमनुपाययेत् | अथापरेऽहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमणीयादवेक्ष्यातुरमथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
virēcanasya prākkarma nirdiśannāha- athētyādi| pūrvāhṇagrahaṇaṁ sāyambhōjananiṣēdhārtham| phalāmlaṁ bījapūrādi| phalāmlōṣṇōdakānupānaṁ pittavardhanārtham, anyē tu kaphāvajayārthamāhuḥ| vigataślēṣmadhātumiti vigataślēṣmāṇamiti kartavyē dhātugrahaṇaṁ ślēṣmasahacaritarasadhātūpalakṣaṇaṁ, rasāvaśēṣē'pi saprasēkatvāt puruṣasya virēcanaṁ na dēyamiti| mātrā puruṣasya balāpēkṣayā pradhānamadhyādibhēdēna tantrāntarōktā kathyatē- “dvē palē jyēṣṭhamākhyātaṁ madhyamaṁ tu palaṁ bhavēt| palārdhamupayuñjīta kanīyastu virēcanam”- iti||20||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
tatra mr̥duḥ, krūrō, madhyama iti trividhaḥ kōṣṭhō bhavati | tatra bahupittō mr̥duḥ, sa dugdhēnāpi viricyatē; bahuvātaślēṣmā krūraḥ, sa durvirēcyaḥ; samadōṣō madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti | tatra mr̥dau mātrā mr̥dvī, tīkṣṇā krūrē, madhyē madhyā kartavyēti | pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśē virēcyatē ||21|| virēcanaṁ pītavāṁstu na vēgān dhārayēdbudhaḥ | nivātaśāyī śītāmbu na spr̥śēnna pravāhayēt ||22||
तत्र मृदुः, क्रूरो, मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति | तत्र बहुपित्तो मृदुः, स दुग्धेनापि विरिच्यते; बहुवातश्लेष्मा क्रूरः, स दुर्विरेच्यः; समदोषो मध्यमः, स साधारण इति | तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी, तीक्ष्णा क्रूरे, मध्ये मध्या कर्तव्येति | पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते ||२१|| विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः | निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
dugdhaṁ cātrōpalakṣaṇamātraṁ, tēnēkṣurasāmlatakramastuguḍakr̥śarāsarpirnavamadyōṣṇōdakapīludrākṣārasādibhirapi viricyatē, durvirēcyastrivr̥ttriphalātilvakanīlinīphalādibhirapi duḥkhēna viricyatē| mr̥dvī mr̥duguṇōpētā, vairēcanikadravyaguṇānāṁ tīkṣṇatvādīnāmapakarṣēṇa; tīkṣṇā tīkṣṇaguṇōpētā, vairēcanikadravyaguṇānāṁ tīkṣṇatvādīnāṁ prakarṣēṇa| tanmanā virēkamanāḥ| abhyāśē samīpē||21-22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
yathā ca vamanē prasēkauṣadhakaphapittānilāḥ kramēṇa gacchanti, ēvaṁ virēcanē mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti ||23||
यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति, एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति ||२३||
🔊 Audio coming soon
prasēkaḥ āsyē lālāsravaṇam| auṣadhaṁ pītaṁ, kaphaḥ punarāmāśayasthaḥ, tasmin vamanēna hr̥tē tatraiva pittaṁ vamanāvadhisūcakaṁ nissarati, vātēna udgārarūpēṇānilasaṁśuddhiḥ| virēcanē mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti, vātagamanaṁ punaḥ ‘gatē'nilē cāpyanulōmabhāvaṁ’ ityanēna vakṣyati| kaphō'tra pakvāśayē virēkāvadhisūcakaḥ sphaṭikasamadyutiḥ||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
bhavanti cātra- hr̥tkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadviriktē | mūrcchāgudabhraṁśakaphātiyōgāḥ śūlōdgamaścātiviriktaliṅgam ||24||
भवन्ति चात्र- हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते | मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
pittāntakaṁ samyagvamanajñānaṁ kaphāntaṁ ca samyagvirēcanajñānamuddiśya virēkasyaiva liṅgajñānēnāyōgātiyōgau nirdiśannāha- bhavanti cātrētyādi| hr̥tkukṣyaśuddhiriti atra “syāddurviriktē kaphapittakōpō dāhō'rucirgauravamagnisādaḥ” iti kēcitpaṭhanti||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
gatēṣu dōṣēṣu kaphānvitēṣu nābhyā laghutvē manasaśca tuṣṭau | gatē'nilē cāpyanulōmabhāvaṁ samyagviriktaṁ manujaṁ vyavasyēt ||25||
गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ | गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
gatēṣvityādi| dōṣō'tra pittasthānagataṁ dōṣōpalakṣitaṁ purīṣaṁ kaphapittaṁ ca||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
mandāgnimakṣīṇamasadvirīktaṁ na pāyayētāhani tatra pēyām | kṣīṇaṁ tr̥ṣārtaṁ suvirēcitaṁ ca tanvīṁ sukhōṣṇāṁ laghu pāyayēcca ||26||
मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरीक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् | क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
atraiva paścātkarmaṇyavasthāviśēṣēṇa viśēṣamuddiśannāha- mandāgnimakṣīṇamityādi| laghviti mātrālaghu||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
buddhēḥ prasādaṁ balamindriyāṇāṁ dhātusthiratvaṁ balamagnidīptim | cirācca pākaṁ vayasaḥ karōti virēcanaṁ samyagupāsyamānam ||27||
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् | चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ virēkasya guṇamāha- buddhērityādi| kāthamanasōranyōnyānuvidhānāt kāyamapi manō'nuvidhattē manaśca kāya iti| śarīraśuddhikāraṇaṁ hi virēcanaṁ, tacchuddhau manasō viśuddhiḥ, manaḥśuddhau buddhiprasāda upapanna ēvētyatō buddhiprasādaṁ karōtītyuktam| dhātusthiratvamupacayalakṣaṇabalēna| atra balaśabdēnōtsāhalakṣaṇabalam| kēcit ‘virēcanaṁ samyagupāsyamēva’ iti paṭhanti| kēcidbuddhiprasādādayastātkālikā virēcanasya guṇāḥ, agnidīptiprabhr̥tayastu kēcitsaṁsarjanakramānantarabhāvina iti kathayanti| upastambhādikāriṇō malasya kṣayakāryapi virēkaḥ srōtaḥśuddhyā balamādadhāti takrapānavat| uktaṁ ca- “srōtaḥsu takraśuddhēṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tēna puṣṭirbalaṁ varṇaḥ praharṣaścōpajāyatē” (ca. ci. 14) iti||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
yathaudakānāmudakē'panītē carasthirāṇāṁ bhavati praṇāśaḥ | pittē hr̥tē tvēvamupadravāṇāṁ pittātmakānāṁ bhavati praṇāśaḥ ||28||
यथौदकानामुदकेऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः | पित्ते हृते त्वेवमुपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः ||२८||
🔊 Audio coming soon
dr̥ṣṭāntamāha- yathētyādi| audakānāṁ carasthirāṇāṁ sthāvarajaṅgamānāṁ padmādīnāṁ matsyādīnāṁ ca| upadravāṇāṁ vyādhīnām| pittātmakānāṁ pittakāraṇānām||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31
mandāgnyatisnēhitabālavr̥ddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayōpataptāḥ | śrāntastr̥ṣārtō'parijīrṇabhaktō garbhiṇyadhō gacchati yasya cāsr̥k ||29|| navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca navaprasr̥tā | śalyārditāścāpyavirēcanīyāḥ snēhādibhiryē tvanupaskr̥tāśca ||30|| atyarthapittābhiparītadēhān virēcayēttānapi mandamandam |31|
मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः | श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ||२९|| नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसृता | शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ||३०|| अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान् विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् |३१|
🔊 Audio coming soon
virēcanasyāpravr̥ttiviṣayamuddiśannāha- mandētyādi| ‘mandamandam’ ityatra kēcit ‘mandavīryaiḥ’ ityēvaṁ paṭhanti, tatra ‘dravyaiḥ’ iti śēṣaḥ||29-30||-
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
virēcanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirēcanīyāḥ ||31||
विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः ||३१||
🔊 Audio coming soon
avirēcyānāmavirēkajñaiḥ kr̥taṁ dōṣaṁ darśayannāha- virēcanairityādi||31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
virēcyāstu- jvaragarārucyarśō'rbudōdaragranthividgādhipāṇḍurōgāpasmārahr̥drōgavātaraktabhagandaracchardiyōnirōgavisarpa- gulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphōṭakapramēhānāhaplīhaśōphavr̥ddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdha- duṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudamēḍhradāhōrdhvaraktapittakr̥mikōṣṭhinaḥ pittasthānajēṣvanyēṣu ca vikārēṣvanyē ca paittikavyādhiparītā iti ||32||
विरेच्यास्तु- ज्वरगरारुच्यर्शोऽर्बुदोदरग्रन्थिविद्गाधिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रोगवातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्प- गुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचिकालसकमूत्राघातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धिशस्त्रक्षतक्षाराग्निदग्ध- दुष्टव्रणाक्षिपाककाचतिमिराभिष्यन्दशिरःकर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदाहोर्ध्वरक्तपित्तकृमिकोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति ||३२||
🔊 Audio coming soon
virēcyānāha- virēcyāstvityādi||32||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirēcanam | vamanaṁ tu harēddōṣaṁ prakr̥tyā gatamanyathā ||33||
सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर्विरेचनम् | वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा ||३३||
🔊 Audio coming soon
virēcanadravyēṇa saha guṇasāmyē sati kathaṁ vamanadravyasyōrdhvabhāgagāmitvamityāha- saratvētyādi| sarasya bhāvaḥ saratvamānulōmyaṁ, gayī tu visaraṇasvabhāvatvaṁ saratvamāha; sūkṣmasya bhāvaḥ saukṣmyaṁ sūkṣmasrōtō'nusāritvaṁ; tīkṣṇasya bhāvastaikṣṇyaṁ śīghrataradōṣasrāvaṇakaratvam; uṣṇasya bhāva auṣṇyaṁ, saumyadravyōpamardanakaraṇasāmārthyaṁ; vikāśinō bhāvaḥ vikāśitvaṁ, vikāśibhāvēna dhātōḥ śaithilyakaraṇasāmarthyam| atra prakr̥tiḥ, svabhāvaḥ, śaktiviśēṣaḥ, prabhāvō, vīryamityanarthāntaram| tēna prakr̥tyā vīryēṇānyathāgatamūrdhvagataṁ, satyapi saratvādivirēcanaguṇasāmyē vamanasyōrdhvagāmitvaṁ prabhāvavibhāvitaṁ, kutaḥ? yata ucyatē- “kaṭukaḥ kaṭukaḥ pākē citrakō vahnidīpanaḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virēcayati sā naram”; tathāca- “viṣaṁ viṣaghnamuddiṣṭaṁ prabhāvastatra kāraṇam”- iti; tathā- “ūrdhvānulōmikaṁ yacca tatprabhāvaprabhāvitam” (ca. sū. 26) iti| ētēnaitaduktaṁ bhavati- saratvādibhirguṇairvirēcanamadhō dōṣānapaharēt; vamanasya tulyaguṇatvē'pi vīryēṇōrdhvagāmitvam| pañjikākārēṇa ‘prakr̥tyā gatamanyathā’ ityatra ‘samyagyuktyā'tathā'nyathā’ iti paṭhitvaivaṁ vyākhyātaṁ- samyagyuktyā saratvādiguṇairvirēcanamadhōbhāgēna, vamanamūrdhvabhāgēna dōṣānapaharēt; atathā'nyathēti nañatra vaiparītyē; atathā asamyagyuktyā virēcanaṁ ca vamanaṁ cānyathā dōṣaviparītān guṇān harēditi| kēcittu ‘samyagyuktaṁ vr̥thā'nyathā’ iti paṭhanti| ayamarthō yuktaḥ kila; saratvādayō guṇāḥ suyuktā āśutaradōṣaharāḥ, tathaiva cānyāyōpayuktā ēva jīvaśōṇitadhāturasēndriyamanaōjaḥprabhr̥tīnākr̥ṣya mārayantīti||33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
yātyadhō dōṣamādāya pacyamānaṁ virēcanam | guṇōtkarṣādvrajatyūrdhvamapakvaṁ vamanaṁ punaḥ ||34||
यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् | गुणोत्कर्षाद्व्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुनः ||३४||
🔊 Audio coming soon
kīdr̥śaṁ sat punarvirēcanaṁ vamanadravyaṁ ca dōṣānādāya adha ūrdhvaṁ ca yātītyāha- yātyadhō dōṣamityādi| virēcanadravyāṇi sthiragurvyōḥ pr̥thivyambhasōrguṇabhūyiṣṭhāni, ata ēva sthiratvāt pacyamānāni gurutvādadhō yānti; vamanadravyāṇi tu vāyvagnyōḥ śīghragalaghuguṇayōrguṇabhūyiṣṭhāni, ataḥ śīghragatvādapakvānyēva laghutvādūrdhvamuttiṣṭhanti| dravyāṇi hi dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvācca kārmukāṇi bhavanti||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
mr̥dukōṣṭhasya dīptāgnēratitīkṣṇaṁ virēcanam | na samyaṅgirharēddōṣānativēgapradhāvitam ||35||
मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् | न सम्यङ्गिर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
kathaṁ punarasyāsamyakpravr̥ttiḥ? atrōcyatē- mr̥dukōṣṭhasyētyādi| ativēgapradhāvitam ativēgapravartitam| na samyaṅgirharēddōṣāniti kutaḥ? kōṣṭhamārdavādagnidīptēratitaikṣṇyācca| ayamabhiprāyaḥ- mr̥kukōṣṭhasya kōṣṭhamārdavēna śīghrapravr̥ttiḥ, dīptāgnēścāgnidīptyā āśupākitvādacirasthāyinī pacyamānāvasthā, atastaddhētukā'tipravr̥ttirapi tathābhūtaiva; tathā virēcanasya tīkṣṇatayā'pi śīghrapravr̥ttiriti hētutrayēṇa śīghraṁ pravartanāddōṣāṇāṁ na niḥśēṣēṇa dōṣanirharaṇam| tasmānmr̥dvēva virēcanaṁ svalpamātraṁ dēyamiti||35||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
pītaṁ yadauṣadhaṁ prātarbhuktapākasamē kṣaṇē | paktiṁ gacchati dōṣāṁśca nirharēttat praśasyatē ||36||
पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे | पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते ||३६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ samyagyuktimāha- pītamityādi| bhuktapākasamē kṣaṇē iti tribhiryāmairmadhyamāgnērbhōjyabhaiṣajyayōḥ pākaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti- “yāvatā jīryatē bhaktaṁ jarāṁ yadyāti tāvatā| sukhēna dōṣānnirhr̥tya bhēṣajaṁ tat praśasyatē”- iti||36||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
durbalasya calān dōṣānalpānalpān punaḥ punaḥ | harēt prabhūtānalpāṁstu śamayēt pracyutānapi ||37||
दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः | हरेत् प्रभूतानल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतानपि ||३७||
🔊 Audio coming soon
kupitāḥ śamayitavyā ityasyāpavādamāha- durbalasyētyādi| durbalasya puruṣasya prabhūtān calān kupitān dōṣān śanaiḥ śanairalpānalpān harēt, atīkṣṇaiḥ saṁśōdhanīyairityarthaḥ| sarairbhōjyairna tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanairityadhyāhāryam| tacca dōṣaharaṇaṁ dōṣāṇāṁ pakvānāmēva| alpāṁstarhi kiṁ kuryādityāha- alpāṁstu śamayēt| pracyutānapi calitānapītyarthaḥ| bhōjanāpyuktam- “dōṣamalpaṁ ca śamayēccalitaṁ cāpi durbalē| bahudōṣaṁ tu calitaṁ sarairbhōjyaiḥ pravāhayēt”- iti||37||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
harēddōṣāṁścalān pakvān balinō durbalasya vā | calā hyupēkṣitā dōṣāḥ klēśayēyuściraṁ naram ||38||
हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा | चला ह्युपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
tē dōṣā balinō durbalasyāpi pākapravaṇā vipulā nirhartavyā ēvētyāha- harēdityādi||38||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
mandāgniṁ krūrakōṣṭhaṁ ca sakṣāralavaṇairghr̥taiḥ | sandhukṣitāgniṁ snigdhaṁ ca svinnaṁ caiva virēcayēt ||39||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः | सन्धुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
mandāgnēḥ krūrakōṣṭhasya saṁśōdhanavidhimāha- mandāgnimityādi||39||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdōṣastūtklēśitō balāt | nilīyatē na mārgēṣu snigdhē bhāṇḍa ivōdakam ||40||
स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर्दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् | निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
kutaḥ punaḥ snēhasvēdapūrvakamēva śōdhanamityāha- snigdhētyādi| snigdhasvinnasya puruṣasya bhaiṣajyairbhōjanauṣadharūpaiḥ, yatō bhaiṣajyagrahaṇēna bhōjanamapi gr̥hyatē| balāt puruṣabalādikamabhisamīkṣya dōṣa utklēśitaḥ| na mārgēṣu nilīyatē na śliṣyati, na saṁyujyatē na lagnō bhavatītyarthaḥ||40||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
na cātisnēhapītastu pibēt snēhavirēcanam | dōṣāḥ pracalitāḥ sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu ||41||
न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् | दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु ||४१||
🔊 Audio coming soon
virēcanasya snigdharūkṣapuruṣaviśēṣāvacāraṇamuddiśannāha- na cātisnēhētyādi| bhūya ityādi punarnilīyantē mārgēṣvityarthaḥ| “na cātisnigdhakāyastu” iti kēcit paṭhanti||41||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
viṣābhighātapiḍakāśōphapāṇḍuvisarpiṇaḥ | nātisnigdhā viśōdhyāḥ syustathā kuṣṭhipramēhiṇaḥ ||42||
विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः | नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः ||४२||
🔊 Audio coming soon
kēṣāñcidatisnigdhānāṁ viśōdhanapratiṣēdhamāha- viṣābhighātētyādi| nātisnigdhā iti īṣatsnigdhā viśōdhyā ityarthaḥ||42||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
virūkṣya snēhasātmyaṁ tu bhūyaḥ saṁsnēhya śōdhayēt | tēna dōṣā hr̥tāstasya bhavanti balavardhanāḥ ||43||
विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् | तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
svabhāvataḥ snigdhatā na śōdhanahēturityāha- virūkṣyētyādi| ‘balavardhanā’ ityatra ‘snēhabandhanā’ iti paṭhanti, snēhabandhanāḥ snēhōpaliptasrōtōbandhanā ityarthaḥ||43||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
prāgapītaṁ naraṁ śōdhyaṁ pāyayētauṣadhaṁ mr̥du | tatō vijñātakōṣṭhasya kāryaṁ saṁśōdhanaṁ punaḥ ||44||
प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु | ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः ||४४||
🔊 Audio coming soon
avijñātakōṣṭhasya mr̥du virēcanaṁ dēyamityāha- prāgityādi| prāk pūrvaṁ na pītaṁ virēcanaṁ yēna saḥ tam||44||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
sukhaṁ dr̥ṣṭaphalaṁ hr̥dyamalpamātraṁ mahāguṇam | vyāpatsvalpātyayaṁ cāpi pibēnnr̥patirauṣadham ||45||
सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् | व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
sukumāratarapuruṣaviśēṣēṇa virēcanaviśēṣamāha- sukhamityādi| vyāpatsvalpātyayamiti vyāpadāṁ svalpānāmapyatyayō vināśō yasminnauṣadhē tattathā||45||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
snēhasvēdāvanabhyasya yastu saṁśōdhanaṁ pibēt | dāru śuṣkamivānāmē dēhastasya viśīryatē ||46||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् | दारु शुष्कमिवानामे देहस्तस्य विशीर्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
rūkṣasyākr̥tasnēhasvēdasya śōdhanē dōṣaṁ darśayannāha- snēhasvēdāvityādi||46||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
snēhasvēdapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ | dōṣāḥ kōṣṭhagatā jantōḥ sukhā hartuṁ viśōdhanaiḥ ||47||
स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः | दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
śākhāgatasyāpi dōṣasya kōṣṭhānayanahētuḥ snēhaḥ, svēdaḥ kōṣṭhamāgatasya sukhēna pravr̥ttikaraścēti darśayannāha- snēhasvēdapracalitā ityādi| viśōdhanairiti ‘śakyantē’ ityadhyāhāraḥ||47||
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitaṁ nāma trayastriṁśō'dhyāyaḥ ||33||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ||३३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē trayastriṁśattamō'dhyāyaḥ||33||