Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വമനവിരേചനസാധ്യോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ഉപദ്രവോ രോഗഃ| ചികിത്സിതം ചാത്ര വമനവിരേചനരൂപമേവ, വമനവിരേചനസാധ്യത്വാദുപദ്രവാണാമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദോഷാഃ ക്ഷീണാ ബൃംഹയിതവ്യാഃ, കുപിതാഃ പ്രശമയിതവ്യാഃ, വൃദ്ധാ നിര്ഹര്തവ്യാഃ, സമാഃ പരിപാല്യാ ഇതി സിദ്ധാന്തഃ ||൩||
दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः, कुपिताः प्रशमयितव्याः, वृद्धा निर्हर्तव्याः, समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
ന ഖലു ദോഷാണാം സര്വാവസ്ഥാസു വമനവിരേചനേ, കിം തര്ഹി കസ്യാഞ്ചിദേവേതി പ്രതിപാദയന്നാഹ- ദോഷാ ഇത്യാദി| ക്ഷീണാഃ ക്ഷയലക്ഷണൈര്ജ്ഞാതാഃ| കുപിതാ അല്പതയാ കോപമാപന്നാഃ സംശമനവിധാനേനൈവ പ്രശമയിതവ്യാഃ, പ്രകര്ഷേണ വൃദ്ധാഃ സ്വസ്ഥാനാച്ചലിതാഃ സംശോധനവിധിനാ നിര്ഹര്തവ്യാഃ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ‘പ്രവൃദ്ധാഃ’ ഇതി പഠതി, വൃദ്ധിര്ഹി ദ്വിവിധാ- ചയലക്ഷണാ പ്രകോപലക്ഷണാ ച; തത്ര സംഹതിരൂപാവൃദ്ധിഃ ചയഃ, വിലയനരൂപാ വൃദ്ധിഃ പ്രകോപഃ; തയോര്വിലയനരൂപവൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധാ ദോഷാഃ സംശോധനേന നിര്ഹര്തവ്യാഃ| കുപിതാ ഇതി കോപോऽത്ര ദ്വിവിധഃ- ചയപൂര്വകോऽചയപൂര്വകശ്ച; തത്ര ചയപൂര്വകം കോപമാഗതാഃ സംശോധനവിധാനേനൈവ ശമയിതവ്യാഃ| സ്വസ്ഥാനസ്ഥാഃ രക്ഷ്യാ ഇതി സിദ്ധാന്തഃ| സമാഃ സ്വാസ്ഥ്യകരാഃ സ്വസ്ഥവൃത്തിവിധാനേനൈവ പരിപാല്യാ ഇതി| ക്ഷീണവൃദ്ധകുപിതസംശമനം സമപരിപാലനം ച പ്രസങ്ഗതന്ത്രയുക്തിവശാദത്രോക്തമ്||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
പ്രാധാന്യേന വമനവിരേചനേ വര്തേതേ നിര്ഹരണേ ദോഷാണാമ് | തസ്മാത്തയോര്വിധാനമുച്യമാനമുപധാരയ ||൪|| അഥാതുരം സ്നിഗ്ധം സ്വിന്നമഭിഷ്യന്ദിഭിരാഹാരൈരനവബദ്ധദോഷമവലോക്യ ശ്വോ വമനം പായയിതാऽസ്മീതി സമ്ഭോജയേത്തീക്ഷ്ണാഗ്നിം ബലവന്തം ബഹുദോഷം മഹാവ്യാധിപരീതം വമനസാത്മ്യം ച ||൫||
प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तेते निर्हरणे दोषाणाम् | तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानमुपधारय ||४|| अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिराहारैरनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययिताऽस्मीति सम्भोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च ||५||
🔊 Audio coming soon
പക്വാശയഗതാനേവ വാതപിത്തകഫാനേകദ്വിത്രിര്ദത്തോ ബസ്തിരപകര്ഷതി, ധൂമനസ്യകവലഗ്രഹാദയഃ പുനരല്പാല്പതയാ, ന തു വമനവിരേചനവത് സകൃന്നാപി ബാഹുല്യേന, തസ്മാദുക്തം- പ്രാധാന്യേന വമനവിരേചനേ ഇതി| നനു, വമനവിരേചനേ കഫപിത്തയോര്ദോഷയോര്നിര്ഹരണേ വര്തേതേ, തത്കഥം ദോഷാണാമിതി? ഉച്യതേ- വായോരപി സ്വാശയക്ഷോഭലക്ഷണതയാ വിലീനസ്യ വിമാര്ഗനിര്ഹരണമൂര്ധ്വാധോമാര്ഗേണാനുലോമനം വമനവിരേചനേ കുര്വാതേ, തസ്മാദ്ദോഷാണാമത്ര ബാഹുല്യമുപപന്നമ്; അന്യേ തു ന്യായഭീരുതയാ ദോഷയോരിതി പഠന്തി| ശിഷ്യബഹുത്വേऽപി സുശ്രുതസ്യൈവ പ്രശ്നേऽധികൃതത്വാദുപധാരയേത്യേകവചനനിര്ദേശഃ||൪-൫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ഭവതി ചാത്ര- പേശലൈര്വിവിധൈരന്നൈര്ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ ദേഹിനഃ | സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായ വമനം ദത്തം സമ്യക് പ്രവര്തതേ ||൬|| അഥാപരേദ്യുഃ പൂര്വാഹ്ണേ സാധാരണേ കാലേ വമനദ്രവ്യകഷായകല്കചൂര്ണസ്നേഹാനാമന്യതമസ്യ മാത്രാം പായയിത്വാ വാമയേദ്യഥായോഗം കോഷ്ഠവിശേഷമവേക്ഷ്യ; അസാത്മ്യബീഭത്സദുര്ഗന്ധദുര്ദര്ശനാനി ച വമനാനി വിദധ്യാത്, അതോ വിപരീതാനി വിരേചനാനി; തത്ര സുകുമാരം കൃശം ബാലം വൃദ്ധം ഭീരും വാ വമനസാധ്യേഷു വികാരേഷു ക്ഷീരദധിതക്രയവാഗൂനാമന്യതമമാകണ്ഠം പായയേത്, പീതൌഷധം ച പാണിഭിരഗ്നിതപ്തൈഃ പ്രതാപ്യമാനം മുഹൂര്തമുപേക്ഷേത; തസ്യ ച സ്വേദപ്രാദുര്ഭാവേണ ശിഥിലതാമാപന്നം സ്വേഭ്യഃ സ്ഥാനേഭ്യഃ പ്രചലിതം കുക്ഷിമനുസൃതം ജാനീയാത്, തതഃ പ്രവൃത്തഹൃല്ലാസം ജ്ഞാത്വാ ജാനുമാത്രാസനോപവിഷ്ടമാപ്തൈര്ലലാടേ പൃഷ്ഠേ പാര്ശ്വയോഃ കണ്ഠേ ച പാണിഭിഃ സുപരിഗൃഹീതമങ്ഗുലീഗന്ധര്വഹസ്തോത്പലനാലാനാമന്യതമേന കണ്ഠമഭിസ്പൃശന്തം വാമയേത്താവദ്യാവത് സമ്യഗ്വാന്തലിങ്ഗാനീതി ||൭||
भवति चात्र- पेशलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः | स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते ||६|| अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य; असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात्, अतो विपरीतानि विरेचनानि; तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत्, पीतौषधं च पाणिभिरग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत; तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात्, ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति ||७||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വമനസ്യ കരണമാഹ- അഥേത്യാദി| സമ്ഭോജയേത് സമ്യക് ഭോജനം കാരയേദ് വൈദ്യഃ| കമ്? ആതുരം| കിം കൃത്വാ? ആലോക്യ ദൃഷ്ട്വാ| കിംവിശിഷ്ടം? സ്നിഗ്ധം സ്വിന്നം ച| പുനഃ കിംവിശിഷ്ടമ്? അനവബദ്ധദോഷമ്| കൈഃ സമ്ഭോജയേത്? ആഹാരൈഃ| കിംവിശിഷ്ടൈഃ? അഭിഷ്യന്ദിഭിഃ| കുതഃ കാരണാദിത്യാഹ- ശ്വോ വമനം പായയിതാऽസ്മീതി, ഇതി ഹേതോഃ; യത ആഗാമിനി അഹനി അസ്മി അഹം പായയിതാ പായയിഷ്യാമി| കിം തത്? വമനമ്| ക്വ? ശ്വഃ അപരേദ്യുഃ; അന്യസ്മിന്നഹനീതി സമ്ബന്ധഃ| ആതുരം രോഗിണമ്| അഭിഷ്യന്ദിഭിരാഹാരൈഃ ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകമാംസപയോമാഷാദിഭിഃ| അനവബദ്ധദോഷം മുക്തസ്രോതോബന്ധനത്വാത് പ്രചലിതദോഷമ്| ഭോജനവിധിഃ കഫോത്ക്ലേശനാര്ഥഃ; സമ്ഭോജയേത് സമശനം കാരയേത്, “പഥ്യാപഥ്യമിഹൈകത്ര ഭുക്തം സമശനം സ്മൃതമ്” (ച. ചി. ൧൫) ഇത്യുക്തത്വാത്| കിംവിശിഷ്ടമാതുരം സമ്ഭോജയേദിത്യാഹ- തീക്ഷ്ണാഗ്നിം ദീപ്താഗ്നിമ്| ബലവന്തമിതി പ്രശസ്തബലയുക്തോऽപി സമ്ഭോജനാര്ഹഃ; യതഃ- “ജഗ്ധാഃ ഷഡധിഗച്ഛന്തി ബലിനോ വശതാം രസാഃ” (സൂ. ൪൨) ഇതി വചനാത്| ബഹുദോഷഃ സമ്ഭോജനാര്ഹ ഇതി ബഹുദോഷേ ഭോജനോത്ക്ലിഷ്ടോ ദോഷഃ സമ്യഗ്യോഗേന പ്രവര്തതേ; അന്യഥാ പുനരയോഗേനൈവ, ഏവം ദോഷകാര്യം മഹാവ്യാധിപരിഗൃഹീതേऽപി വാച്യമ്| വമനസാത്മ്യസ്യ തു അഭിഷ്യന്ദിഭിരാഹാരൈര്ദോഷോത്ക്ലേശനമ് | തമേവാര്ഥം സുഖപാഠാര്ഥം ശ്ലോകേനാപി ദര്ശയന്നാഹ- പേശലൈരിത്യാദി| പേശലൈഃ കോമലൈരകഠിനൈഃ; അഭിഷ്യന്ദിഭിരിതി യാവത്| അഥേതി മങ്ഗലാര്ഥേ| അപരേദ്യുരിതി അന്യസ്മിന്നഹനി; തതശ്ചായം വാക്യാര്ഥഃ- പൂര്വേദ്യുഃ സമ്ഭോജിതമപരേദ്യുഃ അന്യസ്മിന്നഹനി വാമയേത്, തച്ച വമനമേകമഹോ വിശ്രാമ്യ| സ്നേഹാത് സ്നിഗ്ധോ ഗ്രാമ്യൌദകമാംസരസൌദനേന ഭുക്തോऽപരസ്മിന് പ്രഭാതേ വമനം കുര്യാത്| തഥാ ച ഭോജഃ- “ഏകാഹോപരതഃ സ്നേഹാത് സ്വിന്നഃ പ്രച്ഛര്ദനം പിബേത്| ഭുക്ത്വാ ഗ്രാമ്യൌദകൈര്മാംസൈരാനൂപൈശ്ച സുസംസ്കൃതൈഃ”- ഇതി| പൂര്വാഹ്ണേ അഹ്നഃ പൂര്വഭാഗേ| സാധാരണേ കാലേ നാതിവര്ഷശീതോഷ്ണയുക്തേ, അന്യേ തു പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്താഖ്യ ഇതി വിഭജ്യ വ്യാഖ്യാനയന്തി| സ്നേഹോऽത്ര വമനദ്രവ്യപക്വഃ സ്നേഹഃ| വമനദ്രവ്യകഷായമാത്രാഃ പ്രധാനമധ്യമാധമഭേദാത്തന്ത്രാന്തരോക്താഃ കഥ്യന്തേ| യദാഹ ചക്ഷുഷ്യഃ - “ക്വാഥപാനേ നവ പ്രസ്ഥാ ജ്യേഷ്ഠാ മാത്രാ പ്രകീര്തിതാ| മധ്യമാ ഷണ്മിതാ പ്രോക്താ ത്രിപ്രസ്ഥാ ച കനീയസീ”- ഇതി| വമനവിഷയേ ച സാര്ധത്രയോദശപലപ്രമാണം പ്രസ്ഥമാമനന്തി വൃദ്ധാഃ| കല്കാദിമാനം തു- “കല്കമോദകചൂര്ണാനാം കര്ഷമദ്യാച്ച ലേഹതഃ| കര്ഷദ്വയം പലം വാऽപി വയോരോഗാദ്യപേക്ഷയാ”- ഇതി| ബീഭത്സോ വികൃതാകൃതിഃ; അതോ വിപരീതാനി വിരേചനാനി സാത്മ്യാബീഭത്സാദുര്ദര്ശനസുഗന്ധീനീതി ഗമ്യതേ| കൃശസുകുമാരവൃദ്ധബാലഭീരവോ വമനസാധ്യാഃ കഥം വാമയിതവ്യാഃ? ഇത്യാഹ- തത്ര സുകുമാരമിത്യാദി| ക്ഷീരാദയോ വമനദ്രവ്യസംസ്കൃതാ ജ്ഞേയാഃ; അഥവാ ക്ഷീരാദീന് പൂര്വം പായയേത്, അനന്തരം മാത്രയാ വമനദ്രവ്യമിതി| തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ- “വൃദ്ധബാലാബലക്ലീബഭീരൂന് രോഗാനുരോധതഃ| ആകണ്ഠം പായയേന്മദ്യം ക്ഷീരമിക്ഷുരസം രസമ്|| യഥാവികാരവിഹിതാം മധുസൈന്ധവസംയുതാമ്| കോഷ്ഠം വിഭജ്യ ഭൈഷജ്യമാത്രാം മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്||പ്രാങ്മുഖം പായയേത്” (വാ. സൂ. ൧൮) ഇതി| പീതൌഷധസ്യ സമ്യഗ്യോഗഹേതും വിധാനമുപദിശന്നാഹ- പീതേത്യാദി| മുഹൂര്തം ഘടികാദ്വയമ്| പ്രചലിതം ‘ദോഷം’ ഇതി ശേഷഃ| ലോമഹര്ഷേണ തു സ്വസ്ഥാനാദ്ദോഷപ്രച്യവനമിതി നിശ്ചയഃ| കുക്ഷൌ സമാധ്മാപനാത് കുക്ഷിദേശാനുഗതം വിദ്യാത്| ഹൃല്ലാസഃ ഥൂത്കരണം, ഛര്ദിരിത്യപരേ||൬-൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ഭവതശ്ചാത്ര- കഫപ്രസേകം ഹൃദയാവിശുദ്ധിം കണ്ഡൂം ച ദുശ്ഛര്ദിതലിങ്ഗമാഹുഃ | പിത്താതിയോഗം ച വിസഞ്ജ്ഞതാം ച ഹൃത്കണ്ഠപീഡാമപി ചാതിവാന്തേ ||൮||
भवतश्चात्र- कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः | पित्तातियोगं च विसञ्ज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते ||८||
🔊 Audio coming soon
തത്ര, അയോഗാതിയോഗയോരേവ വ്യാപത്സമ്ഭാവനായാം പ്രാഗ്ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- കഫപ്രസേകമിത്യാദി| പിത്താതിയോഗം പിത്താതിപ്രവൃത്തിമ്||൮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
പിത്തേ കഫസ്യാനു സുഖം പ്രവൃത്തേ ശുദ്ധേഷു ഹൃത്കണ്ഠശിരഃസു ചാപി | ലഘൌ ച ദേഹേ കഫസംസ്രവേ ച സ്ഥിതേ സുവാന്തം പുരുഷം വ്യവസ്യേത് ||൯||
पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि | लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ||९||
🔊 Audio coming soon
സുവാന്തലക്ഷണമാഹ- പിത്തേ കഫസ്യേത്യാദി| അനുശബ്ദഃ പശ്ചാദര്ഥഃ| ശുദ്ധേഷു അഗൌരവാദിലക്ഷണയുക്തേഷു| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്| സമ്യഗ്വാന്തലക്ഷണം കാര്യത്വേന, ദുര്വാന്താതിവാന്തലക്ഷണം പരിഹാര്യത്വേന വ്യാപത്പ്രതീകാരാര്ഥമുക്തമ്| തത്ര കൈശ്ചിത്ത്രിധാ ശുദ്ധിരഭിഹിതാ; യഥാ- ലൈങ്ഗികീ, വൈഗികീ, മാനികീ ചേതി| തത്ര ലിങ്ഗൈര്വാന്തവിരിക്തസമ്യക്ചിഹ്നൈര്ജ്ഞായത ഇതി ലൈങ്ഗികീ, ഹീനമധ്യോത്തമൈര്വമനവേഗൈശ്ചതുഃഷഡഷ്ടഭിര്ദശവിംശതിത്രിംശദ്ഭിര്വിരേചനവേഗൈശ്ച ജ്ഞായത ഇതി വൈഗികീ, മാനേന ശ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ പ്രസ്ഥാര്ധാഢകാഢകമാനേന ഹീനമധ്യമോത്തമേന ജ്ഞായത ഇതി മാനികീ| തത്ര ന താവന്മാനികീ ശുദ്ധിഃ, ദീര്ഘഹ്രസ്വസ്ഥൂലകൃശദേഹസംഹതിപ്രകൃതിസാരാദിഭിര്വിവിധലക്ഷണശരീരാണാം പ്രാണിനാം ദോഷധാതുമലാനാം പരിമാണാഭാവാത്; നാപി വൈഗികീ, യതോ ബഹുഭിര്വേഗൈഃ കദാചിത് കസ്യചിന്ന ശുദ്ധിഃ, പ്രകൃതിവയോബലശരീരദോഷവ്യപേക്ഷയാ കസ്യചിത് കതിപയൈരപി വേഗൈഃ ശുദ്ധിരിതി; അതസ്തൃതീയാം പിത്തേ കഫസ്യേത്യാദിഭിര്ലിങ്ഗൈര്ലൈങ്ഗികീം ശുദ്ധിമത്രോക്തവാന് സുശ്രുതാചാര്യഃ||൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
സമ്യഗ്വാന്തം ചൈനമഭിസമീക്ഷ്യ സ്നേഹനവിരേചനശമനാനാം ധൂമാനാമന്യതമം സാമര്ഥ്യതഃ പായയിത്വാऽऽചാരികമാദിശേത് ||൧൦||
सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
സമ്യഗ്വാന്തസ്യ പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സമ്യഗ്വാന്തമിത്യാദി| വമനാനന്തരം സ്രോതോവിലഗ്നകഫഹരണാര്ഥം ധൂമപാനമത്രോക്തമ്| വാതപ്രകൃതൌ സ്നൈഹികം, കഫപിത്തപ്രകൃതാവുത്ക്ലിഷ്ടദോഷേ ച വൈരേചനികം, സമദോഷപ്രകൃതാവുപശമനീയം പ്രായോഗികം സ്വസ്ഥവൃത്തികമിത്യര്ഥഃ | ആചാരികമാദിശേദിതി ചരതേര്ഗതിഭക്ഷണാര്ഥകത്വാദാഹാരോ വിഹാരശ്ചാചാരഃ| തത്ര വിഹാരോ ബഹുവിധോऽപി ത്രിവിധ ഏവ, കായവാങ്മനോഭേദാത്; സ ത്രിവിധോऽപ്യയുക്തോऽപവര്ജ്യശ്ചാതുരോപദ്രവീയേ വക്ഷ്യതേ||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ഭവന്തി ചാത്ര- തതോऽപരാഹ്ണേ ശുചിശുദ്ധദേഹമുഷ്ണാഭിരദ്ഭിഃ പരിഷിക്തഗാത്രമ് | കുലത്ഥമുദ്ഗാഢകിജാങ്ഗലാനാം യൂഷൈ രസൈര്വാऽപ്യുപഭോജയേത്തു ||൧൧||
भवन्ति चात्र- ततोऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् | कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तु ||११||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരം സര്വമഭിഹിതം ദര്ശയന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| വാന്തസ്യ ഹി മന്ദാഗ്നേഃ പേയാദിക്രമയോഗ്യസ്യ കഥം യൂഷമാംസരസോപദേശഃ? അത്രോച്യതേ- അപിശബ്ദാത് പേയാദിക്രമോऽത്രാപ്യുക്ത ഏവ| തത്രാത്യന്തക്ഷീണകഫാനാം പേയാദിഃ; തേഷാമപി വാതഭൂയിഷ്ഠാനാം ദീപ്താഗ്നീനാം സാത്മ്യാപേക്ഷയാ മാംസരസോപയോഗഃ; ദോഷര്തുപ്രകൃത്യപേക്ഷയാ കിഞ്ചിത്കഫയുക്താനാം യൂഷോപദേശഃ , നതു വിലേപീയവാഗൂനാമ്; ഉക്തം ച,- “പാംശുധാനേ യഥാ വൃഷ്ടിഃ ക്ലേദയത്യതി കര്ദമമ്| തഥാ ശ്ലേഷ്മണി സന്ദുഷ്ടേ യവാഗൂഃ ശ്ലേഷ്മവര്ധിനീ”- ഇതി||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
കാസോപലേപസ്വരഭേദനിദ്രാതന്ദ്രാസ്യദൌര്ഗന്ധ്യവിഷോപസര്ഗാഃ | കഫപ്രസേകഗ്രഹണീപ്രദോഷാ ന സന്തി ജന്തോര്വമതഃ കദാചിത് ||൧൨||
कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः | कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित् ||१२||
🔊 Audio coming soon
അതഃപരം വമനഫലാഭിധാനം- കാസേത്യാദി| ഉപലേപഃ സ്രോതഃസു മലവൃദ്ധിഃ| ഉപസര്ഗാഃ ശീതലികാദയഃ| കേചിത് “കഫപ്രസേകസ്വരഭേദതന്ദ്രാനിദ്രാസ്യദൌര്ഗന്ധ്യകഫോപസര്ഗാഃ| ഗുരുത്വകണ്ഡൂഗ്രഹണീപ്രദോഷാ ന സന്തി ജന്തോര്വമതഃ കദാചിത്” ഇതി പഠന്തി||൧൨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ഛിന്നേ തരൌ പുഷ്പഫലപ്രരോഹാ യഥാ വിനാശം സഹസാ വ്രജന്തി | തഥാ ഹൃതേ ശ്ലേഷ്മണി ശോധനേന തജ്ജാ വികാരാഃ പ്രശമം പ്രയാന്തി ||൧൩||
छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति | तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
അസ്യൈവാര്ഥസ്യ ദാര്ഢ്യാര്ഥം ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ഛിന്നേ ഇത്യാദി||൧൩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
ന വാമയേത്തൈമിരികോര്ധ്വവാതഗുല്മോദരപ്ലീഹകൃമിശ്രമാര്താന് | സ്ഥൂലക്ഷതക്ഷീണകൃശാതിവൃദ്ധമൂത്രാതുരാന് കേവലവാതരോഗാന് ||൧൪|| സ്വരോപഘാതാധ്യയനപ്രസക്തദുശ്ഛര്ദിദുഃകോഷ്ഠതൃഡാര്തബാലാന് | ഊര്ധ്വാസ്രപിത്തിക്ഷുധിതാതിരൂക്ഷഗര്ഭിണ്യുദാവര്തിനിരൂഹിതാംശ്ച ||൧൫||
न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् | स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान् ||१४|| स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् | ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च ||१५||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരമവമ്യാനാഹ- നേത്യാദി| തൈമിരികം തിമിരരോഗാര്തമ്| അത്ര കേചിത്, “ന വാമയേത്തൈമിരികം ച ഗുല്മിനം ന ചാപി പാണ്ഡൂദരരോഗപീഡിതമ്| സ്ഥൂലക്ഷതക്ഷീണകൃശാതിവൃദ്ധാനര്ശോര്ദിതാക്ഷേപകപീഡിതാംശ്ച”- ഇതി പഠന്തി| ഊര്ധ്വവാതം കേചിച്ഛ്വാസം മന്യന്തേ; തന്ന, ശ്വാസിനോ വമനാര്ഹത്വാത്; ഊര്ധ്വവാതസ്തന്ത്രാന്തരേ പ്രോക്ത ഏവ- “അധഃപ്രതിഹതോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മണാ കുപിതേന ച| കരോത്യനിശമുദ്ഗാരമൂര്ധ്വവാതഃ സ ഉച്യതേ”- ഇതി||൧൪-൧൫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
അവമ്യവമനാദ്രോഗാഃ കൃച്ഛ്രതാം യാന്തി ദേഹിനാമ് | അസാധ്യതാം വാ ഗച്ഛന്തി നൈതേ വാമ്യാസ്തതഃ സ്മൃതാഃ ||൧൬||
अवम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् | असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
അവമനാര്ഹസ്യ വമനേ വ്യാധേഃ പരിവൃദ്ധിമസാധ്യതാം ച ദര്ശയന്നാഹ- അവമ്യേത്യാദി||൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ഏതേऽപ്യജീര്ണവ്യഥിതാ വാമ്യാ യേ ച വിഷാതുരാഃ | അതീവ ചോല്ബണകഫാസ്തേ ച സ്യുര്മധുകാമ്ബുനാ ||൧൭||
एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः | अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഏതേऽപ്യജീര്ണവ്യഥിതാ ഇത്യാദി| ഏഷാമജീര്ണപീഡായാം സ്ഥാവരജങ്ഗമകൃത്രിമവിഷബാധായാം ചാത്യര്ഥോച്ഛ്രിതകഫാശ്ചൈതേ വാമ്യാ വമനാര്ഹാഃ| തത്രൈഷാമവമനേ ചിരാദ്ബാധാऽജീര്ണേ, വിഷൈശ്ച സദ്യ ഏവ, ഉല്ബണകഫാനാം ച ഗലാമയാദിഷു സദ്യ ഏവ വിനാശഃ| കേചിത് ‘ഏതേऽപ്യജീര്ണ ...’ ഇത്യാദി പാഠം ത്യക്ത്വാ ‘സര്വേऽപ്യേതേ വിരുദ്ധാന്നവിഷമാര്തഗരാതുരാഃ| കഫപ്രവൃദ്ധേ ജീര്ണേ ച വാമയേത്’ ഇതി പഠന്തി| അത്രാപി ദ്രവ്യവിശേഷമുപദിശന്നാഹ- മധുകാമ്ബുനേതി|- യഷ്ടീമധുകഷായേണ വമനാങ്ഗപ്രധാനേന വാമയേത്| ജേജ്ജടഃ പുനരാഹ- മധു ഏവ മധുകം, സ്വാര്ഥേ കഃ, തേന മധുകാമ്ബുനാ| ഏതേന പ്രതിപ്രസവോ ഹ്യവാമ്യാനാമപ്യുക്തഃ| “ന വാമനീയസ്തിമിരീ ദകോദരീ ന ഗുല്മവാന് പാണ്ഡുഗദേന പീഡിതഃ| സ്ഥൂലക്ഷതക്ഷീണകൃശാതിവൃദ്ധാ നാര്ശോര്ദിതാക്ഷേപകപീഡിതശ്ച|| രൂക്ഷേ പ്രമേഹേ തരുണേ ച ഗര്ഭേ ഗച്ഛത്യഥോര്ധ്വം രുധിരേ ച തീവ്രേ| ദുഷ്ടേ ച കോഷ്ഠേ കൃമിഭിര്മനുഷ്യം ന വാമയേദ്വര്ചസി സമ്പ്രവൃദ്ധേ”- ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ശേഷം സുഗമമ്||൧൭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
വാമ്യാസ്തു- വിഷശോഷസ്തന്യദോഷമന്ദാഗ്ന്യുന്മാദാപസ്മാരശ്ലീപദാര്ബുദവിദാരികാമേദോമേഹഗരജ്വരാരുച്യപച്യാമാതീസാരഹൃദ്രോഗ- ചിത്തവിഭ്രമവിസര്പവിദ്രധ്യജീര്ണമുഖപ്രസേകഹൃല്ലാസശ്വാസകാസപീനസപൂതീനാസകണ്ഠൌഷ്ഠവക്ത്രപാക- കര്ണസ്രാവാധിജിഹ്വോപജിഹ്വികാഗലശുണ്ഡികാധഃശോണിതപിത്തിനഃ കഫസ്ഥാനജേഷു വികാരേഷ്വന്യേ ച കഫവ്യാധിപരീതാ ഇതി ||൧൮||
वाम्यास्तु- विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोग- चित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाक- कर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
വാമ്യാ ഇത്യാദി| ജ്വരോऽത്ര നവജ്വരോ വിഷമജ്വരശ്ച, ക്വചിത് പൂതീനാസാഗ്രേ കുഷ്ഠഗലഗണ്ഡപ്രമേഹശോഫാഃ പഠിതാഃ| കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനോ ന പഠന്ത്യമും പാഠം, തേഷാമയമഭിപ്രായഃ- യഥാസ്വം തത്പ്രത്യനീകവ്യാധിഷു വമനനിര്ദേശാന്നാര്ഥോऽനേനേതി||൧൮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
വിരേചനമപി സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായ വാന്തായ ച ദേയമ്; അവാന്തസ്യ ഹി സമ്യഗ്വിരീക്തസ്യാപി സതോऽധഃ സ്രസ്തഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗ്രഹണീം ഛാദയതി, ഗൌരവമാപാദയതി, പ്രവാഹികാം വാ ജനയതി ||൧൯||
विरेचनमपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम्; अवान्तस्य हि सम्यग्विरीक्तस्यापि सतोऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति, गौरवमापादयति, प्रवाहिकां वा जनयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനവിധാനമാഹ- വിരേചനമപീത്യാദി| വാന്ന്തായാപി പുനഃ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായ ദേയം; തച്ച പക്ഷാദൂര്ധ്വം, “പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ” (ചി. ൩൬) ഇത്യുക്തത്വാത്| തത്രാന്നസംസര്ഗേണ ദിനാനി ഷട്, സ്നേഹേനാപി, തതഃ സ്വിന്നം ത്ര്യഹമേവ ലഘൂഷ്ണഭോജിനം രേചയേത്| “വാന്തം ഷഡഹസംസൃഷ്ടം പുനഃ സംസ്നേഹിതം ക്രമാത്| ഉഷ്ണം ലഘു ത്ര്യഹം ഭുക്തം ഷോഡശേऽഹ്നി വിരേചയേത്”- ഇതി| തത്ര വമനേ സ്നേഹാദേകാഹമേവോപരമോ, വിരേകേ ത്ര്യഹമ്| തഥാ ഹി ചരകഃ- “ഏകാഹോപരതഃ സ്നേഹാദ് ഭുക്ത്വാ പ്രച്ഛര്ദനം പിബേത്| ത്രിരാത്രോപരതസ്തദ്വത് സ്നേഹാത് പ്രസ്കന്ദനം പിബേത്” (ച. സൂ. ൧൩) ഇതി| അവാന്തസ്യ ഹി വിരേകദാനേ കോ ദോഷ ഇത്യാഹ- അവാന്തസ്യേത്യാദി| തസ്മാന് സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായ വാന്തായ ദേയമിതി||൧൯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
അഥാതുരം ശ്വോ വിരേചനം പായയിതാऽസ്മീതി പൂര്വാഹ്ണേ ലഘു ഭോജയേത്, ഫലാമ്ലമുഷ്ണോദകം ചൈനമനുപായയേത് | അഥാപരേऽഹനി വിഗതശ്ലേഷ്മധാതുമാതുരോപക്രമണീയാദവേക്ഷ്യാതുരമഥാസ്മൈ ഔഷധമാത്രാം പാതും പ്രയച്ഛേത് ||൨൦||
अथातुरं श्वो विरेचनं पाययिताऽस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत्, फलाम्लमुष्णोदकं चैनमनुपाययेत् | अथापरेऽहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमणीयादवेक्ष्यातुरमथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനസ്യ പ്രാക്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- അഥേത്യാദി| പൂര്വാഹ്ണഗ്രഹണം സായമ്ഭോജനനിഷേധാര്ഥമ്| ഫലാമ്ലം ബീജപൂരാദി| ഫലാമ്ലോഷ്ണോദകാനുപാനം പിത്തവര്ധനാര്ഥമ്, അന്യേ തു കഫാവജയാര്ഥമാഹുഃ| വിഗതശ്ലേഷ്മധാതുമിതി വിഗതശ്ലേഷ്മാണമിതി കര്തവ്യേ ധാതുഗ്രഹണം ശ്ലേഷ്മസഹചരിതരസധാതൂപലക്ഷണം, രസാവശേഷേऽപി സപ്രസേകത്വാത് പുരുഷസ്യ വിരേചനം ന ദേയമിതി| മാത്രാ പുരുഷസ്യ ബലാപേക്ഷയാ പ്രധാനമധ്യാദിഭേദേന തന്ത്രാന്തരോക്താ കഥ്യതേ- “ദ്വേ പലേ ജ്യേഷ്ഠമാഖ്യാതം മധ്യമം തു പലം ഭവേത്| പലാര്ധമുപയുഞ്ജീത കനീയസ്തു വിരേചനമ്”- ഇതി||൨൦||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
തത്ര മൃദുഃ, ക്രൂരോ, മധ്യമ ഇതി ത്രിവിധഃ കോഷ്ഠോ ഭവതി | തത്ര ബഹുപിത്തോ മൃദുഃ, സ ദുഗ്ധേനാപി വിരിച്യതേ; ബഹുവാതശ്ലേഷ്മാ ക്രൂരഃ, സ ദുര്വിരേച്യഃ; സമദോഷോ മധ്യമഃ, സ സാധാരണ ഇതി | തത്ര മൃദൌ മാത്രാ മൃദ്വീ, തീക്ഷ്ണാ ക്രൂരേ, മധ്യേ മധ്യാ കര്തവ്യേതി | പീതൌഷധശ്ച തന്മനാഃ ശയ്യാഭ്യാശേ വിരേച്യതേ ||൨൧|| വിരേചനം പീതവാംസ്തു ന വേഗാന് ധാരയേദ്ബുധഃ | നിവാതശായീ ശീതാമ്ബു ന സ്പൃശേന്ന പ്രവാഹയേത് ||൨൨||
तत्र मृदुः, क्रूरो, मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति | तत्र बहुपित्तो मृदुः, स दुग्धेनापि विरिच्यते; बहुवातश्लेष्मा क्रूरः, स दुर्विरेच्यः; समदोषो मध्यमः, स साधारण इति | तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी, तीक्ष्णा क्रूरे, मध्ये मध्या कर्तव्येति | पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते ||२१|| विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः | निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ദുഗ്ധം ചാത്രോപലക്ഷണമാത്രം, തേനേക്ഷുരസാമ്ലതക്രമസ്തുഗുഡകൃശരാസര്പിര്നവമദ്യോഷ്ണോദകപീലുദ്രാക്ഷാരസാദിഭിരപി വിരിച്യതേ, ദുര്വിരേച്യസ്ത്രിവൃത്ത്രിഫലാതില്വകനീലിനീഫലാദിഭിരപി ദുഃഖേന വിരിച്യതേ| മൃദ്വീ മൃദുഗുണോപേതാ, വൈരേചനികദ്രവ്യഗുണാനാം തീക്ഷ്ണത്വാദീനാമപകര്ഷേണ; തീക്ഷ്ണാ തീക്ഷ്ണഗുണോപേതാ, വൈരേചനികദ്രവ്യഗുണാനാം തീക്ഷ്ണത്വാദീനാം പ്രകര്ഷേണ| തന്മനാ വിരേകമനാഃ| അഭ്യാശേ സമീപേ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
യഥാ ച വമനേ പ്രസേകൌഷധകഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ ഗച്ഛന്തി, ഏവം വിരേചനേ മൂത്രപുരീഷപിത്തൌഷധകഫാ ഇതി ||൨൩||
यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति, एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति ||२३||
🔊 Audio coming soon
പ്രസേകഃ ആസ്യേ ലാലാസ്രവണമ്| ഔഷധം പീതം, കഫഃ പുനരാമാശയസ്ഥഃ, തസ്മിന് വമനേന ഹൃതേ തത്രൈവ പിത്തം വമനാവധിസൂചകം നിസ്സരതി, വാതേന ഉദ്ഗാരരൂപേണാനിലസംശുദ്ധിഃ| വിരേചനേ മൂത്രപുരീഷപിത്തൌഷധകഫാ ഇതി, വാതഗമനം പുനഃ ‘ഗതേऽനിലേ ചാപ്യനുലോമഭാവം’ ഇത്യനേന വക്ഷ്യതി| കഫോऽത്ര പക്വാശയേ വിരേകാവധിസൂചകഃ സ്ഫടികസമദ്യുതിഃ||൨൩||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ഭവന്തി ചാത്ര- ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിഃ പരിദാഹകണ്ഡൂവിണ്മൂത്രസങ്ഗാശ്ച ന സദ്വിരിക്തേ | മൂര്ച്ഛാഗുദഭ്രംശകഫാതിയോഗാഃ ശൂലോദ്ഗമശ്ചാതിവിരിക്തലിങ്ഗമ് ||൨൪||
भवन्ति चात्र- हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते | मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
പിത്താന്തകം സമ്യഗ്വമനജ്ഞാനം കഫാന്തം ച സമ്യഗ്വിരേചനജ്ഞാനമുദ്ദിശ്യ വിരേകസ്യൈവ ലിങ്ഗജ്ഞാനേനായോഗാതിയോഗൌ നിര്ദിശന്നാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിരിതി അത്ര “സ്യാദ്ദുര്വിരിക്തേ കഫപിത്തകോപോ ദാഹോऽരുചിര്ഗൌരവമഗ്നിസാദഃ” ഇതി കേചിത്പഠന്തി||൨൪||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ഗതേഷു ദോഷേഷു കഫാന്വിതേഷു നാഭ്യാ ലഘുത്വേ മനസശ്ച തുഷ്ടൌ | ഗതേऽനിലേ ചാപ്യനുലോമഭാവം സമ്യഗ്വിരിക്തം മനുജം വ്യവസ്യേത് ||൨൫||
गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ | गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ഗതേഷ്വിത്യാദി| ദോഷോऽത്ര പിത്തസ്ഥാനഗതം ദോഷോപലക്ഷിതം പുരീഷം കഫപിത്തം ച||൨൫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
മന്ദാഗ്നിമക്ഷീണമസദ്വിരീക്തം ന പായയേതാഹനി തത്ര പേയാമ് | ക്ഷീണം തൃഷാര്തം സുവിരേചിതം ച തന്വീം സുഖോഷ്ണാം ലഘു പായയേച്ച ||൨൬||
मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरीक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् | क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
അത്രൈവ പശ്ചാത്കര്മണ്യവസ്ഥാവിശേഷേണ വിശേഷമുദ്ദിശന്നാഹ- മന്ദാഗ്നിമക്ഷീണമിത്യാദി| ലഘ്വിതി മാത്രാലഘു||൨൬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ബുദ്ധേഃ പ്രസാദം ബലമിന്ദ്രിയാണാം ധാതുസ്ഥിരത്വം ബലമഗ്നിദീപ്തിമ് | ചിരാച്ച പാകം വയസഃ കരോതി വിരേചനം സമ്യഗുപാസ്യമാനമ് ||൨൭||
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् | चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വിരേകസ്യ ഗുണമാഹ- ബുദ്ധേരിത്യാദി| കാഥമനസോരന്യോന്യാനുവിധാനാത് കായമപി മനോऽനുവിധത്തേ മനശ്ച കായ ഇതി| ശരീരശുദ്ധികാരണം ഹി വിരേചനം, തച്ഛുദ്ധൌ മനസോ വിശുദ്ധിഃ, മനഃശുദ്ധൌ ബുദ്ധിപ്രസാദ ഉപപന്ന ഏവേത്യതോ ബുദ്ധിപ്രസാദം കരോതീത്യുക്തമ്| ധാതുസ്ഥിരത്വമുപചയലക്ഷണബലേന| അത്ര ബലശബ്ദേനോത്സാഹലക്ഷണബലമ്| കേചിത് ‘വിരേചനം സമ്യഗുപാസ്യമേവ’ ഇതി പഠന്തി| കേചിദ്ബുദ്ധിപ്രസാദാദയസ്താത്കാലികാ വിരേചനസ്യ ഗുണാഃ, അഗ്നിദീപ്തിപ്രഭൃതയസ്തു കേചിത്സംസര്ജനക്രമാനന്തരഭാവിന ഇതി കഥയന്തി| ഉപസ്തമ്ഭാദികാരിണോ മലസ്യ ക്ഷയകാര്യപി വിരേകഃ സ്രോതഃശുദ്ധ്യാ ബലമാദധാതി തക്രപാനവത്| ഉക്തം ച- “സ്രോതഃസു തക്രശുദ്ധേഷു രസഃ സമ്യഗുപൈതി യഃ| തേന പുഷ്ടിര്ബലം വര്ണഃ പ്രഹര്ഷശ്ചോപജായതേ” (ച. ചി. ൧൪) ഇതി||൨൭||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
യഥൌദകാനാമുദകേऽപനീതേ ചരസ്ഥിരാണാം ഭവതി പ്രണാശഃ | പിത്തേ ഹൃതേ ത്വേവമുപദ്രവാണാം പിത്താത്മകാനാം ഭവതി പ്രണാശഃ ||൨൮||
यथौदकानामुदकेऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः | पित्ते हृते त्वेवमुपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥേത്യാദി| ഔദകാനാം ചരസ്ഥിരാണാം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം പദ്മാദീനാം മത്സ്യാദീനാം ച| ഉപദ്രവാണാം വ്യാധീനാമ്| പിത്താത്മകാനാം പിത്തകാരണാനാമ്||൨൮||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31
മന്ദാഗ്ന്യതിസ്നേഹിതബാലവൃദ്ധസ്ഥൂലാഃ ക്ഷതക്ഷീണഭയോപതപ്താഃ | ശ്രാന്തസ്തൃഷാര്തോऽപരിജീര്ണഭക്തോ ഗര്ഭിണ്യധോ ഗച്ഛതി യസ്യ ചാസൃക് ||൨൯|| നവപ്രവിശ്യായമദാത്യയീ ച നവജ്വരീ യാ ച നവപ്രസൃതാ | ശല്യാര്ദിതാശ്ചാപ്യവിരേചനീയാഃ സ്നേഹാദിഭിര്യേ ത്വനുപസ്കൃതാശ്ച ||൩൦|| അത്യര്ഥപിത്താഭിപരീതദേഹാന് വിരേചയേത്താനപി മന്ദമന്ദമ് |൩൧|
मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः | श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ||२९|| नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसृता | शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ||३०|| अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान् विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् |३१|
🔊 Audio coming soon
വിരേചനസ്യാപ്രവൃത്തിവിഷയമുദ്ദിശന്നാഹ- മന്ദേത്യാദി| ‘മന്ദമന്ദമ്’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘മന്ദവീര്യൈഃ’ ഇത്യേവം പഠന്തി, തത്ര ‘ദ്രവ്യൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൨൯-൩൦||-
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
വിരേചനൈര്യാന്തി നരാ വിനാശമജ്ഞപ്രയുക്തൈരവിരേചനീയാഃ ||൩൧||
विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः ||३१||
🔊 Audio coming soon
അവിരേച്യാനാമവിരേകജ്ഞൈഃ കൃതം ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- വിരേചനൈരിത്യാദി||൩൧||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
വിരേച്യാസ്തു- ജ്വരഗരാരുച്യര്ശോऽര്ബുദോദരഗ്രന്ഥിവിദ്ഗാധിപാണ്ഡുരോഗാപസ്മാരഹൃദ്രോഗവാതരക്തഭഗന്ദരച്ഛര്ദിയോനിരോഗവിസര്പ- ഗുല്മപക്വാശയരുഗ്വിബന്ധവിസൂചികാലസകമൂത്രാഘാതകുഷ്ഠവിസ്ഫോടകപ്രമേഹാനാഹപ്ലീഹശോഫവൃദ്ധിശസ്ത്രക്ഷതക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധ- ദുഷ്ടവ്രണാക്ഷിപാകകാചതിമിരാഭിഷ്യന്ദശിരഃകര്ണാക്ഷിനാസാസ്യഗുദമേഢ്രദാഹോര്ധ്വരക്തപിത്തകൃമികോഷ്ഠിനഃ പിത്തസ്ഥാനജേഷ്വന്യേഷു ച വികാരേഷ്വന്യേ ച പൈത്തികവ്യാധിപരീതാ ഇതി ||൩൨||
विरेच्यास्तु- ज्वरगरारुच्यर्शोऽर्बुदोदरग्रन्थिविद्गाधिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रोगवातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्प- गुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचिकालसकमूत्राघातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धिशस्त्रक्षतक्षाराग्निदग्ध- दुष्टव्रणाक्षिपाककाचतिमिराभिष्यन्दशिरःकर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदाहोर्ध्वरक्तपित्तकृमिकोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति ||३२||
🔊 Audio coming soon
വിരേച്യാനാഹ- വിരേച്യാസ്ത്വിത്യാദി||൩൨||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
സരത്വസൌക്ഷ്മ്യതൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യവികാശിത്വൈര്വിരേചനമ് | വമനം തു ഹരേദ്ദോഷം പ്രകൃത്യാ ഗതമന്യഥാ ||൩൩||
सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर्विरेचनम् | वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा ||३३||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനദ്രവ്യേണ സഹ ഗുണസാമ്യേ സതി കഥം വമനദ്രവ്യസ്യോര്ധ്വഭാഗഗാമിത്വമിത്യാഹ- സരത്വേത്യാദി| സരസ്യ ഭാവഃ സരത്വമാനുലോമ്യം, ഗയീ തു വിസരണസ്വഭാവത്വം സരത്വമാഹ; സൂക്ഷ്മസ്യ ഭാവഃ സൌക്ഷ്മ്യം സൂക്ഷ്മസ്രോതോऽനുസാരിത്വം; തീക്ഷ്ണസ്യ ഭാവസ്തൈക്ഷ്ണ്യം ശീഘ്രതരദോഷസ്രാവണകരത്വമ്; ഉഷ്ണസ്യ ഭാവ ഔഷ്ണ്യം, സൌമ്യദ്രവ്യോപമര്ദനകരണസാമാര്ഥ്യം; വികാശിനോ ഭാവഃ വികാശിത്വം, വികാശിഭാവേന ധാതോഃ ശൈഥില്യകരണസാമര്ഥ്യമ്| അത്ര പ്രകൃതിഃ, സ്വഭാവഃ, ശക്തിവിശേഷഃ, പ്രഭാവോ, വീര്യമിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തേന പ്രകൃത്യാ വീര്യേണാന്യഥാഗതമൂര്ധ്വഗതം, സത്യപി സരത്വാദിവിരേചനഗുണസാമ്യേ വമനസ്യോര്ധ്വഗാമിത്വം പ്രഭാവവിഭാവിതം, കുതഃ? യത ഉച്യതേ- “കടുകഃ കടുകഃ പാകേ ചിത്രകോ വഹ്നിദീപനഃ| തദ്വദ്ദന്തീ പ്രഭാവാത്തു വിരേചയതി സാ നരമ്”; തഥാച- “വിഷം വിഷഘ്നമുദ്ദിഷ്ടം പ്രഭാവസ്തത്ര കാരണമ്”- ഇതി; തഥാ- “ഊര്ധ്വാനുലോമികം യച്ച തത്പ്രഭാവപ്രഭാവിതമ്” (ച. സൂ. ൨൬) ഇതി| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- സരത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്വിരേചനമധോ ദോഷാനപഹരേത്; വമനസ്യ തുല്യഗുണത്വേऽപി വീര്യേണോര്ധ്വഗാമിത്വമ്| പഞ്ജികാകാരേണ ‘പ്രകൃത്യാ ഗതമന്യഥാ’ ഇത്യത്ര ‘സമ്യഗ്യുക്ത്യാऽതഥാऽന്യഥാ’ ഇതി പഠിത്വൈവം വ്യാഖ്യാതം- സമ്യഗ്യുക്ത്യാ സരത്വാദിഗുണൈര്വിരേചനമധോഭാഗേന, വമനമൂര്ധ്വഭാഗേന ദോഷാനപഹരേത്; അതഥാऽന്യഥേതി നഞത്ര വൈപരീത്യേ; അതഥാ അസമ്യഗ്യുക്ത്യാ വിരേചനം ച വമനം ചാന്യഥാ ദോഷവിപരീതാന് ഗുണാന് ഹരേദിതി| കേചിത്തു ‘സമ്യഗ്യുക്തം വൃഥാऽന്യഥാ’ ഇതി പഠന്തി| അയമര്ഥോ യുക്തഃ കില; സരത്വാദയോ ഗുണാഃ സുയുക്താ ആശുതരദോഷഹരാഃ, തഥൈവ ചാന്യായോപയുക്താ ഏവ ജീവശോണിതധാതുരസേന്ദ്രിയമനഓജഃപ്രഭൃതീനാകൃഷ്യ മാരയന്തീതി||൩൩||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
യാത്യധോ ദോഷമാദായ പച്യമാനം വിരേചനമ് | ഗുണോത്കര്ഷാദ്വ്രജത്യൂര്ധ്വമപക്വം വമനം പുനഃ ||൩൪||
यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् | गुणोत्कर्षाद्व्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुनः ||३४||
🔊 Audio coming soon
കീദൃശം സത് പുനര്വിരേചനം വമനദ്രവ്യം ച ദോഷാനാദായ അധ ഊര്ധ്വം ച യാതീത്യാഹ- യാത്യധോ ദോഷമിത്യാദി| വിരേചനദ്രവ്യാണി സ്ഥിരഗുര്വ്യോഃ പൃഥിവ്യമ്ഭസോര്ഗുണഭൂയിഷ്ഠാനി, അത ഏവ സ്ഥിരത്വാത് പച്യമാനാനി ഗുരുത്വാദധോ യാന്തി; വമനദ്രവ്യാണി തു വായ്വഗ്ന്യോഃ ശീഘ്രഗലഘുഗുണയോര്ഗുണഭൂയിഷ്ഠാനി, അതഃ ശീഘ്രഗത്വാദപക്വാന്യേവ ലഘുത്വാദൂര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി| ദ്രവ്യാണി ഹി ദ്രവ്യപ്രഭാവാത് ഗുണപ്രഭാവാച്ച കാര്മുകാണി ഭവന്തി||൩൪||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ദീപ്താഗ്നേരതിതീക്ഷ്ണം വിരേചനമ് | ന സമ്യങ്ഗിര്ഹരേദ്ദോഷാനതിവേഗപ്രധാവിതമ് ||൩൫||
मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् | न सम्यङ्गिर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
കഥം പുനരസ്യാസമ്യക്പ്രവൃത്തിഃ? അത്രോച്യതേ- മൃദുകോഷ്ഠസ്യേത്യാദി| അതിവേഗപ്രധാവിതമ് അതിവേഗപ്രവര്തിതമ്| ന സമ്യങ്ഗിര്ഹരേദ്ദോഷാനിതി കുതഃ? കോഷ്ഠമാര്ദവാദഗ്നിദീപ്തേരതിതൈക്ഷ്ണ്യാച്ച| അയമഭിപ്രായഃ- മൃകുകോഷ്ഠസ്യ കോഷ്ഠമാര്ദവേന ശീഘ്രപ്രവൃത്തിഃ, ദീപ്താഗ്നേശ്ചാഗ്നിദീപ്ത്യാ ആശുപാകിത്വാദചിരസ്ഥായിനീ പച്യമാനാവസ്ഥാ, അതസ്തദ്ധേതുകാऽതിപ്രവൃത്തിരപി തഥാഭൂതൈവ; തഥാ വിരേചനസ്യ തീക്ഷ്ണതയാऽപി ശീഘ്രപ്രവൃത്തിരിതി ഹേതുത്രയേണ ശീഘ്രം പ്രവര്തനാദ്ദോഷാണാം ന നിഃശേഷേണ ദോഷനിര്ഹരണമ്| തസ്മാന്മൃദ്വേവ വിരേചനം സ്വല്പമാത്രം ദേയമിതി||൩൫||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
പീതം യദൌഷധം പ്രാതര്ഭുക്തപാകസമേ ക്ഷണേ | പക്തിം ഗച്ഛതി ദോഷാംശ്ച നിര്ഹരേത്തത് പ്രശസ്യതേ ||൩൬||
पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे | पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते ||३६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സമ്യഗ്യുക്തിമാഹ- പീതമിത്യാദി| ഭുക്തപാകസമേ ക്ഷണേ ഇതി ത്രിഭിര്യാമൈര്മധ്യമാഗ്നേര്ഭോജ്യഭൈഷജ്യയോഃ പാകഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “യാവതാ ജീര്യതേ ഭക്തം ജരാം യദ്യാതി താവതാ| സുഖേന ദോഷാന്നിര്ഹൃത്യ ഭേഷജം തത് പ്രശസ്യതേ”- ഇതി||൩൬||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
ദുര്ബലസ്യ ചലാന് ദോഷാനല്പാനല്പാന് പുനഃ പുനഃ | ഹരേത് പ്രഭൂതാനല്പാംസ്തു ശമയേത് പ്രച്യുതാനപി ||൩൭||
दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः | हरेत् प्रभूतानल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतानपि ||३७||
🔊 Audio coming soon
കുപിതാഃ ശമയിതവ്യാ ഇത്യസ്യാപവാദമാഹ- ദുര്ബലസ്യേത്യാദി| ദുര്ബലസ്യ പുരുഷസ്യ പ്രഭൂതാന് ചലാന് കുപിതാന് ദോഷാന് ശനൈഃ ശനൈരല്പാനല്പാന് ഹരേത്, അതീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനീയൈരിത്യര്ഥഃ| സരൈര്ഭോജ്യൈര്ന തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈരിത്യധ്യാഹാര്യമ്| തച്ച ദോഷഹരണം ദോഷാണാം പക്വാനാമേവ| അല്പാംസ്തര്ഹി കിം കുര്യാദിത്യാഹ- അല്പാംസ്തു ശമയേത്| പ്രച്യുതാനപി ചലിതാനപീത്യര്ഥഃ| ഭോജനാപ്യുക്തമ്- “ദോഷമല്പം ച ശമയേച്ചലിതം ചാപി ദുര്ബലേ| ബഹുദോഷം തു ചലിതം സരൈര്ഭോജ്യൈഃ പ്രവാഹയേത്”- ഇതി||൩൭||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
ഹരേദ്ദോഷാംശ്ചലാന് പക്വാന് ബലിനോ ദുര്ബലസ്യ വാ | ചലാ ഹ്യുപേക്ഷിതാ ദോഷാഃ ക്ലേശയേയുശ്ചിരം നരമ് ||൩൮||
हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा | चला ह्युपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
തേ ദോഷാ ബലിനോ ദുര്ബലസ്യാപി പാകപ്രവണാ വിപുലാ നിര്ഹര്തവ്യാ ഏവേത്യാഹ- ഹരേദിത്യാദി||൩൮||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
മന്ദാഗ്നിം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച സക്ഷാരലവണൈര്ഘൃതൈഃ | സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം സ്നിഗ്ധം ച സ്വിന്നം ചൈവ വിരേചയേത് ||൩൯||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः | सन्धुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
മന്ദാഗ്നേഃ ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ സംശോധനവിധിമാഹ- മന്ദാഗ്നിമിത്യാദി||൩൯||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ഭൈഷജ്യൈര്ദോഷസ്തൂത്ക്ലേശിതോ ബലാത് | നിലീയതേ ന മാര്ഗേഷു സ്നിഗ്ധേ ഭാണ്ഡ ഇവോദകമ് ||൪൦||
स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर्दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् | निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
കുതഃ പുനഃ സ്നേഹസ്വേദപൂര്വകമേവ ശോധനമിത്യാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ പുരുഷസ്യ ഭൈഷജ്യൈര്ഭോജനൌഷധരൂപൈഃ, യതോ ഭൈഷജ്യഗ്രഹണേന ഭോജനമപി ഗൃഹ്യതേ| ബലാത് പുരുഷബലാദികമഭിസമീക്ഷ്യ ദോഷ ഉത്ക്ലേശിതഃ| ന മാര്ഗേഷു നിലീയതേ ന ശ്ലിഷ്യതി, ന സംയുജ്യതേ ന ലഗ്നോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൪൦||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
ന ചാതിസ്നേഹപീതസ്തു പിബേത് സ്നേഹവിരേചനമ് | ദോഷാഃ പ്രചലിതാഃ സ്ഥാനാദ്ഭൂയഃ ശ്ലിഷ്യന്തി വര്ത്മസു ||൪൧||
न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् | दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु ||४१||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനസ്യ സ്നിഗ്ധരൂക്ഷപുരുഷവിശേഷാവചാരണമുദ്ദിശന്നാഹ- ന ചാതിസ്നേഹേത്യാദി| ഭൂയ ഇത്യാദി പുനര്നിലീയന്തേ മാര്ഗേഷ്വിത്യര്ഥഃ| “ന ചാതിസ്നിഗ്ധകായസ്തു” ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൪൧||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
വിഷാഭിഘാതപിഡകാശോഫപാണ്ഡുവിസര്പിണഃ | നാതിസ്നിഗ്ധാ വിശോധ്യാഃ സ്യുസ്തഥാ കുഷ്ഠിപ്രമേഹിണഃ ||൪൨||
विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः | नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः ||४२||
🔊 Audio coming soon
കേഷാഞ്ചിദതിസ്നിഗ്ധാനാം വിശോധനപ്രതിഷേധമാഹ- വിഷാഭിഘാതേത്യാദി| നാതിസ്നിഗ്ധാ ഇതി ഈഷത്സ്നിഗ്ധാ വിശോധ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൪൨||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
വിരൂക്ഷ്യ സ്നേഹസാത്മ്യം തു ഭൂയഃ സംസ്നേഹ്യ ശോധയേത് | തേന ദോഷാ ഹൃതാസ്തസ്യ ഭവന്തി ബലവര്ധനാഃ ||൪൩||
विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् | तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
സ്വഭാവതഃ സ്നിഗ്ധതാ ന ശോധനഹേതുരിത്യാഹ- വിരൂക്ഷ്യേത്യാദി| ‘ബലവര്ധനാ’ ഇത്യത്ര ‘സ്നേഹബന്ധനാ’ ഇതി പഠന്തി, സ്നേഹബന്ധനാഃ സ്നേഹോപലിപ്തസ്രോതോബന്ധനാ ഇത്യര്ഥഃ||൪൩||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
പ്രാഗപീതം നരം ശോധ്യം പായയേതൌഷധം മൃദു | തതോ വിജ്ഞാതകോഷ്ഠസ്യ കാര്യം സംശോധനം പുനഃ ||൪൪||
प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु | ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः ||४४||
🔊 Audio coming soon
അവിജ്ഞാതകോഷ്ഠസ്യ മൃദു വിരേചനം ദേയമിത്യാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാക് പൂര്വം ന പീതം വിരേചനം യേന സഃ തമ്||൪൪||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
സുഖം ദൃഷ്ടഫലം ഹൃദ്യമല്പമാത്രം മഹാഗുണമ് | വ്യാപത്സ്വല്പാത്യയം ചാപി പിബേന്നൃപതിരൌഷധമ് ||൪൫||
सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् | व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
സുകുമാരതരപുരുഷവിശേഷേണ വിരേചനവിശേഷമാഹ- സുഖമിത്യാദി| വ്യാപത്സ്വല്പാത്യയമിതി വ്യാപദാം സ്വല്പാനാമപ്യത്യയോ വിനാശോ യസ്മിന്നൌഷധേ തത്തഥാ||൪൫||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ യസ്തു സംശോധനം പിബേത് | ദാരു ശുഷ്കമിവാനാമേ ദേഹസ്തസ്യ വിശീര്യതേ ||൪൬||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् | दारु शुष्कमिवानामे देहस्तस्य विशीर्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷസ്യാകൃതസ്നേഹസ്വേദസ്യ ശോധനേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹസ്വേദാവിത്യാദി||൪൬||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
സ്നേഹസ്വേദപ്രചലിതാ രസൈഃ സ്നിഗ്ധൈരുദീരിതാഃ | ദോഷാഃ കോഷ്ഠഗതാ ജന്തോഃ സുഖാ ഹര്തും വിശോധനൈഃ ||൪൭||
स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः | दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ശാഖാഗതസ്യാപി ദോഷസ്യ കോഷ്ഠാനയനഹേതുഃ സ്നേഹഃ, സ്വേദഃ കോഷ്ഠമാഗതസ്യ സുഖേന പ്രവൃത്തികരശ്ചേതി ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹസ്വേദപ്രചലിതാ ഇത്യാദി| വിശോധനൈരിതി ‘ശക്യന്തേ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൪൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വമനവിരേചനസാധ്യോപദ്രവചികിത്സിതം നാമ ത്രയസ്ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൩||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ത്രയസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൩||