Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వమనవిరేచనసాధ్యోపద్రవచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఉపద్రవో రోగః| చికిత్సితం చాత్ర వమనవిరేచనరూపమేవ, వమనవిరేచనసాధ్యత్వాదుపద్రవాణాం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
దోషాః క్షీణా బృంహయితవ్యాః, కుపితాః ప్రశమయితవ్యాః, వృద్ధా నిర్హర్తవ్యాః, సమాః పరిపాల్యా ఇతి సిద్ధాంతః ||3||
दोषाः क्षीणा बृंहयितव्याः, कुपिताः प्रशमयितव्याः, वृद्धा निर्हर्तव्याः, समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः ||३||
🔊 Audio coming soon
న ఖలు దోషాణాం సర్వావస్థాసు వమనవిరేచనే, కిం తర్హి కస్యాంచిదేవేతి ప్రతిపాదయన్నాహ- దోషా ఇత్యాది| క్షీణాః క్షయలక్షణైర్జ్ఞాతాః| కుపితా అల్పతయా కోపమాపన్నాః సంశమనవిధానేనైవ ప్రశమయితవ్యాః, ప్రకర్షేణ వృద్ధాః స్వస్థానాచ్చలితాః సంశోధనవిధినా నిర్హర్తవ్యాః| జేజ్జటాచార్యస్తు ‘ప్రవృద్ధాః’ ఇతి పఠతి, వృద్ధిర్హి ద్వివిధా- చయలక్షణా ప్రకోపలక్షణా చ; తత్ర సంహతిరూపావృద్ధిః చయః, విలయనరూపా వృద్ధిః ప్రకోపః; తయోర్విలయనరూపవృద్ధ్యా వృద్ధా దోషాః సంశోధనేన నిర్హర్తవ్యాః| కుపితా ఇతి కోపోఽత్ర ద్వివిధః- చయపూర్వకోఽచయపూర్వకశ్చ; తత్ర చయపూర్వకం కోపమాగతాః సంశోధనవిధానేనైవ శమయితవ్యాః| స్వస్థానస్థాః రక్ష్యా ఇతి సిద్ధాంతః| సమాః స్వాస్థ్యకరాః స్వస్థవృత్తివిధానేనైవ పరిపాల్యా ఇతి| క్షీణవృద్ధకుపితసంశమనం సమపరిపాలనం చ ప్రసంగతంత్రయుక్తివశాదత్రోక్తం||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ప్రాధాన్యేన వమనవిరేచనే వర్తేతే నిర్హరణే దోషాణాం | తస్మాత్తయోర్విధానముచ్యమానముపధారయ ||4|| అథాతురం స్నిగ్ధం స్విన్నమభిష్యందిభిరాహారైరనవబద్ధదోషమవలోక్య శ్వో వమనం పాయయితాఽస్మీతి సంభోజయేత్తీక్ష్ణాగ్నిం బలవంతం బహుదోషం మహావ్యాధిపరీతం వమనసాత్మ్యం చ ||5||
प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तेते निर्हरणे दोषाणाम् | तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानमुपधारय ||४|| अथातुरं स्निग्धं स्विन्नमभिष्यन्दिभिराहारैरनवबद्धदोषमवलोक्य श्वो वमनं पाययिताऽस्मीति सम्भोजयेत्तीक्ष्णाग्निं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं वमनसात्म्यं च ||५||
🔊 Audio coming soon
పక్వాశయగతానేవ వాతపిత్తకఫానేకద్విత్రిర్దత్తో బస్తిరపకర్షతి, ధూమనస్యకవలగ్రహాదయః పునరల్పాల్పతయా, న తు వమనవిరేచనవత్ సకృన్నాపి బాహుల్యేన, తస్మాదుక్తం- ప్రాధాన్యేన వమనవిరేచనే ఇతి| నను, వమనవిరేచనే కఫపిత్తయోర్దోషయోర్నిర్హరణే వర్తేతే, తత్కథం దోషాణామితి? ఉచ్యతే- వాయోరపి స్వాశయక్షోభలక్షణతయా విలీనస్య విమార్గనిర్హరణమూర్ధ్వాధోమార్గేణానులోమనం వమనవిరేచనే కుర్వాతే, తస్మాద్దోషాణామత్ర బాహుల్యముపపన్నం; అన్యే తు న్యాయభీరుతయా దోషయోరితి పఠంతి| శిష్యబహుత్వేఽపి సుశ్రుతస్యైవ ప్రశ్నేఽధికృతత్వాదుపధారయేత్యేకవచననిర్దేశః||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
భవతి చాత్ర- పేశలైర్వివిధైరన్నైర్దోషానుత్క్లేశ్య దేహినః | స్నిగ్ధస్విన్నాయ వమనం దత్తం సమ్యక్ ప్రవర్తతే ||6|| అథాపరేద్యుః పూర్వాహ్ణే సాధారణే కాలే వమనద్రవ్యకషాయకల్కచూర్ణస్నేహానామన్యతమస్య మాత్రాం పాయయిత్వా వామయేద్యథాయోగం కోష్ఠవిశేషమవేక్ష్య; అసాత్మ్యబీభత్సదుర్గంధదుర్దర్శనాని చ వమనాని విదధ్యాత్, అతో విపరీతాని విరేచనాని; తత్ర సుకుమారం కృశం బాలం వృద్ధం భీరుం వా వమనసాధ్యేషు వికారేషు క్షీరదధితక్రయవాగూనామన్యతమమాకంఠం పాయయేత్, పీతౌషధం చ పాణిభిరగ్నితప్తైః ప్రతాప్యమానం ముహూర్తముపేక్షేత; తస్య చ స్వేదప్రాదుర్భావేణ శిథిలతామాపన్నం స్వేభ్యః స్థానేభ్యః ప్రచలితం కుక్షిమనుసృతం జానీయాత్, తతః ప్రవృత్తహృల్లాసం జ్ఞాత్వా జానుమాత్రాసనోపవిష్టమాప్తైర్లలాటే పృష్ఠే పార్శ్వయోః కంఠే చ పాణిభిః సుపరిగృహీతమంగులీగంధర్వహస్తోత్పలనాలానామన్యతమేన కంఠమభిస్పృశంతం వామయేత్తావద్యావత్ సమ్యగ్వాంతలింగానీతి ||7||
भवति चात्र- पेशलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनः | स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक् प्रवर्तते ||६|| अथापरेद्युः पूर्वाह्णे साधारणे काले वमनद्रव्यकषायकल्कचूर्णस्नेहानामन्यतमस्य मात्रां पाययित्वा वामयेद्यथायोगं कोष्ठविशेषमवेक्ष्य; असात्म्यबीभत्सदुर्गन्धदुर्दर्शनानि च वमनानि विदध्यात्, अतो विपरीतानि विरेचनानि; तत्र सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं वा वमनसाध्येषु विकारेषु क्षीरदधितक्रयवागूनामन्यतममाकण्ठं पाययेत्, पीतौषधं च पाणिभिरग्नितप्तैः प्रताप्यमानं मुहूर्तमुपेक्षेत; तस्य च स्वेदप्रादुर्भावेण शिथिलतामापन्नं स्वेभ्यः स्थानेभ्यः प्रचलितं कुक्षिमनुसृतं जानीयात्, ततः प्रवृत्तहृल्लासं ज्ञात्वा जानुमात्रासनोपविष्टमाप्तैर्ललाटे पृष्ठे पार्श्वयोः कण्ठे च पाणिभिः सुपरिगृहीतमङ्गुलीगन्धर्वहस्तोत्पलनालानामन्यतमेन कण्ठमभिस्पृशन्तं वामयेत्तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति ||७||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వమనస్య కరణమాహ- అథేత్యాది| సంభోజయేత్ సమ్యక్ భోజనం కారయేద్ వైద్యః| కం? ఆతురం| కిం కృత్వా? ఆలోక్య దృష్ట్వా| కింవిశిష్టం? స్నిగ్ధం స్విన్నం చ| పునః కింవిశిష్టం? అనవబద్ధదోషం| కైః సంభోజయేత్? ఆహారైః| కింవిశిష్టైః? అభిష్యందిభిః| కుతః కారణాదిత్యాహ- శ్వో వమనం పాయయితాఽస్మీతి, ఇతి హేతోః; యత ఆగామిని అహని అస్మి అహం పాయయితా పాయయిష్యామి| కిం తత్? వమనం| క్వ? శ్వః అపరేద్యుః; అన్యస్మిన్నహనీతి సంబంధః| ఆతురం రోగిణం| అభిష్యందిభిరాహారైః గ్రామ్యానూపౌదకమాంసపయోమాషాదిభిః| అనవబద్ధదోషం ముక్తస్రోతోబంధనత్వాత్ ప్రచలితదోషం| భోజనవిధిః కఫోత్క్లేశనార్థః; సంభోజయేత్ సమశనం కారయేత్, “పథ్యాపథ్యమిహైకత్ర భుక్తం సమశనం స్మృతం” (చ. చి. 15) ఇత్యుక్తత్వాత్| కింవిశిష్టమాతురం సంభోజయేదిత్యాహ- తీక్ష్ణాగ్నిం దీప్తాగ్నిం| బలవంతమితి ప్రశస్తబలయుక్తోఽపి సంభోజనార్హః; యతః- “జగ్ధాః షడధిగచ్ఛంతి బలినో వశతాం రసాః” (సూ. 42) ఇతి వచనాత్| బహుదోషః సంభోజనార్హ ఇతి బహుదోషే భోజనోత్క్లిష్టో దోషః సమ్యగ్యోగేన ప్రవర్తతే; అన్యథా పునరయోగేనైవ, ఏవం దోషకార్యం మహావ్యాధిపరిగృహీతేఽపి వాచ్యం| వమనసాత్మ్యస్య తు అభిష్యందిభిరాహారైర్దోషోత్క్లేశనం | తమేవార్థం సుఖపాఠార్థం శ్లోకేనాపి దర్శయన్నాహ- పేశలైరిత్యాది| పేశలైః కోమలైరకఠినైః; అభిష్యందిభిరితి యావత్| అథేతి మంగలార్థే| అపరేద్యురితి అన్యస్మిన్నహని; తతశ్చాయం వాక్యార్థః- పూర్వేద్యుః సంభోజితమపరేద్యుః అన్యస్మిన్నహని వామయేత్, తచ్చ వమనమేకమహో విశ్రామ్య| స్నేహాత్ స్నిగ్ధో గ్రామ్యౌదకమాంసరసౌదనేన భుక్తోఽపరస్మిన్ ప్రభాతే వమనం కుర్యాత్| తథా చ భోజః- “ఏకాహోపరతః స్నేహాత్ స్విన్నః ప్రచ్ఛర్దనం పిబేత్| భుక్త్వా గ్రామ్యౌదకైర్మాంసైరానూపైశ్చ సుసంస్కృతైః”- ఇతి| పూర్వాహ్ణే అహ్నః పూర్వభాగే| సాధారణే కాలే నాతివర్షశీతోష్ణయుక్తే, అన్యే తు ప్రావృట్శరద్వసంతాఖ్య ఇతి విభజ్య వ్యాఖ్యానయంతి| స్నేహోఽత్ర వమనద్రవ్యపక్వః స్నేహః| వమనద్రవ్యకషాయమాత్రాః ప్రధానమధ్యమాధమభేదాత్తంత్రాంతరోక్తాః కథ్యంతే| యదాహ చక్షుష్యః - “క్వాథపానే నవ ప్రస్థా జ్యేష్ఠా మాత్రా ప్రకీర్తితా| మధ్యమా షణ్మితా ప్రోక్తా త్రిప్రస్థా చ కనీయసీ”- ఇతి| వమనవిషయే చ సార్ధత్రయోదశపలప్రమాణం ప్రస్థమామనంతి వృద్ధాః| కల్కాదిమానం తు- “కల్కమోదకచూర్ణానాం కర్షమద్యాచ్చ లేహతః| కర్షద్వయం పలం వాఽపి వయోరోగాద్యపేక్షయా”- ఇతి| బీభత్సో వికృతాకృతిః; అతో విపరీతాని విరేచనాని సాత్మ్యాబీభత్సాదుర్దర్శనసుగంధీనీతి గమ్యతే| కృశసుకుమారవృద్ధబాలభీరవో వమనసాధ్యాః కథం వామయితవ్యాః? ఇత్యాహ- తత్ర సుకుమారమిత్యాది| క్షీరాదయో వమనద్రవ్యసంస్కృతా జ్ఞేయాః; అథవా క్షీరాదీన్ పూర్వం పాయయేత్, అనంతరం మాత్రయా వమనద్రవ్యమితి| తథా చ వాగ్భటః- “వృద్ధబాలాబలక్లీబభీరూన్ రోగానురోధతః| ఆకంఠం పాయయేన్మద్యం క్షీరమిక్షురసం రసం|| యథావికారవిహితాం మధుసైంధవసంయుతాం| కోష్ఠం విభజ్య భైషజ్యమాత్రాం మంత్రాభిమంత్రితాం||ప్రాఙ్ముఖం పాయయేత్” (వా. సూ. 18) ఇతి| పీతౌషధస్య సమ్యగ్యోగహేతుం విధానముపదిశన్నాహ- పీతేత్యాది| ముహూర్తం ఘటికాద్వయం| ప్రచలితం ‘దోషం’ ఇతి శేషః| లోమహర్షేణ తు స్వస్థానాద్దోషప్రచ్యవనమితి నిశ్చయః| కుక్షౌ సమాధ్మాపనాత్ కుక్షిదేశానుగతం విద్యాత్| హృల్లాసః థూత్కరణం, ఛర్దిరిత్యపరే||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
భవతశ్చాత్ర- కఫప్రసేకం హృదయావిశుద్ధిం కండూం చ దుశ్ఛర్దితలింగమాహుః | పిత్తాతియోగం చ విసంజ్ఞతాం చ హృత్కంఠపీడామపి చాతివాంతే ||8||
भवतश्चात्र- कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं कण्डूं च दुश्छर्दितलिङ्गमाहुः | पित्तातियोगं च विसञ्ज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते ||८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర, అయోగాతియోగయోరేవ వ్యాపత్సంభావనాయాం ప్రాగ్లింగం దర్శయన్నాహ- కఫప్రసేకమిత్యాది| పిత్తాతియోగం పిత్తాతిప్రవృత్తిం||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
పిత్తే కఫస్యాను సుఖం ప్రవృత్తే శుద్ధేషు హృత్కంఠశిరఃసు చాపి | లఘౌ చ దేహే కఫసంస్రవే చ స్థితే సువాంతం పురుషం వ్యవస్యేత్ ||9||
पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि | लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ||९||
🔊 Audio coming soon
సువాంతలక్షణమాహ- పిత్తే కఫస్యేత్యాది| అనుశబ్దః పశ్చాదర్థః| శుద్ధేషు అగౌరవాదిలక్షణయుక్తేషు| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్| సమ్యగ్వాంతలక్షణం కార్యత్వేన, దుర్వాంతాతివాంతలక్షణం పరిహార్యత్వేన వ్యాపత్ప్రతీకారార్థముక్తం| తత్ర కైశ్చిత్త్రిధా శుద్ధిరభిహితా; యథా- లైంగికీ, వైగికీ, మానికీ చేతి| తత్ర లింగైర్వాంతవిరిక్తసమ్యక్చిహ్నైర్జ్ఞాయత ఇతి లైంగికీ, హీనమధ్యోత్తమైర్వమనవేగైశ్చతుఃషడష్టభిర్దశవింశతిత్రింశద్భిర్విరేచనవేగైశ్చ జ్ఞాయత ఇతి వైగికీ, మానేన శ్లేష్మపిత్తయోః ప్రస్థార్ధాఢకాఢకమానేన హీనమధ్యమోత్తమేన జ్ఞాయత ఇతి మానికీ| తత్ర న తావన్మానికీ శుద్ధిః, దీర్ఘహ్రస్వస్థూలకృశదేహసంహతిప్రకృతిసారాదిభిర్వివిధలక్షణశరీరాణాం ప్రాణినాం దోషధాతుమలానాం పరిమాణాభావాత్; నాపి వైగికీ, యతో బహుభిర్వేగైః కదాచిత్ కస్యచిన్న శుద్ధిః, ప్రకృతివయోబలశరీరదోషవ్యపేక్షయా కస్యచిత్ కతిపయైరపి వేగైః శుద్ధిరితి; అతస్తృతీయాం పిత్తే కఫస్యేత్యాదిభిర్లింగైర్లైంగికీం శుద్ధిమత్రోక్తవాన్ సుశ్రుతాచార్యః||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
సమ్యగ్వాంతం చైనమభిసమీక్ష్య స్నేహనవిరేచనశమనానాం ధూమానామన్యతమం సామర్థ్యతః పాయయిత్వాఽఽచారికమాదిశేత్ ||10||
सम्यग्वान्तं चैनमभिसमीक्ष्य स्नेहनविरेचनशमनानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్వాంతస్య పశ్చాత్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- సమ్యగ్వాంతమిత్యాది| వమనానంతరం స్రోతోవిలగ్నకఫహరణార్థం ధూమపానమత్రోక్తం| వాతప్రకృతౌ స్నైహికం, కఫపిత్తప్రకృతావుత్క్లిష్టదోషే చ వైరేచనికం, సమదోషప్రకృతావుపశమనీయం ప్రాయోగికం స్వస్థవృత్తికమిత్యర్థః | ఆచారికమాదిశేదితి చరతేర్గతిభక్షణార్థకత్వాదాహారో విహారశ్చాచారః| తత్ర విహారో బహువిధోఽపి త్రివిధ ఏవ, కాయవాఙ్మనోభేదాత్; స త్రివిధోఽప్యయుక్తోఽపవర్జ్యశ్చాతురోపద్రవీయే వక్ష్యతే||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
భవంతి చాత్ర- తతోఽపరాహ్ణే శుచిశుద్ధదేహముష్ణాభిరద్భిః పరిషిక్తగాత్రం | కులత్థముద్గాఢకిజాంగలానాం యూషై రసైర్వాఽప్యుపభోజయేత్తు ||11||
भवन्ति चात्र- ततोऽपराह्णे शुचिशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् | कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तु ||११||
🔊 Audio coming soon
ఆహారం సర్వమభిహితం దర్శయన్నాహ- తత ఇత్యాది| వాంతస్య హి మందాగ్నేః పేయాదిక్రమయోగ్యస్య కథం యూషమాంసరసోపదేశః? అత్రోచ్యతే- అపిశబ్దాత్ పేయాదిక్రమోఽత్రాప్యుక్త ఏవ| తత్రాత్యంతక్షీణకఫానాం పేయాదిః; తేషామపి వాతభూయిష్ఠానాం దీప్తాగ్నీనాం సాత్మ్యాపేక్షయా మాంసరసోపయోగః; దోషర్తుప్రకృత్యపేక్షయా కించిత్కఫయుక్తానాం యూషోపదేశః , నతు విలేపీయవాగూనాం; ఉక్తం చ,- “పాంశుధానే యథా వృష్టిః క్లేదయత్యతి కర్దమం| తథా శ్లేష్మణి సందుష్టే యవాగూః శ్లేష్మవర్ధినీ”- ఇతి||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
కాసోపలేపస్వరభేదనిద్రాతంద్రాస్యదౌర్గంధ్యవిషోపసర్గాః | కఫప్రసేకగ్రహణీప్రదోషా న సంతి జంతోర్వమతః కదాచిత్ ||12||
कासोपलेपस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः | कफप्रसेकग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमतः कदाचित् ||१२||
🔊 Audio coming soon
అతఃపరం వమనఫలాభిధానం- కాసేత్యాది| ఉపలేపః స్రోతఃసు మలవృద్ధిః| ఉపసర్గాః శీతలికాదయః| కేచిత్ “కఫప్రసేకస్వరభేదతంద్రానిద్రాస్యదౌర్గంధ్యకఫోపసర్గాః| గురుత్వకండూగ్రహణీప్రదోషా న సంతి జంతోర్వమతః కదాచిత్” ఇతి పఠంతి||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ఛిన్నే తరౌ పుష్పఫలప్రరోహా యథా వినాశం సహసా వ్రజంతి | తథా హృతే శ్లేష్మణి శోధనేన తజ్జా వికారాః ప్రశమం ప్రయాంతి ||13||
छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति | तथा हृते श्लेष्मणि शोधनेन तज्जा विकाराः प्रशमं प्रयान्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
అస్యైవార్థస్య దార్ఢ్యార్థం దృష్టాంతమాహ- ఛిన్నే ఇత్యాది||13||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
న వామయేత్తైమిరికోర్ధ్వవాతగుల్మోదరప్లీహకృమిశ్రమార్తాన్ | స్థూలక్షతక్షీణకృశాతివృద్ధమూత్రాతురాన్ కేవలవాతరోగాన్ ||14|| స్వరోపఘాతాధ్యయనప్రసక్తదుశ్ఛర్దిదుఃకోష్ఠతృడార్తబాలాన్ | ఊర్ధ్వాస్రపిత్తిక్షుధితాతిరూక్షగర్భిణ్యుదావర్తినిరూహితాంశ్చ ||15||
न वामयेत्तैमिरिकोर्ध्ववातगुल्मोदरप्लीहकृमिश्रमार्तान् | स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धमूत्रातुरान् केवलवातरोगान् ||१४|| स्वरोपघाताध्ययनप्रसक्तदुश्छर्दिदुःकोष्ठतृडार्तबालान् | ऊर्ध्वास्रपित्तिक्षुधितातिरूक्षगर्भिण्युदावर्तिनिरूहितांश्च ||१५||
🔊 Audio coming soon
అతః పరమవమ్యానాహ- నేత్యాది| తైమిరికం తిమిరరోగార్తం| అత్ర కేచిత్, “న వామయేత్తైమిరికం చ గుల్మినం న చాపి పాండూదరరోగపీడితం| స్థూలక్షతక్షీణకృశాతివృద్ధానర్శోర్దితాక్షేపకపీడితాంశ్చ”- ఇతి పఠంతి| ఊర్ధ్వవాతం కేచిచ్ఛ్వాసం మన్యంతే; తన్న, శ్వాసినో వమనార్హత్వాత్; ఊర్ధ్వవాతస్తంత్రాంతరే ప్రోక్త ఏవ- “అధఃప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా కుపితేన చ| కరోత్యనిశముద్గారమూర్ధ్వవాతః స ఉచ్యతే”- ఇతి||14-15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
అవమ్యవమనాద్రోగాః కృచ్ఛ్రతాం యాంతి దేహినాం | అసాధ్యతాం వా గచ్ఛంతి నైతే వామ్యాస్తతః స్మృతాః ||16||
अवम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनाम् | असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
అవమనార్హస్య వమనే వ్యాధేః పరివృద్ధిమసాధ్యతాం చ దర్శయన్నాహ- అవమ్యేత్యాది||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ఏతేఽప్యజీర్ణవ్యథితా వామ్యా యే చ విషాతురాః | అతీవ చోల్బణకఫాస్తే చ స్యుర్మధుకాంబునా ||17||
एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः | अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఏతేఽప్యజీర్ణవ్యథితా ఇత్యాది| ఏషామజీర్ణపీడాయాం స్థావరజంగమకృత్రిమవిషబాధాయాం చాత్యర్థోచ్ఛ్రితకఫాశ్చైతే వామ్యా వమనార్హాః| తత్రైషామవమనే చిరాద్బాధాఽజీర్ణే, విషైశ్చ సద్య ఏవ, ఉల్బణకఫానాం చ గలామయాదిషు సద్య ఏవ వినాశః| కేచిత్ ‘ఏతేఽప్యజీర్ణ ...’ ఇత్యాది పాఠం త్యక్త్వా ‘సర్వేఽప్యేతే విరుద్ధాన్నవిషమార్తగరాతురాః| కఫప్రవృద్ధే జీర్ణే చ వామయేత్’ ఇతి పఠంతి| అత్రాపి ద్రవ్యవిశేషముపదిశన్నాహ- మధుకాంబునేతి|- యష్టీమధుకషాయేణ వమనాంగప్రధానేన వామయేత్| జేజ్జటః పునరాహ- మధు ఏవ మధుకం, స్వార్థే కః, తేన మధుకాంబునా| ఏతేన ప్రతిప్రసవో హ్యవామ్యానామప్యుక్తః| “న వామనీయస్తిమిరీ దకోదరీ న గుల్మవాన్ పాండుగదేన పీడితః| స్థూలక్షతక్షీణకృశాతివృద్ధా నార్శోర్దితాక్షేపకపీడితశ్చ|| రూక్షే ప్రమేహే తరుణే చ గర్భే గచ్ఛత్యథోర్ధ్వం రుధిరే చ తీవ్రే| దుష్టే చ కోష్ఠే కృమిభిర్మనుష్యం న వామయేద్వర్చసి సంప్రవృద్ధే”- ఇతి కేచిత్ పఠంతి| శేషం సుగమం||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
వామ్యాస్తు- విషశోషస్తన్యదోషమందాగ్న్యున్మాదాపస్మారశ్లీపదార్బుదవిదారికామేదోమేహగరజ్వరారుచ్యపచ్యామాతీసారహృద్రోగ- చిత్తవిభ్రమవిసర్పవిద్రధ్యజీర్ణముఖప్రసేకహృల్లాసశ్వాసకాసపీనసపూతీనాసకంఠౌష్ఠవక్త్రపాక- కర్ణస్రావాధిజిహ్వోపజిహ్వికాగలశుండికాధఃశోణితపిత్తినః కఫస్థానజేషు వికారేష్వన్యే చ కఫవ్యాధిపరీతా ఇతి ||18||
वाम्यास्तु- विषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोमेहगरज्वरारुच्यपच्यामातीसारहृद्रोग- चित्तविभ्रमविसर्पविद्रध्यजीर्णमुखप्रसेकहृल्लासश्वासकासपीनसपूतीनासकण्ठौष्ठवक्त्रपाक- कर्णस्रावाधिजिह्वोपजिह्विकागलशुण्डिकाधःशोणितपित्तिनः कफस्थानजेषु विकारेष्वन्ये च कफव्याधिपरीता इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
వామ్యా ఇత్యాది| జ్వరోఽత్ర నవజ్వరో విషమజ్వరశ్చ, క్వచిత్ పూతీనాసాగ్రే కుష్ఠగలగండప్రమేహశోఫాః పఠితాః| కేచిత్ సుశ్రుతాధ్యాయినో న పఠంత్యముం పాఠం, తేషామయమభిప్రాయః- యథాస్వం తత్ప్రత్యనీకవ్యాధిషు వమననిర్దేశాన్నార్థోఽనేనేతి||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
విరేచనమపి స్నిగ్ధస్విన్నాయ వాంతాయ చ దేయం; అవాంతస్య హి సమ్యగ్విరీక్తస్యాపి సతోఽధః స్రస్తః శ్లేష్మా గ్రహణీం ఛాదయతి, గౌరవమాపాదయతి, ప్రవాహికాం వా జనయతి ||19||
विरेचनमपि स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयम्; अवान्तस्य हि सम्यग्विरीक्तस्यापि सतोऽधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छादयति, गौरवमापादयति, प्रवाहिकां वा जनयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
విరేచనవిధానమాహ- విరేచనమపీత్యాది| వానంతాయాపి పునః స్నిగ్ధస్విన్నాయ దేయం; తచ్చ పక్షాదూర్ధ్వం, “పక్షాద్విరేకో వాంతస్య” (చి. 36) ఇత్యుక్తత్వాత్| తత్రాన్నసంసర్గేణ దినాని షట్, స్నేహేనాపి, తతః స్విన్నం త్ర్యహమేవ లఘూష్ణభోజినం రేచయేత్| “వాంతం షడహసంసృష్టం పునః సంస్నేహితం క్రమాత్| ఉష్ణం లఘు త్ర్యహం భుక్తం షోడశేఽహ్ని విరేచయేత్”- ఇతి| తత్ర వమనే స్నేహాదేకాహమేవోపరమో, విరేకే త్ర్యహం| తథా హి చరకః- “ఏకాహోపరతః స్నేహాద్ భుక్త్వా ప్రచ్ఛర్దనం పిబేత్| త్రిరాత్రోపరతస్తద్వత్ స్నేహాత్ ప్రస్కందనం పిబేత్” (చ. సూ. 13) ఇతి| అవాంతస్య హి విరేకదానే కో దోష ఇత్యాహ- అవాంతస్యేత్యాది| తస్మాన్ స్నిగ్ధస్విన్నాయ వాంతాయ దేయమితి||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
అథాతురం శ్వో విరేచనం పాయయితాఽస్మీతి పూర్వాహ్ణే లఘు భోజయేత్, ఫలామ్లముష్ణోదకం చైనమనుపాయయేత్ | అథాపరేఽహని విగతశ్లేష్మధాతుమాతురోపక్రమణీయాదవేక్ష్యాతురమథాస్మై ఔషధమాత్రాం పాతుం ప్రయచ్ఛేత్ ||20||
अथातुरं श्वो विरेचनं पाययिताऽस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजयेत्, फलाम्लमुष्णोदकं चैनमनुपाययेत् | अथापरेऽहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमणीयादवेक्ष्यातुरमथास्मै औषधमात्रां पातुं प्रयच्छेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
విరేచనస్య ప్రాక్కర్మ నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| పూర్వాహ్ణగ్రహణం సాయంభోజననిషేధార్థం| ఫలామ్లం బీజపూరాది| ఫలామ్లోష్ణోదకానుపానం పిత్తవర్ధనార్థం, అన్యే తు కఫావజయార్థమాహుః| విగతశ్లేష్మధాతుమితి విగతశ్లేష్మాణమితి కర్తవ్యే ధాతుగ్రహణం శ్లేష్మసహచరితరసధాతూపలక్షణం, రసావశేషేఽపి సప్రసేకత్వాత్ పురుషస్య విరేచనం న దేయమితి| మాత్రా పురుషస్య బలాపేక్షయా ప్రధానమధ్యాదిభేదేన తంత్రాంతరోక్తా కథ్యతే- “ద్వే పలే జ్యేష్ఠమాఖ్యాతం మధ్యమం తు పలం భవేత్| పలార్ధముపయుంజీత కనీయస్తు విరేచనం”- ఇతి||20||
Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22
తత్ర మృదుః, క్రూరో, మధ్యమ ఇతి త్రివిధః కోష్ఠో భవతి | తత్ర బహుపిత్తో మృదుః, స దుగ్ధేనాపి విరిచ్యతే; బహువాతశ్లేష్మా క్రూరః, స దుర్విరేచ్యః; సమదోషో మధ్యమః, స సాధారణ ఇతి | తత్ర మృదౌ మాత్రా మృద్వీ, తీక్ష్ణా క్రూరే, మధ్యే మధ్యా కర్తవ్యేతి | పీతౌషధశ్చ తన్మనాః శయ్యాభ్యాశే విరేచ్యతే ||21|| విరేచనం పీతవాంస్తు న వేగాన్ ధారయేద్బుధః | నివాతశాయీ శీతాంబు న స్పృశేన్న ప్రవాహయేత్ ||22||
तत्र मृदुः, क्रूरो, मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठो भवति | तत्र बहुपित्तो मृदुः, स दुग्धेनापि विरिच्यते; बहुवातश्लेष्मा क्रूरः, स दुर्विरेच्यः; समदोषो मध्यमः, स साधारण इति | तत्र मृदौ मात्रा मृद्वी, तीक्ष्णा क्रूरे, मध्ये मध्या कर्तव्येति | पीतौषधश्च तन्मनाः शय्याभ्याशे विरेच्यते ||२१|| विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेद्बुधः | निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
దుగ్ధం చాత్రోపలక్షణమాత్రం, తేనేక్షురసామ్లతక్రమస్తుగుడకృశరాసర్పిర్నవమద్యోష్ణోదకపీలుద్రాక్షారసాదిభిరపి విరిచ్యతే, దుర్విరేచ్యస్త్రివృత్త్రిఫలాతిల్వకనీలినీఫలాదిభిరపి దుఃఖేన విరిచ్యతే| మృద్వీ మృదుగుణోపేతా, వైరేచనికద్రవ్యగుణానాం తీక్ష్ణత్వాదీనామపకర్షేణ; తీక్ష్ణా తీక్ష్ణగుణోపేతా, వైరేచనికద్రవ్యగుణానాం తీక్ష్ణత్వాదీనాం ప్రకర్షేణ| తన్మనా విరేకమనాః| అభ్యాశే సమీపే||21-22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
యథా చ వమనే ప్రసేకౌషధకఫపిత్తానిలాః క్రమేణ గచ్ఛంతి, ఏవం విరేచనే మూత్రపురీషపిత్తౌషధకఫా ఇతి ||23||
यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति, एवं विरेचने मूत्रपुरीषपित्तौषधकफा इति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ప్రసేకః ఆస్యే లాలాస్రవణం| ఔషధం పీతం, కఫః పునరామాశయస్థః, తస్మిన్ వమనేన హృతే తత్రైవ పిత్తం వమనావధిసూచకం నిస్సరతి, వాతేన ఉద్గారరూపేణానిలసంశుద్ధిః| విరేచనే మూత్రపురీషపిత్తౌషధకఫా ఇతి, వాతగమనం పునః ‘గతేఽనిలే చాప్యనులోమభావం’ ఇత్యనేన వక్ష్యతి| కఫోఽత్ర పక్వాశయే విరేకావధిసూచకః స్ఫటికసమద్యుతిః||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
భవంతి చాత్ర- హృత్కుక్ష్యశుద్ధిః పరిదాహకండూవిణ్మూత్రసంగాశ్చ న సద్విరిక్తే | మూర్చ్ఛాగుదభ్రంశకఫాతియోగాః శూలోద్గమశ్చాతివిరిక్తలింగం ||24||
भवन्ति चात्र- हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते | मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాంతకం సమ్యగ్వమనజ్ఞానం కఫాంతం చ సమ్యగ్విరేచనజ్ఞానముద్దిశ్య విరేకస్యైవ లింగజ్ఞానేనాయోగాతియోగౌ నిర్దిశన్నాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| హృత్కుక్ష్యశుద్ధిరితి అత్ర “స్యాద్దుర్విరిక్తే కఫపిత్తకోపో దాహోఽరుచిర్గౌరవమగ్నిసాదః” ఇతి కేచిత్పఠంతి||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
గతేషు దోషేషు కఫాన్వితేషు నాభ్యా లఘుత్వే మనసశ్చ తుష్టౌ | గతేఽనిలే చాప్యనులోమభావం సమ్యగ్విరిక్తం మనుజం వ్యవస్యేత్ ||25||
गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ | गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
గతేష్విత్యాది| దోషోఽత్ర పిత్తస్థానగతం దోషోపలక్షితం పురీషం కఫపిత్తం చ||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
మందాగ్నిమక్షీణమసద్విరీక్తం న పాయయేతాహని తత్ర పేయాం | క్షీణం తృషార్తం సువిరేచితం చ తన్వీం సుఖోష్ణాం లఘు పాయయేచ్చ ||26||
मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरीक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् | क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेच्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
అత్రైవ పశ్చాత్కర్మణ్యవస్థావిశేషేణ విశేషముద్దిశన్నాహ- మందాగ్నిమక్షీణమిత్యాది| లఘ్వితి మాత్రాలఘు||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
బుద్ధేః ప్రసాదం బలమింద్రియాణాం ధాతుస్థిరత్వం బలమగ్నిదీప్తిం | చిరాచ్చ పాకం వయసః కరోతి విరేచనం సమ్యగుపాస్యమానం ||27||
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं बलमग्निदीप्तिम् | चिराच्च पाकं वयसः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం విరేకస్య గుణమాహ- బుద్ధేరిత్యాది| కాథమనసోరన్యోన్యానువిధానాత్ కాయమపి మనోఽనువిధత్తే మనశ్చ కాయ ఇతి| శరీరశుద్ధికారణం హి విరేచనం, తచ్ఛుద్ధౌ మనసో విశుద్ధిః, మనఃశుద్ధౌ బుద్ధిప్రసాద ఉపపన్న ఏవేత్యతో బుద్ధిప్రసాదం కరోతీత్యుక్తం| ధాతుస్థిరత్వముపచయలక్షణబలేన| అత్ర బలశబ్దేనోత్సాహలక్షణబలం| కేచిత్ ‘విరేచనం సమ్యగుపాస్యమేవ’ ఇతి పఠంతి| కేచిద్బుద్ధిప్రసాదాదయస్తాత్కాలికా విరేచనస్య గుణాః, అగ్నిదీప్తిప్రభృతయస్తు కేచిత్సంసర్జనక్రమానంతరభావిన ఇతి కథయంతి| ఉపస్తంభాదికారిణో మలస్య క్షయకార్యపి విరేకః స్రోతఃశుద్ధ్యా బలమాదధాతి తక్రపానవత్| ఉక్తం చ- “స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసః సమ్యగుపైతి యః| తేన పుష్టిర్బలం వర్ణః ప్రహర్షశ్చోపజాయతే” (చ. చి. 14) ఇతి||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
యథౌదకానాముదకేఽపనీతే చరస్థిరాణాం భవతి ప్రణాశః | పిత్తే హృతే త్వేవముపద్రవాణాం పిత్తాత్మకానాం భవతి ప్రణాశః ||28||
यथौदकानामुदकेऽपनीते चरस्थिराणां भवति प्रणाशः | पित्ते हृते त्वेवमुपद्रवाणां पित्तात्मकानां भवति प्रणाशः ||२८||
🔊 Audio coming soon
దృష్టాంతమాహ- యథేత్యాది| ఔదకానాం చరస్థిరాణాం స్థావరజంగమానాం పద్మాదీనాం మత్స్యాదీనాం చ| ఉపద్రవాణాం వ్యాధీనాం| పిత్తాత్మకానాం పిత్తకారణానాం||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 31
మందాగ్న్యతిస్నేహితబాలవృద్ధస్థూలాః క్షతక్షీణభయోపతప్తాః | శ్రాంతస్తృషార్తోఽపరిజీర్ణభక్తో గర్భిణ్యధో గచ్ఛతి యస్య చాసృక్ ||29|| నవప్రవిశ్యాయమదాత్యయీ చ నవజ్వరీ యా చ నవప్రసృతా | శల్యార్దితాశ్చాప్యవిరేచనీయాః స్నేహాదిభిర్యే త్వనుపస్కృతాశ్చ ||30|| అత్యర్థపిత్తాభిపరీతదేహాన్ విరేచయేత్తానపి మందమందం |31|
मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलाः क्षतक्षीणभयोपतप्ताः | श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ||२९|| नवप्रविश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसृता | शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ||३०|| अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान् विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् |३१|
🔊 Audio coming soon
విరేచనస్యాప్రవృత్తివిషయముద్దిశన్నాహ- మందేత్యాది| ‘మందమందం’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘మందవీర్యైః’ ఇత్యేవం పఠంతి, తత్ర ‘ద్రవ్యైః’ ఇతి శేషః||29-30||-
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
విరేచనైర్యాంతి నరా వినాశమజ్ఞప్రయుక్తైరవిరేచనీయాః ||31||
विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः ||३१||
🔊 Audio coming soon
అవిరేచ్యానామవిరేకజ్ఞైః కృతం దోషం దర్శయన్నాహ- విరేచనైరిత్యాది||31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
విరేచ్యాస్తు- జ్వరగరారుచ్యర్శోఽర్బుదోదరగ్రంథివిద్గాధిపాండురోగాపస్మారహృద్రోగవాతరక్తభగందరచ్ఛర్దియోనిరోగవిసర్ప- గుల్మపక్వాశయరుగ్విబంధవిసూచికాలసకమూత్రాఘాతకుష్ఠవిస్ఫోటకప్రమేహానాహప్లీహశోఫవృద్ధిశస్త్రక్షతక్షారాగ్నిదగ్ధ- దుష్టవ్రణాక్షిపాకకాచతిమిరాభిష్యందశిరఃకర్ణాక్షినాసాస్యగుదమేఢ్రదాహోర్ధ్వరక్తపిత్తకృమికోష్ఠినః పిత్తస్థానజేష్వన్యేషు చ వికారేష్వన్యే చ పైత్తికవ్యాధిపరీతా ఇతి ||32||
विरेच्यास्तु- ज्वरगरारुच्यर्शोऽर्बुदोदरग्रन्थिविद्गाधिपाण्डुरोगापस्मारहृद्रोगवातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्प- गुल्मपक्वाशयरुग्विबन्धविसूचिकालसकमूत्राघातकुष्ठविस्फोटकप्रमेहानाहप्लीहशोफवृद्धिशस्त्रक्षतक्षाराग्निदग्ध- दुष्टव्रणाक्षिपाककाचतिमिराभिष्यन्दशिरःकर्णाक्षिनासास्यगुदमेढ्रदाहोर्ध्वरक्तपित्तकृमिकोष्ठिनः पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेष्वन्ये च पैत्तिकव्याधिपरीता इति ||३२||
🔊 Audio coming soon
విరేచ్యానాహ- విరేచ్యాస్త్విత్యాది||32||
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
సరత్వసౌక్ష్మ్యతైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యవికాశిత్వైర్విరేచనం | వమనం తు హరేద్దోషం ప్రకృత్యా గతమన్యథా ||33||
सरत्वसौक्ष्म्यतैक्ष्ण्यौष्ण्यविकाशित्वैर्विरेचनम् | वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा ||३३||
🔊 Audio coming soon
విరేచనద్రవ్యేణ సహ గుణసామ్యే సతి కథం వమనద్రవ్యస్యోర్ధ్వభాగగామిత్వమిత్యాహ- సరత్వేత్యాది| సరస్య భావః సరత్వమానులోమ్యం, గయీ తు విసరణస్వభావత్వం సరత్వమాహ; సూక్ష్మస్య భావః సౌక్ష్మ్యం సూక్ష్మస్రోతోఽనుసారిత్వం; తీక్ష్ణస్య భావస్తైక్ష్ణ్యం శీఘ్రతరదోషస్రావణకరత్వం; ఉష్ణస్య భావ ఔష్ణ్యం, సౌమ్యద్రవ్యోపమర్దనకరణసామార్థ్యం; వికాశినో భావః వికాశిత్వం, వికాశిభావేన ధాతోః శైథిల్యకరణసామర్థ్యం| అత్ర ప్రకృతిః, స్వభావః, శక్తివిశేషః, ప్రభావో, వీర్యమిత్యనర్థాంతరం| తేన ప్రకృత్యా వీర్యేణాన్యథాగతమూర్ధ్వగతం, సత్యపి సరత్వాదివిరేచనగుణసామ్యే వమనస్యోర్ధ్వగామిత్వం ప్రభావవిభావితం, కుతః? యత ఉచ్యతే- “కటుకః కటుకః పాకే చిత్రకో వహ్నిదీపనః| తద్వద్దంతీ ప్రభావాత్తు విరేచయతి సా నరం”; తథాచ- “విషం విషఘ్నముద్దిష్టం ప్రభావస్తత్ర కారణం”- ఇతి; తథా- “ఊర్ధ్వానులోమికం యచ్చ తత్ప్రభావప్రభావితం” (చ. సూ. 26) ఇతి| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- సరత్వాదిభిర్గుణైర్విరేచనమధో దోషానపహరేత్; వమనస్య తుల్యగుణత్వేఽపి వీర్యేణోర్ధ్వగామిత్వం| పంజికాకారేణ ‘ప్రకృత్యా గతమన్యథా’ ఇత్యత్ర ‘సమ్యగ్యుక్త్యాఽతథాఽన్యథా’ ఇతి పఠిత్వైవం వ్యాఖ్యాతం- సమ్యగ్యుక్త్యా సరత్వాదిగుణైర్విరేచనమధోభాగేన, వమనమూర్ధ్వభాగేన దోషానపహరేత్; అతథాఽన్యథేతి నఞత్ర వైపరీత్యే; అతథా అసమ్యగ్యుక్త్యా విరేచనం చ వమనం చాన్యథా దోషవిపరీతాన్ గుణాన్ హరేదితి| కేచిత్తు ‘సమ్యగ్యుక్తం వృథాఽన్యథా’ ఇతి పఠంతి| అయమర్థో యుక్తః కిల; సరత్వాదయో గుణాః సుయుక్తా ఆశుతరదోషహరాః, తథైవ చాన్యాయోపయుక్తా ఏవ జీవశోణితధాతురసేంద్రియమనఓజఃప్రభృతీనాకృష్య మారయంతీతి||33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
యాత్యధో దోషమాదాయ పచ్యమానం విరేచనం | గుణోత్కర్షాద్వ్రజత్యూర్ధ్వమపక్వం వమనం పునః ||34||
यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् | गुणोत्कर्षाद्व्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुनः ||३४||
🔊 Audio coming soon
కీదృశం సత్ పునర్విరేచనం వమనద్రవ్యం చ దోషానాదాయ అధ ఊర్ధ్వం చ యాతీత్యాహ- యాత్యధో దోషమిత్యాది| విరేచనద్రవ్యాణి స్థిరగుర్వ్యోః పృథివ్యంభసోర్గుణభూయిష్ఠాని, అత ఏవ స్థిరత్వాత్ పచ్యమానాని గురుత్వాదధో యాంతి; వమనద్రవ్యాణి తు వాయ్వగ్న్యోః శీఘ్రగలఘుగుణయోర్గుణభూయిష్ఠాని, అతః శీఘ్రగత్వాదపక్వాన్యేవ లఘుత్వాదూర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి| ద్రవ్యాణి హి ద్రవ్యప్రభావాత్ గుణప్రభావాచ్చ కార్ముకాణి భవంతి||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
మృదుకోష్ఠస్య దీప్తాగ్నేరతితీక్ష్ణం విరేచనం | న సమ్యంగిర్హరేద్దోషానతివేగప్రధావితం ||35||
मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्नेरतितीक्ष्णं विरेचनम् | न सम्यङ्गिर्हरेद्दोषानतिवेगप्रधावितम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
కథం పునరస్యాసమ్యక్ప్రవృత్తిః? అత్రోచ్యతే- మృదుకోష్ఠస్యేత్యాది| అతివేగప్రధావితం అతివేగప్రవర్తితం| న సమ్యంగిర్హరేద్దోషానితి కుతః? కోష్ఠమార్దవాదగ్నిదీప్తేరతితైక్ష్ణ్యాచ్చ| అయమభిప్రాయః- మృకుకోష్ఠస్య కోష్ఠమార్దవేన శీఘ్రప్రవృత్తిః, దీప్తాగ్నేశ్చాగ్నిదీప్త్యా ఆశుపాకిత్వాదచిరస్థాయినీ పచ్యమానావస్థా, అతస్తద్ధేతుకాఽతిప్రవృత్తిరపి తథాభూతైవ; తథా విరేచనస్య తీక్ష్ణతయాఽపి శీఘ్రప్రవృత్తిరితి హేతుత్రయేణ శీఘ్రం ప్రవర్తనాద్దోషాణాం న నిఃశేషేణ దోషనిర్హరణం| తస్మాన్మృద్వేవ విరేచనం స్వల్పమాత్రం దేయమితి||35||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
పీతం యదౌషధం ప్రాతర్భుక్తపాకసమే క్షణే | పక్తిం గచ్ఛతి దోషాంశ్చ నిర్హరేత్తత్ ప్రశస్యతే ||36||
पीतं यदौषधं प्रातर्भुक्तपाकसमे क्षणे | पक्तिं गच्छति दोषांश्च निर्हरेत्तत् प्रशस्यते ||३६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సమ్యగ్యుక్తిమాహ- పీతమిత్యాది| భుక్తపాకసమే క్షణే ఇతి త్రిభిర్యామైర్మధ్యమాగ్నేర్భోజ్యభైషజ్యయోః పాకః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “యావతా జీర్యతే భక్తం జరాం యద్యాతి తావతా| సుఖేన దోషాన్నిర్హృత్య భేషజం తత్ ప్రశస్యతే”- ఇతి||36||
Adhikarana 31 (37) · Śloka 37
దుర్బలస్య చలాన్ దోషానల్పానల్పాన్ పునః పునః | హరేత్ ప్రభూతానల్పాంస్తు శమయేత్ ప్రచ్యుతానపి ||37||
दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः | हरेत् प्रभूतानल्पांस्तु शमयेत् प्रच्युतानपि ||३७||
🔊 Audio coming soon
కుపితాః శమయితవ్యా ఇత్యస్యాపవాదమాహ- దుర్బలస్యేత్యాది| దుర్బలస్య పురుషస్య ప్రభూతాన్ చలాన్ కుపితాన్ దోషాన్ శనైః శనైరల్పానల్పాన్ హరేత్, అతీక్ష్ణైః సంశోధనీయైరిత్యర్థః| సరైర్భోజ్యైర్న తీక్ష్ణైః సంశోధనైరిత్యధ్యాహార్యం| తచ్చ దోషహరణం దోషాణాం పక్వానామేవ| అల్పాంస్తర్హి కిం కుర్యాదిత్యాహ- అల్పాంస్తు శమయేత్| ప్రచ్యుతానపి చలితానపీత్యర్థః| భోజనాప్యుక్తం- “దోషమల్పం చ శమయేచ్చలితం చాపి దుర్బలే| బహుదోషం తు చలితం సరైర్భోజ్యైః ప్రవాహయేత్”- ఇతి||37||
Adhikarana 32 (38) · Śloka 38
హరేద్దోషాంశ్చలాన్ పక్వాన్ బలినో దుర్బలస్య వా | చలా హ్యుపేక్షితా దోషాః క్లేశయేయుశ్చిరం నరం ||38||
हरेद्दोषांश्चलान् पक्वान् बलिनो दुर्बलस्य वा | चला ह्युपेक्षिता दोषाः क्लेशयेयुश्चिरं नरम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
తే దోషా బలినో దుర్బలస్యాపి పాకప్రవణా విపులా నిర్హర్తవ్యా ఏవేత్యాహ- హరేదిత్యాది||38||
Adhikarana 33 (39) · Śloka 39
మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ సక్షారలవణైర్ఘృతైః | సంధుక్షితాగ్నిం స్నిగ్ధం చ స్విన్నం చైవ విరేచయేత్ ||39||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः | सन्धुक्षिताग्निं स्निग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
మందాగ్నేః క్రూరకోష్ఠస్య సంశోధనవిధిమాహ- మందాగ్నిమిత్యాది||39||
Adhikarana 34 (40) · Śloka 40
స్నిగ్ధస్విన్నస్య భైషజ్యైర్దోషస్తూత్క్లేశితో బలాత్ | నిలీయతే న మార్గేషు స్నిగ్ధే భాండ ఇవోదకం ||40||
स्निग्धस्विन्नस्य भैषज्यैर्दोषस्तूत्क्लेशितो बलात् | निलीयते न मार्गेषु स्निग्धे भाण्ड इवोदकम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునః స్నేహస్వేదపూర్వకమేవ శోధనమిత్యాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| స్నిగ్ధస్విన్నస్య పురుషస్య భైషజ్యైర్భోజనౌషధరూపైః, యతో భైషజ్యగ్రహణేన భోజనమపి గృహ్యతే| బలాత్ పురుషబలాదికమభిసమీక్ష్య దోష ఉత్క్లేశితః| న మార్గేషు నిలీయతే న శ్లిష్యతి, న సంయుజ్యతే న లగ్నో భవతీత్యర్థః||40||
Adhikarana 35 (41) · Śloka 41
న చాతిస్నేహపీతస్తు పిబేత్ స్నేహవిరేచనం | దోషాః ప్రచలితాః స్థానాద్భూయః శ్లిష్యంతి వర్త్మసు ||41||
न चातिस्नेहपीतस्तु पिबेत् स्नेहविरेचनम् | दोषाः प्रचलिताः स्थानाद्भूयः श्लिष्यन्ति वर्त्मसु ||४१||
🔊 Audio coming soon
విరేచనస్య స్నిగ్ధరూక్షపురుషవిశేషావచారణముద్దిశన్నాహ- న చాతిస్నేహేత్యాది| భూయ ఇత్యాది పునర్నిలీయంతే మార్గేష్విత్యర్థః| “న చాతిస్నిగ్ధకాయస్తు” ఇతి కేచిత్ పఠంతి||41||
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
విషాభిఘాతపిడకాశోఫపాండువిసర్పిణః | నాతిస్నిగ్ధా విశోధ్యాః స్యుస్తథా కుష్ఠిప్రమేహిణః ||42||
विषाभिघातपिडकाशोफपाण्डुविसर्पिणः | नातिस्निग्धा विशोध्याः स्युस्तथा कुष्ठिप्रमेहिणः ||४२||
🔊 Audio coming soon
కేషాంచిదతిస్నిగ్ధానాం విశోధనప్రతిషేధమాహ- విషాభిఘాతేత్యాది| నాతిస్నిగ్ధా ఇతి ఈషత్స్నిగ్ధా విశోధ్యా ఇత్యర్థః||42||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
విరూక్ష్య స్నేహసాత్మ్యం తు భూయః సంస్నేహ్య శోధయేత్ | తేన దోషా హృతాస్తస్య భవంతి బలవర్ధనాః ||43||
विरूक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य शोधयेत् | तेन दोषा हृतास्तस्य भवन्ति बलवर्धनाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
స్వభావతః స్నిగ్ధతా న శోధనహేతురిత్యాహ- విరూక్ష్యేత్యాది| ‘బలవర్ధనా’ ఇత్యత్ర ‘స్నేహబంధనా’ ఇతి పఠంతి, స్నేహబంధనాః స్నేహోపలిప్తస్రోతోబంధనా ఇత్యర్థః||43||
Adhikarana 38 (44) · Śloka 44
ప్రాగపీతం నరం శోధ్యం పాయయేతౌషధం మృదు | తతో విజ్ఞాతకోష్ఠస్య కార్యం సంశోధనం పునః ||44||
प्रागपीतं नरं शोध्यं पाययेतौषधं मृदु | ततो विज्ञातकोष्ठस्य कार्यं संशोधनं पुनः ||४४||
🔊 Audio coming soon
అవిజ్ఞాతకోష్ఠస్య మృదు విరేచనం దేయమిత్యాహ- ప్రాగిత్యాది| ప్రాక్ పూర్వం న పీతం విరేచనం యేన సః తం||44||
Adhikarana 39 (45) · Śloka 45
సుఖం దృష్టఫలం హృద్యమల్పమాత్రం మహాగుణం | వ్యాపత్స్వల్పాత్యయం చాపి పిబేన్నృపతిరౌషధం ||45||
सुखं दृष्टफलं हृद्यमल्पमात्रं महागुणम् | व्यापत्स्वल्पात्ययं चापि पिबेन्नृपतिरौषधम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
సుకుమారతరపురుషవిశేషేణ విరేచనవిశేషమాహ- సుఖమిత్యాది| వ్యాపత్స్వల్పాత్యయమితి వ్యాపదాం స్వల్పానామప్యత్యయో వినాశో యస్మిన్నౌషధే తత్తథా||45||
Adhikarana 40 (46) · Śloka 46
స్నేహస్వేదావనభ్యస్య యస్తు సంశోధనం పిబేత్ | దారు శుష్కమివానామే దేహస్తస్య విశీర్యతే ||46||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य यस्तु संशोधनं पिबेत् | दारु शुष्कमिवानामे देहस्तस्य विशीर्यते ||४६||
🔊 Audio coming soon
రూక్షస్యాకృతస్నేహస్వేదస్య శోధనే దోషం దర్శయన్నాహ- స్నేహస్వేదావిత్యాది||46||
Adhikarana 41 (47) · Śloka 47
స్నేహస్వేదప్రచలితా రసైః స్నిగ్ధైరుదీరితాః | దోషాః కోష్ఠగతా జంతోః సుఖా హర్తుం విశోధనైః ||47||
स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः | दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखा हर्तुं विशोधनैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
శాఖాగతస్యాపి దోషస్య కోష్ఠానయనహేతుః స్నేహః, స్వేదః కోష్ఠమాగతస్య సుఖేన ప్రవృత్తికరశ్చేతి దర్శయన్నాహ- స్నేహస్వేదప్రచలితా ఇత్యాది| విశోధనైరితి ‘శక్యంతే’ ఇత్యధ్యాహారః||47||
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే వమనవిరేచనసాధ్యోపద్రవచికిత్సితం నామ త్రయస్త్రింశోఽధ్యాయః ||33||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే త్రయస్త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||33||