4. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

అథాతో వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| ఆమాశయగతే వాతే చ్ఛర్దయిత్వా యథాక్రమం | దేయః షడ్ధరణో యోగః సప్తరాత్రం సుఖాంబునా ||3|| చిత్రకేంద్రయవే పాఠా కటుకాఽతివిషాఽభయా | వాతవ్యాధిప్రశమనో యోగః షడ్ధరణః స్మృతః ||4||

ప్రథమమామాశయగతవాయోశ్చికిత్సితమాహ- ఆమాశయేత్యాది| ఛర్దయిత్వా వమనం కారయిత్వా| వమనం చ సోత్క్లేశే పురుషే బహుదోషే బలవతి జ్ఞేయం| ఆమాశయగతే ఛర్దనం కఫస్థానత్వాత్| యథాక్రమమితి అత్ర యథాక్రమశబ్దేన పూర్వకాలాపరకాలకర్తవ్యతాః సర్వైవాక్షిప్తాః స్నేహస్వేదనపానలైంగికవైగికమానికకాయశుద్ధిసంసర్జనభోజనాదయః| దేయ ఇతి దాతుమర్హః| షడ్ధరణ ఇతి షణ్ణాం చిత్రకాదీనాం ధరణా మానవిశేషా యత్ర యోగే స షడ్ధరణో యోగః| తత్ర ధరణప్రమాణం మధ్యమైరేకవింశతిభిర్నిష్పావైర్భవతి| సుఖాంబునా ఈషదుష్ణాంబునేత్యర్థః| షడ్ధరణాని కథం సప్తదినాన్యుపయుజ్యంతే? ఉచ్యతే- ఏకస్మిన్ దినే కర్షయోగః, స చాష్టాదశనిష్పావైర్భవతి, తత్ర షడ్ధరణేభ్యః ప్రతిదినం త్రయస్త్రయో నిష్పావా ఉచ్ఛ్రితా భవంతి, తతః షడ్భిస్త్రికైరష్టాదశనిష్పావాః, తైరష్టాదశభిః సప్తమం దినం పూర్యతే; అథవా సంజ్ఞైషా షడ్ధరణ ఇతి| ఇదానీం షడ్ధరణయోగమాహ- చిత్రకేత్యాది| ‘కటుకాఽతివిషా క్షపా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| వాతవ్యాధిప్రశమన ఇతి ఆమాశయగత ఏవ వాతవ్యాధిర్గృహీతవ్యో న పునరాక్షేపకాదయః, రూక్షవిషయత్వేన వాతకారిత్వాదస్య| అన్యే తు ‘మహావ్యాధిప్రశమన’ ఇతి పఠంతి, మహావ్యాధిరిహ మేదోయుతోఽనిలో నాన్యః||1-4||హ్

Adhikarana 2 (5) · Śloka 5

పక్వాశయగతే చాపి దేయం స్నేహవిరేచనం | బస్తయః శోధనీయాశ్చ ప్రాశాశ్చ లవణోత్తరాః ||5||

పక్వాశయగతవాయోశ్చికిత్సామాహ- పక్వాశయేత్యాది| స్నేహవిరేచనం తిల్వకసర్పిరాదివిరేచనం| బస్తయః శోధనీయాశ్చేతి “శోధనద్రవ్యనిష్క్వాథాస్తత్కల్కస్నేహసంయుతాః” (చి. 38) ఇత్యాద్యాః| ప్రాశాశ్చ లవణోత్తరా ఇతి స్నేహలవణకల్యాణకలవణాదయః; అన్యే తు ప్రాశ్యంత ఇతి ప్రాశా ఆహారాః, న తు లేహాః; లవణోత్తరా లవణప్రధానాః| గయీ త్వత్రాహ- పక్వాశయః పునరిహ ద్వివిధః- పిత్తవాతాశయభేదేన; తయోర్మధ్యే పిత్తాశయగతే వాయౌ స్నేహవిరేచనం తిల్వకసిద్ధమేరండతైలాదిభిర్వా, వాతాశయగతస్య తు వాయోర్మలకఫపిత్తైరావృతస్య యథాదోషం కషాయకల్కస్నేహబస్తయః; తత్ర మలావృతవాయౌ విదారీకల్కసిద్ధః స్నేహయుక్తో వ్యక్తోష్ణక్షారశ్చ బస్తిః, శ్లేష్మావృతవాయౌ వ్యక్తక్షారోష్ణో బస్తిః; (త్రివృదాదిద్రవ్యమూత్రవిదారీకల్కసిద్ధః ) పిత్తావృతే పునరక్షారబస్తిః శీతః; శేషం సమం||5||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

కార్యో బస్తిగతే చాపి విధిర్బస్తివిశోధనః |6|

బస్తిగతస్య వాయోశ్చికిత్సితమాహ- కార్య ఇత్యాది| బస్తివిశోధనో విధిరితి అశ్మరీచికిత్సితోక్తో మూత్రాఘాతాద్యుక్తశ్చ|6|-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

శ్రోత్రాదిషు ప్రకుపితే కార్యశ్చానిలహా క్రమః ||6||

శ్రోత్రాదిషు ప్రకుపితవాయోశ్చికిత్సితమాహ- శ్రోత్రేత్యాది| ఆదిశబ్దాత్త్వగ్ఘ్రాణజిహ్వానేత్రాణీంద్రియాణి గృహ్యంతే| అత్ర క్రమః “స్నేహః స్వేదస్తథాఽభ్యంగ” ఇత్యాదికో దోషదూష్యప్రత్యనీకో యథాయథం కార్యః, స చేంద్రియసాత్మ్యమపేక్ష్య కర్తవ్యః; తేన స్నేహశబ్దసామాన్యేఽపి నేత్రయోః క్షీరసర్పిస్తర్పణం, తైలతర్పణం పునః కర్ణాదిష్వితి||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

స్నేహాభ్యంగోపనాహాశ్చ మర్దనాలేపనాని చ | త్వఙ్మాంసాసృక్సిరాప్రాప్తే కుర్యాత్ చాసృగ్విమోక్షణం ||7||

ధాతూపధాతుగస్య వాయోశ్చికిత్సితమాహ- స్నేహేత్యాది| స్నేహాభ్యంగోపనాహాంశ్చేత్యత్ర చకారేణ త్వగ్గతవాయౌ హృద్యమప్యన్నపానమనుక్తం సముచ్చీయతే| త్వగత్ర రసః, సిరాః పునరసృజ ఉపధాతుః, ప్రాప్తే గతే ఇత్యర్థః| రక్తగతే వాయౌ రక్తస్రావో రక్తాధిష్ఠానవాతనివృత్త్యర్థః| యదా ద్రవ్యప్రభావవిశేషేణ ఖర్జూరమాతులుంగసౌవర్చలాదిస్నేహాభ్యంగాదిభిర్న ప్రశమమేతి తదా నియమేన రక్తావరణం పరిజ్ఞాయ రక్తమోక్షణం కర్తవ్యం, న పునరన్యథా| మేదోగతే పునరిహానిలే చికిత్సా నోపదిష్టా, తస్య స్నేహావిషయత్వేన వాతవ్యాధికర్మణామవిషయత్వాత్; మహావాతవ్యాధౌ పునరావరణప్రసంగేన మేదోగతమనిలం వక్ష్యతి||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

స్నేహోపనాహాగ్నికర్మబంధనోన్మర్దనాని చ | స్నాయుసంధ్యస్థిసంప్రాప్తే కుర్యాద్వాయావతంద్రితః ||8||

స్నాయుగతస్య సంధ్యస్థిగతస్య చ వాయోశ్చికిత్సామాహ- స్నేహేత్యాది| స్నేహోఽత్ర బాహ్య ఆభ్యంతరశ్చ| అతంద్రితః అనలసః; ఏతేన చిరకాలం నిరంతరం క్రియేతి దర్శయతి||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

నిరుద్ధేఽస్థని వా వాయౌ పాణిమంథేన దారితే | నాడీం దత్త్వాఽస్థని భిషక్ చూషయేత్పవనం బలీ ||9||

అస్థని గతే మజ్జస్థే చ కర్మ నిర్దిశన్నాహ- నిరుద్ధే ఇత్యాది| త్వఙ్మాంసం శస్త్రేణ విపాట్య, అస్థి పాణిమంథేన ఆరాశస్త్రేణ విద్ధ్వా, తత్ర రంధ్రే ద్విముఖీం నాడీం ప్రణిధాయ, ముఖమారుతా చూషణేన పవనాపకర్షణం కరణీయమితి| బలీ బలయుక్తః| ‘బాహ్యాభ్యంతరస్నేహైశ్చ’ ఇత్యాది కేచిత్ పఠంతి| తత్ర బాహ్యస్నేహః పరిషేకావగాహాభ్యంగమస్తిష్క్యశిరోబస్త్యాదిః, ఆభ్యంతరస్తు పానబస్త్యాదిః; అస్య పాఠస్యాభావాన్నిర్ణయో న కృతః||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

శుక్రప్రాప్తేఽనిలే కార్యం శుక్రదోషచికిత్సితం |10|

శుక్రగతస్య వాయోశ్చికిత్సామాహ- శుక్రేత్యాది| శుక్రదోషచికిత్సితమితి శుక్రశోణితశుద్ధ్యుక్తం చికిత్సితం వాజీకరణోక్తం మూత్రదోషచికిత్సితోక్తం చ కార్యం; “తేష్వాద్యాన్ శుక్రదోషాంస్త్రీన్” (శా. 2) ఇత్యాదికం|10|-

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

అవగాహకుటీకర్షూప్రస్తరాభ్యంగబస్తిభిః ||10|| జయేత్ సర్వాంగజం వాతం సిరామోక్షైశ్చ బుద్ధిమాన్ | ఏకాంగగం చ మతిమాంఛృంగైశ్చావస్థితం జయేత్ ||11||

ధాతూపధాతుగతమభిధాయ సర్వాంగగతస్య వాయోశ్చికిత్సామాహ- అవగాహేత్యాది| తత్ర వాతహరక్వాథపూర్ణద్రోణ్యాదిష్వవగాహో ద్రవస్వేదః| కుటీ చతుర్ద్వారా భూమావారోపితాఽపనీతవిధూమాంగారవాతహరద్రవసిక్తా, సా చోష్మస్వేదః| కర్షూః పురుషాయామమాత్రనిఖాతదగ్ధావనిప్రదేశే వాతహరద్రవసిక్తే శయనం, స చోష్మస్వేదవిశేషః| స్విన్నతుషధాన్యాదిభిరాస్తృతాయాం భూమౌ పరిశయనం ప్రస్తరః, సోఽపి చోష్మస్వేదవిశేష ఏవ| స్నేహపూర్వా అవగాహాదయః | ఏతే చ సర్వాంగగతే వాతే సర్వాంగయోగినః, ఉపనాహస్వేదస్త్వవయవగేఽపి వాతే ; తాపస్వేదస్త్వత్ర రూక్షత్వాదయుక్త ఏవ| యద్యపి సర్వాంగగో వాతప్రకోపః ప్రాయో ధాతుక్షయనిమిత్తః, తథాఽపి శోణితాధిష్ఠానత్వాద్రక్తమోక్షోఽపి యుక్తః| సిరామోక్షైరితి బహువచనాత్ పంచానాం సిరాణాం మోక్షణం స్నేహాదిభిరప్రశామ్యతి వాతే| ఏకాంగగతస్య వాయోశ్చికిత్సితమాహ- ఏకాంగగమిత్యాది| శృంగైశ్చేతి బహువచనమసకృత్ప్రయోగజ్ఞాపనాయ| చకారేణ సర్వాంగవాతోక్తావగాహాదయోఽప్యనుకృష్యంతే| తైశ్చావగాహాదిభిరేకాంగగతమనవస్థితమేవ వాతం జయేత్, అవస్థితం శృంగైరేవ||10-11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

బలాసపిత్తరక్తైస్తు సంసృష్టమవిరోధిభిః |12|

సంసర్గస్య చికిత్సామాహ- బలాసపిత్తేత్యాది| సుగమం|12|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

సుప్తివాతే త్వసృఙ్మోక్షం కుర్యాత్తు బహుశో భిషక్ ||12|| దిహ్యాచ్చ లవణాగారధూమైస్తైలసమన్వితైః |13|

రక్తావృతస్య వాయోశ్చికిత్సామాహ- సుప్తీత్యాది| రక్తావరణకృతయా సుప్త్యా లక్షితో వాతః సుప్తివాతః| సుప్తిః స్పర్శాజ్ఞానం| న పునా రసావరణకృతయా సుప్తతయా లక్షితో వాతః, తస్య స్నేహోపనాహాదివిషయత్వాత్; అన్యధాతుగతే వాయౌ రక్తాపకర్షణస్యాయుక్తత్వాత్| బహుశో బహూన్ వారాన్, అల్పాల్పస్రావణాత్; అన్యథా వాతకోపః స్యాత్| దిహ్యాత్ లేపయేత్| అన్యే తు సుప్తవాతస్త్వగ్గతవాతః, ‘వైవర్ణ్యం స్ఫురణం రౌక్ష్యం సుప్తిం చుమచుమాయనం” (ని. 1) ఇత్యుక్తత్వాత్| తేషాం మతే త్వఙ్మాంసేత్యాదినా ప్రాగుక్తమపి శోణితమోక్షణమిహ పునరుక్తం; లవణాగారధూమైరిత్యాదిప్రదేహోఽధిక ఉక్తః||12||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

పంచమూలీశృతం క్షీరం ఫలామ్లో రస ఏవ చ ||13|| సుస్నిగ్ధో ధాన్యయూషో వా హితో వాతవికారిణాం |14|

సర్వవాతవికారిణాం భోజనాన్యాహ- పంచమూలీత్యాది| పంచమూలీ ఆద్యా ద్వితీయా వా| ఫలైర్దాడిమాదిభిరమ్లః| రసో మాంసరసః| ధాన్యయూషః కులత్థాదివాతహరధాన్యయూషః| సుస్నిగ్ధశబ్దో యూషరసాభ్యాం సహ సంబధ్యతే| దోషప్రకృతిసాత్మ్యాపేక్షయా క్షీరాది ప్రయోజ్యం| ‘వాతిభ్యో భోజనం హితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||13||-

Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 16

కాకోల్యాదిః సవాతఘ్నః సర్వామ్లద్రవ్యసంయుతః ||14|| సానూపౌదకమాంసస్తు సర్వస్నేహసమన్వితః | సుఖోష్ణః స్పష్టలవణః సాల్వణః పరికీర్తితః ||15|| తేనోపనాహం కుర్వీత సర్వదా వాతరోగిణాం |16|

ఉపనాహస్వేదమాహ- కాకోల్యాదిరిత్యాది| కాకోల్యాదిః ప్రసిద్ధః| సవాతఘ్న ఇతి సహ వాతఘ్నైర్భద్రదార్వాదిభిర్విదారిగంధాదిభిర్వర్తత ఇతి సవాతఘ్నః| సర్వామ్లద్రవ్యసంయుత ఇతి అమ్లద్రవ్యాణి శుక్తకాంజికసురాసౌవీరకదధిమస్త్వాదీని; కేచిదాచార్యా ఏవం వదంతి- అమ్లద్రవ్యాణి దాడిమాదీని| ఆనూపౌదకమాంసేన సహ వర్తత ఇతి సానూపౌదకమాంసః; అత్రానూపశబ్దోఽయం కూలచరేష్వేవ వర్తతే, ఔదకశబ్దేన తు కోశస్థాః పాదినో మత్స్యాశ్చ గృహ్యంతే; యే పునరౌదకగ్రహణం న పఠంతి తే తు పంచస్వపి వర్తయంతి| సర్వస్నేహా ఘృతతైలవసామజ్జానస్తైః సమన్వితః| సుఖోష్ణ ఈషదుష్ణః| స్పష్టలవణ ఇతి స్పష్టాని వ్యక్తాని సైంధవాదీని లవణాని యత్ర సః స్పష్టలవణః| సహ ఆసమంతాల్లవణేన వర్తత ఇతి సాల్వణః| ఉపనాహో బంధనం| ఏషాం చ భాగమానమాహ- “మాంసేనాత్రౌషధం తుల్యం యావతాఽమ్లేన చామ్లతా| తావంతశ్చ చతుఃస్నేహాః స్నిగ్ధత్వం చ యథా భవేత్”- ఇతి| ద్రవ్యస్వభావం స్వేద్యదేశమప్యవేక్ష్య కల్పనీయ ఇత్యేకే వదంతి||14-15||-

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

కుంచ్యమానం రుజార్తం వా గాత్రం స్తబ్ధమథాపి వా ||16|| గాఢం పట్టైర్నిబధ్నీయాత్ క్షౌమకార్పాసికౌర్ణికైః | బిడాలనకులోంద్రాణాం చర్మగోణ్యాం మృగస్య వా ||17|| ప్రవేశయేద్వా స్వభ్యక్తం సాల్వణేనోపనాహితం |18|

అనగ్నిమేవ స్వేదం దర్శయన్నాహ- కుంచ్యమానమిత్యాది| కుంచ్యమానం సంకోచ్యమానం, తచ్చ సిరాగతేన వాయునా; యదాహ- “కుర్యాత్ సిరాగతః శూలం సిరాకుంచనపూరణం” (ని. 1) ఇతి| రుజార్తం వేదనార్తం, అత్ర ప్రధానేన వాయునా; ఏతేన పిత్తరక్తావృతే వాతే బంధనవిధిర్నిషిద్ధః| అన్యే తు ‘వాల్కకార్పాసికౌర్ణికైః’ ఇతి పఠంతి; తత్ర వాల్కం వల్కలమయం| ఉంద్రః పానీయబిడాలః| చర్మగోణీ చర్మప్రసేవకః , ఛగలాదిగల్ల ఇత్యర్థః||16-17||-

Adhikarana 15 (18) · Śloka 19

స్కంధవక్షస్త్రికప్రాప్తం వాయుం మన్యాగతం తథా ||18|| వమనం హంతి నస్యం చ కుశలేన ప్రయోజితం |19|

అవయవవిశేషగతే వాయౌ క్రియావిశేషమాహ- స్కంధేత్యాది| వక్షః స్తనాంతరాలం| త్రికం ఊర్ధ్వత్రికం| నస్యమత్ర శిరోవిరేచనం| కుశలేన క్రియావిదా అవస్థావిదా భిషజేత్యర్థః||18||-

Adhikarana 16 (19) · Śloka 20

శిరోగతం శిరోబస్తిర్హంతి వాఽసృగ్విమోక్షణం ||19|| స్నేహం మాత్రాసహస్రం తు ధారయేత్తత్ర యోగతః |20|

శిరోగతేఽపి విశేషమాహ- శిర ఇత్యాది| చకారోఽత్ర వమనం శిరోవిరేచనం చానుక్తమపి సముచ్చినోతి| రక్తమోక్షణం పునరత్ర క్రియాంతరేణాప్రశామ్యతి వాతే కర్తవ్యం| శిరోబస్తిధారణే కాలావధారణం నిర్దిశన్నాహ- స్నేహమిత్యాది| మాత్రా కాలవిశేషః| తథాహి- “నిమిషోన్మేషణే పుంసాం స్ఫోటనం వా తథాఽంగులేః| అక్షరస్య లఘోర్వాఽపి మాత్రా తూచ్చారణం భవేత్”- ఇతి| యోగతో యుక్తితః| యుక్తిం చోత్తరతంత్రే క్రియాకల్పే వ్యాఖ్యాస్యామః| నను వాతే దశసహస్రాణ్యుక్తాని, అత్ర తు సహస్రమాత్రాధారణముక్తమితి విరోధః? సత్యం, అత్రాక్షిణి స్థితానాం సిరాణామత్యంతసూక్ష్మత్వాత్తావతైవ కాలేన గుణో భవతీతి జేజ్జటః; గయీ తు యోగత ఇతి యోగే స్వస్థవృత్తే మాత్రాసహస్రధారణోపదేశం మన్యతే| తత్ర హి శాలాక్యక్రియాకల్పోక్తే శిరోబస్తౌ యథాదోషం షడష్టదశసహస్రాణి ధారణమాత్రోక్తా, న స్వస్థస్య శిరోబస్తిధారణమాత్రా తత్రోక్తా, అత ఇహ స్వస్థస్య మాత్రాసహస్రధారణోపదేశః కృత ఇతి||19||-

Adhikarana 17 (20) · Śloka 21

సర్వాంగగతమేకాంగస్థితం వాఽపి సమీరణం ||20|| రుణద్ధి కేవలో బస్తిర్వాయువేగమివాచలః |21|

తత్ర స్నేహబస్తిమేవ వాతవ్యాధౌ దర్శయన్నాహ- సర్వాంగేత్యాది||20||-

Adhikarana 18 (21-26) · Śloka 26

స్నేహస్వేదస్తథాఽభ్యంగో బస్తిః స్నేహవిరేచనం ||21|| శిరోబస్తిః శిరఃస్నేహో ధూమః స్నైహిక ఏవ చ | సుఖోష్ణః స్నేహగండూషో నస్యం స్నైహికమేవ చ ||22|| రసాః క్షీరాణి మాంసాని స్నేహాః స్నేహాన్వితం చ యత్ | భోజనాని ఫలామ్లాని స్నిగ్ధాని లవణాని చ ||23|| సుఖోష్ణాశ్చ పరీషేకాస్తథా సంవాహనాని చ | కుంకుమాగురుపత్రాణి కుష్ఠైలాతగరాణి చ ||24|| కౌశేయౌర్ణికరౌమాణి కార్పాసాని గురూణి చ | నివాతాతపయుక్తాని తథా గర్భగృహాణి చ ||25|| మృద్వీ శయ్యాఽగ్నిసంతాపో బ్రహ్మచర్యం తథైవ చ | సమాసేనైవమాదీని యోజ్యాన్యనిలరోగిషు ||26||

ఇదానీం సర్వవాతవ్యాధీనాముక్తానామనుక్తానాం చ సామాన్యేన సకలం ప్రత్యనీకం దర్శయన్నాహ- స్నేహస్వేద ఇత్యాది| స్నేహస్వేద ఇతి స్నేహస్వేదో న రూక్షస్వేదః, తస్య వాతకారిత్వాత్; అన్యే తు స్నేహః స్వేద ఇతి విచ్ఛిద్య పఠంతి, తన్మతే స్నేహాన్వితం చ యదితి స్నేహగ్రహణం పునరుక్తం| రసా మాంసరసాః| స్నేహా ఘృతాదయః| స్నేహాన్వితం చ యదితి యత్ కిచ్చిద్వస్తు ఘృతాదియుక్తమిత్యర్థః, అథవా స్నేహగుణయుక్తం యత్ కించిద్వస్తు| ఫలామ్లాని దాడిమాద్యమ్లీకృతాని| సంవాహనం సుఖకరస్పర్శః| కౌశేయేత్యాది ‘ఆవరణాని’ ఇతి శేషః| కౌశేయం కోశకారకృమిలాలోద్గతం ‘తసర’ ఇతి లోకే, రౌమణి మూషకాదిరోమజాతాని రౌమాణీత్యర్థః| గర్భగృహాణి అపవరకాదీనీత్యర్థః| ఏతాని చ యథావస్థం యథావ్యాధి చ ప్రయోజ్యాని||21-26||-

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

త్రివృద్దంతీసువర్ణక్షీరీసప్తలాశంఖినీత్రిఫలావిడంగానామక్షసమాః భాగాః , బిల్వమాత్రః కల్కస్తిల్వకమూలకంపిల్లకయోః, త్రిఫలారసదధిపాత్రే ద్వే ద్వే, ఘృతపాత్రమేకం, తదైకధ్యం సంసృజ్య విపచేత్; తిల్వకసర్పిరేతత్ స్నేహవిరేచనముపదిశంతి వాతరోగిషు | తిల్వకవిధిరేవాశోకరమ్యకయోర్ద్రష్టవ్యః ||27||

తిల్వకసర్పిరుత్పాదయతి- త్రివృదిత్యాది| త్రివృదాదయో విడంగాంతా అక్షసమాః కర్షప్రమాణా ఇత్యర్థః| సువర్ణక్షీరీ కంకుష్ఠం| సప్తలా యవతిక్తాభేదః, శంఖిన్యపి తద్భేదః| బిల్వమాత్ర ఇత్యాది| తిల్వకః పట్టికారోధ్రః| కంపిల్లకో రోచనికావృక్షః ఫలారుణరేణుః| ఏతయోః ప్రత్యేకం కల్కో బిల్వమాత్రో బిల్వప్రమాణ ఇత్యర్థః| త్రిఫలేత్యాది| త్రిఫలాక్వాథపాత్రే ద్వే, దధిపాత్రే అపి ద్వే; పాత్రమాఢకశ్చతుఃషష్టిపలాని, స చ ద్రవత్వాద్ ద్విగుణో జ్ఞేయః; ఘృతపాత్రమప్యేవం| తిల్వకవిధిమతిదిశన్నాహ- తిల్వకేత్యాది| కల్పనా చేయం- తిల్వకస్థానేఽశోకః, అన్యత్ర రమ్యకః; శేషం పునః కంపిల్లకత్రివృద్దంత్యాది త్రిఫలారసాది సమానం పూర్వేణ| రమ్యకో ద్రేక్కా పర్వతనింబః ‘రాజనింబ’ ఇతి లోకే||27||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

తిలపరిపీడనోపకరణకాష్ఠాన్యాహృత్యానల్పకాలం తైలపరిపీతాన్యణూని ఖండశః కల్పయిత్వాఽవక్షుద్య మహతి కటాహే పానీయేనాభిప్లావ్య క్వాథయేత్, తతః స్నేహమంబుపృష్ఠాద్యదుదేతి తత్ సరకపాణ్యోరన్యతరేణాదాయ వాతఘ్నౌషధప్రతీవాపం స్నేహపాకకల్పేన విపచేత్, ఏతదణుతైలముపదిశంతి వాతరోగిషు; అణుభ్యస్తైలద్రవ్యేభ్యో నిష్పాద్యత ఇత్యణుతైలం ||28||

అణుతైలముత్పాదయన్నాహ- తిలేత్యాది| తిలపరిపీడనోపకరణకాష్ఠాని చక్రయష్టిమర్కటికాప్రభృతీని| అనల్పకాలం తైలపరిపీతాని చిరకాలం తైలభావితానీత్యర్థః| అణూని సూక్ష్మాణి| ఖండశః కల్పయిత్వా కృత్వేత్యర్థః| అవక్షుద్య సుష్ఠు పిష్ట్వా చూర్ణయిత్వా చ| అభిప్లావ్య ప్రక్షిప్య| అంబుపృష్ఠాత్ పానీయోపరి, యదుదేతి యదుత్పద్యతే, తత్ సరకపాణ్యోరన్యతరేణైకేన, ఆదాయ గృహీత్వా; సరకం మృన్మయం పాత్రం ‘శరావ’ ఇతి లోకే, గయీ తు సరకం కాంస్యతామ్రాదిభాజనం; పాణిర్హస్తః| వాతఘ్నౌషధాని భద్రదార్వాదీని| ప్రతివాపః కల్కః| స్నేహపాకకల్పేన విపచేదితి స్నేహచతుర్థాంశో భేషజకల్కః, స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవ ఇత్యర్థః| ద్రవాః పునరత్ర వక్ష్యమాణతైలోదితాః క్వాథమాంసరసక్షీరామ్లాని చత్వారి సమభాగాని; ద్రవానుక్తేశ్చతుర్గుణమేవాత్ర జలమిత్యన్యే| అణుభ్య ఇత్యాది కారణాణుత్వేన కార్యేష్వణుత్వవ్యపదేశ ఇత్యర్థః||28||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

అథ మహాపంచమూలకాష్ఠైర్బహుభిరవదహ్యావనిప్రదేశమసితముషితమేకరాత్రముపశాంతేఽగ్నావపోహ్య భస్మ నివృత్తాం భూమిం విదారిగంధాదిసిద్ధేన తైలఘటశతేన తుల్యపయసాఽభిషిచ్యైకరాత్రమవస్థాప్య తతో యావతీ మృత్తికా స్నిగ్ధా స్యాత్తామాదాయోష్ణోదకేన మహతి కటాహేఽభ్యాసించేత్, తత్ర యత్తైలముత్తిష్ఠేత్తత్ పాణిభ్యాం పర్యాదాయ స్వనుగుప్తం నిదధ్యాత్; తతస్తైలం వాతహరౌషధక్వాథమాంసరసక్షీరామ్లభాగసహస్రేణ సహస్రపాకం విపచేద్యావతా కాలేన శక్నుయాత్ పక్తుం, ప్రతివాపశ్చాత్ర హైమవతా దక్షిణాపథగాశ్చ గంధా వాతఘ్నాని చ, తస్మిన్ సిధ్యతి శంఖానాధ్మాపయేద్దుందుభీనాఘాతయేచ్ఛత్రం ధారయేద్బాలవ్యజనైశ్చ వీజయేద్బ్రాహ్మణసహస్రం భోజయేత్, తత్ సాధు సిద్ధమవతార్య సౌవర్ణే రాజతే మృన్మయే వా పాత్రే స్వనుగుప్తం నిదధ్యాత్, తదేతత్ సహస్రపాకమప్రతివారవీర్యం రాజార్హం తైలం; ఏవం భాగశతవిపక్వం శతపాకం ||29||

సహస్రపాకం వ్యుత్పాదయన్నాహ- అథేత్యాది| పంచమూలప్రమాణం తైలం పరిప్లావ్య భూమిభాగప్రమాణేన| అసితం కృష్ణభూమిప్రదేశమిత్యర్థః| ఉషితం స్థితం| అపోహ్య స్ఫోటయిత్వా| నివృత్తాం భూమిం ఉపశాంతతాపామిత్యర్థః| విదారిగంధాదీత్యాది| కల్కకషాయకల్పేన విదారిగంధాదిపక్వేన తైలఘటశతేన తుల్యపయసా భూమిమభిసించయేత్| తైలమత్ర తిలతైలం| స్నిగ్ధేతి తైలక్షీరాభ్యామార్ద్రీకృతేత్యర్థః| మహతి కటాహే అత్రైకవచనం జాత్యపేక్షయా| తేనైకస్మిన్ ద్వయోస్త్రిషు వా| అభ్యాషించేత్ ప్లావయేత్| వాతహరౌషధాని భద్రదార్వాదీని, తేషాం క్వాథః క్వాథకల్పేన సిద్ధః, మాంసరసః జాంగలమాంసరసకల్పేన సిద్ధః, క్షీరం గోక్షీరం, అమ్లం కాంజికం| భాగసహస్రేణేతి అత్ర భాగశ్చతుర్థాంశః; తేన వాతహరక్వాథమాంసరసక్షీరామ్లానాం ప్రత్యేకం భాగసహస్రం; తేనైతదుక్తం భవతి- ప్రతిపాకం క్వాథాదిభిస్తైలాపేక్షయా ప్రత్యేకం పాదికైః సముదాయతస్తైలసమైః సహస్రపాకం యథా భవత్యేవం వారసహస్రం పచేదితి గయీ| జేజ్జటస్తు క్వాథాదీనాం సముదాయతస్తైలాపేక్షయా చతుర్థాంశానాం సహస్రమప్యేకవారమేవ నిక్షిప్య విపచేదితి మన్యతే, సహస్రపాకమితి తు సంజ్ఞా, ప్రత్యేకం సహస్రవారాన్ పాకే సతి తైలోపక్షయః స్యాత్| ఏతచ్చ గయదాసేన దూషితం; తద్యథా- నహి సర్వతైలోపక్షయో భవతి, కింతు కించిదేవ, ప్రతిపాకం క్షీరస్య పాదికస్య ప్రవేశాత్, అల్పః పునరుపక్షయో రాజ్ఞాం మహాధనానాం యత్కించిదేవేతి| తస్మాత్ మహాచార్యాభ్యాం వ్యాఖ్యాతత్వాత్ పాకప్రకారద్వయమపి ప్రమాణం| యద్యపి ద్రవసహస్రభాగేన శతం వారాన్ విపచేదితి కేనచిదుక్తం, తథాఽపీదృశం న బోద్ధవ్యం, ప్రమాదవ్యాఖ్యానత్వాత్| ప్రతివాపశ్చాత్ర గంధకల్కస్యావాప ఇత్యర్థః| హైమవతా ఇతి హైమవతా ఉత్తరాపథసంభూతాః, తే పునః కస్తూరీశటీకుష్ఠమాంసీసరలసురదారుమురాదయః| దక్షిణపథగాః చందనజాతీఫలకంకోలలవంగాదయః| తైః కల్కీకృతైస్తైలపాదికైః| వాతఘ్నాని చేతి వాతఘ్నైరపి శతపుష్పామిశ్రిప్రభృతిభిర్వాతహరగణపరిపఠితైః| తత్ర శంఖాధ్మాపనాద్యచింత్యశక్తిత్వాదతిశయవ్యుత్పాదనార్థం| అన్యే తు “తైలఘటశతేన దుగ్ధవసాభ్యామభ్యాషించేత్” ఇతి పఠంతి; తన్న పఠితవ్యం, వివేకకర్తృభిరుపాధ్యాయైరవ్యాఖ్యాతత్వాత్| శతపాకముత్పాదయన్నాహ- ఏవం భాగశతేత్యాది| ఏతత్ సుబోధం||29||హ్

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

గంధర్వహస్తముష్కకనక్తమాలాటరూషకపూతీకారగ్వధచిత్రకాదీనాం పత్రాణ్యార్ద్రాణి లవణేన సహోదూఖలేఽవక్షుద్య స్నేహఘటే ప్రక్షిప్యావలిప్య గోశకృద్భిర్దాహయేత్; ఏతత్పత్రలవణముపదిశంతి వాతరోగేషు ||30||

వాతప్రధానేషు కఫప్రధానేషు వా తథా స్తబ్ధసంకుచితాధ్మాతాదిషు భోజనోపయోగీని లవణాన్యుత్పాదయన్నాహ- గంధర్వేత్యాది| గంధర్వహస్త ఏరండః, ముష్కకః కృష్ణపుష్పముష్కకః, నక్తమాలః కరంజః, పూతీకశ్చిరబిల్వః, సర్వపత్రసమం లవణం సైంధవం దేయమితి వృద్ధవైద్యాః| ఏతద్వాతరోగేషు కఫప్రాయేషు||30||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

ఏవం స్నుహీకాండవార్తాకుశిగ్రులవణాని సంక్షుద్య ఘటం పూరయిత్వా సర్పిస్తైలవసామజ్జభిః ప్రక్షిప్యావలిప్య గోశకృద్భిర్దాహయేత్; ఏతత్ స్నేహలవణముపదిశంతి వాతరోగేషు | (ఇతి కాండలవణం) ||31||

ఏవమిత్యాది| స్నుహీకాండః సేహుండయష్టిః| చతుఃస్నేహస్య లవణస్య సైంధవస్య చ సర్వద్రవ్యేణ సమత్వం బోద్ధవ్యం| వాతరోగేషు వాతప్రాయేషు||31||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

గండీరపలాశకుటజబిల్వార్కస్నుహ్యపామార్గపాటలాపారిభద్రకనాదేయీకృష్ణగంధానీపనింబనిర్దహన్యటరూషకనక్తమాలక- పూతికబృహతీకంటకారికాభల్లాతకేంగుదీవైజయంతీకదలీబాష్పద్వయేక్షురకేంద్రవారుణీశ్వేతమోక్షకాశోకా ఇత్యేవం వర్గం సమూలపత్రశాఖమార్ద్రమాహృత్య లవణేన సహ సంసృజ్య పూర్వవద్దగ్ధ్వా క్షారకల్పేన పరిస్రావ్య విపచేత్, ప్రతివాపశ్చాత్ర హింగ్వాదిభిః పిప్పల్యాదిభిర్వా | ఇత్యేతత్ కల్యాణకలవణం వాతరోగగుల్మప్లీహాగ్నిషంగాజీర్ణార్శోఽరోచకార్తానాం కాసాదిభిః కృమిభిరుపద్రుతానాం చోపదిశంతి పానభోజనేష్వపీతి ||32||

గండీరేత్యాది| గండీరో ద్వివిధః స్థలజో జలజశ్చ; తత్ర స్థలజో హరితశాకపఠితః, జలజో జలపిప్పలీగండీరః; పలాశః శటీ; నాదేయీ జలజంబూః; కృష్ణగంధా శోభాంజనకః; నీపో మహాకదంబః; నిర్దహనీ మోరటః, అగ్నిమంథ ఇత్యేకే, అపరే చిత్రకమాహుః; వైజయంతీ అరణికా; బాష్పద్వయం బాష్పికాద్వయం తచ్చ లోహితం కృష్ణం చ సింధువిషయే, కేచిద్వర్షాభూద్వయమితి పఠంతి; ఇక్షురకస్తాలమఖానా ; సర్వద్రవ్యసమం సైంధవలవణం; ఏతత్ సర్వముదూఖలే సంక్షుద్య దహేత్| తద్భస్మ పృథక్ కృత్వా లవణాత్, క్షారకల్పేన పరిస్రావ్య, తత్ర లవణం ప్రక్షిప్య, క్షారవన్మృద్వగ్నినా పచేత్| ప్రతివాపశ్చాత్ర లవణపాదః పిప్పల్యాదేర్హింగ్వాదేర్వా| అగ్నిసంగోఽగ్నిమాంద్యం| అజీర్ణం అలసకవిసూచికాది| కాసాదిభిరిత్యాదిశబ్దాచ్ఛ్వాసహిక్కాదయః కఫవాతజాః| కేచిత్ ప్రతివాపం పిప్పల్యాదిం మన్యంతే, హింగ్వాదిమపరే, హింగ్వాదిం పిప్పల్యాదిం చాన్యే, ఏతత్త్రయమపి ప్రమాణం, పూర్వేషామాచార్యాణాం సమ్మతత్వాత్||32||

Adhikarana 25 (33) · Śloka 33

భవతి చాత్ర- విష్యందనాదుష్ణభావాద్దోషాణాం చ విపాచనాత్ | సంస్కారపాచనాచ్చేదం వాతరోగేషు శస్యతే ||33||

లవణఫలానుశంసామాహ- విష్యందనాదిత్యాది| విష్యందనాత్ స్రవణాత్| లవణఫలానుశంసాం కేచిదభిదధతి, అన్యేఽనార్షమాహురిమం పాఠం||33||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః ||4||

ఇతి శ్రీడల్హణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః||4||