Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતો વિદ્રધીનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
ઉક્તા વિદ્રધયઃ ષડ્યે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ |
શેષેષ્વામેષુ કર્તવ્યા ત્વરિતં શોફવત્ ક્રિયા ||૩||
View original
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः |
शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
ષડ્ગ્રહણં દ્વન્દ્વજવિદ્રધિનિષેધાર્થમ્| પુનરસાધ્યકીર્તનં ચિકિત્સાપ્રક્રમત્વાત્તદુપક્રમનિષેધાર્થમ્| શેષેષુ પઞ્ચસુ શોફવત્ ક્રિયેતિ સા પુનરપતર્પણાદ્યા વિરેચનાન્તૈકાદશવિધા||૧-૩||
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
વાતઘ્નમૂલકલ્કૈસ્તુ ઘૃતતૈલવસાયુતૈઃ |
સુખોષ્ણો બહલો લેપઃ પ્રયોજ્યો વાતવિદ્રધૌ ||૪||
સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ કાકોલ્યાદિઃ સતર્પણઃ |
સ્નેહામ્લસિદ્ધો લવણઃ પ્રયોજ્યશ્ચોપનાહને ||૫||
વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ પયોભિઃ પાયસૈસ્તથા |
સ્વેદયેત્ સતતં ચાપિ નિર્હરેચ્ચાપિ શોણિતમ્ ||૬||
સ ચેદેવમુપક્રાન્તઃ પાકાયાભિમુખો યદિ |
તં પાચયિત્વા શસ્ત્રેણ ભિન્દ્યાદ્ભિન્નં ચ શોધયેત્ ||૭||
પઞ્ચમૂલકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લવણોત્તરૈઃ |
તૈલૈર્ભદ્રાદિમધુકસંયુક્તૈઃ પ્રતિપૂરયેત્ ||૮||
વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ |
પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેન ચ રોપયેત્ ||૯||
View original
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः |
सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४||
सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः |
स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५||
वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा |
स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६||
स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि |
तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७||
पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः |
तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८||
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च |
पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
વાતઘ્નેત્યાદિ| વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, અન્યે તુ વાતઘ્નઃ શોભાઞ્જનકઃ| ‘મુરઙ્ગીમૂલકલ્કૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; મુરઙ્ગી શોભાઞ્જનકઃ| સાનૂપેત્યાદિ અયં સાલ્વણપ્રકારઃ| આનૂપા મહિષાદયઃ, ઔદકાઃ કોશસ્થાદયઃ, તર્પયતીતિ તર્પણં, વાતપિત્તહરા વિદારિગન્ધાદયઃ, સ્નેહાઃ સર્વ એવ, અમ્લાનિ ચ| લવણૈઃ સંસ્કૃતો લવણઃ| વેશવારૈરિત્યાદિ| વેશવારઃ સંસ્કૃતમાંસવિશેષઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષકૃતા યવાગૂઃ| ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ| લવણોત્તરૈરિતિ લવણપ્રમુખૈસ્તૈલૈરિત્યર્થઃ| ભદ્રાદિ ભદ્રદાર્વાદિ| વૈરેચનિકેત્યાદિ| વૈરેચનિકયુક્તેનેતિ ચૂર્ણીકૃતત્રિવૃદાદિમિશ્રેણ; ગયી તુ વૈરેચનિકયુક્તેન સિદ્ધેનેતિ વ્યાખ્યાનયતિ| ત્રૈવૃતેન સ્નેહેન| તૈલઘૃતસ્નેહાનિ પૃથક્પર્ણ્યાદીનિ રોપણઘૃતસાધને મિશ્રકોક્તાનિ||૪-૯||
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
પૈત્તિકં શર્કરાલાજામધુકૈઃ સારિવાયુતૈઃ |
પ્રદિહ્યાત્ ક્ષીરપિષ્ટૈર્વા પયસ્યોશીરચન્દનૈઃ ||૧૦||
પાક્યૈઃ શીતકષાયૈર્વા ક્ષીરૈરિક્ષુરસૈસ્તથા |
જીવનીયઘૃતૈર્વાઽપિ સેચયેર્ચ્છ્કરાયુતૈઃ ||૧૧||
ત્રિવૃદ્ધરીતકીનાં ચ ચૂર્ણં લિહ્યાન્મધુદ્રવમ્ |
જલૌકોભિર્હરેચ્ચાસૃક્ પક્વં ચાપાટ્ય બુદ્ધિમાન્ ||૧૨||
ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્યૌદકજેન વા |
તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સર્પિષા યુતૈઃ ||૧૩||
ઉપદિહ્ય પ્રતનુના વાસસા વેષ્ટયેદ્વ્રણમ્ |
પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ ||૧૪||
સહરિદ્રૈઃ કૃતં સર્પિઃ સક્ષીરં વ્રણરોપણમ્ |
ક્ષીરશુક્લાપૃથક્પર્ણીસમઙ્ગારોધ્રચન્દનૈઃ ||૧૫||
ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલેષુ તેષાં ત્વક્ષ્વથવા કૃતમ્ |૧૬|
View original
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः |
प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०||
पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा |
जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११||
त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् |
जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२||
क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा |
तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३||
उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् |
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४||
सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् |
क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५||
न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
પૈત્તિકમિત્યાદિ| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| પયસ્યા ક્ષીરકાકોલી, જેજ્જટાચાર્યસ્ત્વર્કપુષ્પીમાહ| પાક્યૈઃ ક્વથિતકષાયૈઃ| શીતકષાયલક્ષણમાહ “દ્રવ્યમાપોથિતં સમ્યગત્યુષ્ણોદકસંસ્થિતમ્| રાત્રિપર્યુષિતં શીતકષાયં ફાણિતં (?) વિદુઃ” ઇતિ| જીવનીયૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ સિદ્ધાનિ જીવનીયઘૃતાનિ| સેચયેત્ પરિષેચયેત્| દાહવેદનોપશમાર્થં વિરેચનમાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષેત્યાદિ ક્ષીરવૃક્ષા ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ| ઔદકાનિ કમલકુમુદકલ્હારપ્રભૃતીનિ| કૃતં સર્પિઃ સંસ્કૃતં સર્પિઃ| ક્ષીરેત્યાદિ ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા , વરાહક્રાન્તેત્યપરે| ન્યગ્રોધાદિર્દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયે પઠિતઃ; પ્રવાલાઃ પલ્લવાઃ||૧૦-૧૫||-
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
નક્તમાલસ્ય પત્રાણિ તરુણાનિ ફલાનિ ચ ||૧૬||
સુમનાયાશ્ચ પત્રાણિ પટોલારિષ્ટયોસ્તથા |
દ્વે હરિદ્રે મધૂચ્છિષ્ટં મધુકં તિક્તરોહિણી ||૧૭||
પ્રિયઙ્ગુઃ કુશમૂલં ચ નિચુલસ્ય ત્વગેવ ચ |
મઞ્જિષ્ઠાચન્દનોશીરમુત્પલં સારિવે ત્રિવૃત્ ||૧૮||
એતેષાં કાર્ષિકૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ |
દુષ્ટવ્રણપ્રશમનં નાડીવ્રણવિશોધનમ્ ||૧૯||
સદ્યશ્છિન્નવ્રણાનાં ચ કરઞ્જાદ્યમિદં શુભમ્ |
દુષ્ટવ્રણાશ્ચ યે કેચિદ્યે ચોત્સૃષ્ટક્રિયા વ્રણાઃ ||૨૦||
નાડ્યો ગમ્ભીરિકા યાશ્ચ સદ્યશ્છિન્નાસ્તથૈવ ચ |
અગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચૈવ યે વ્રણા દારુણા અપિ ||૨૧||
કરઞ્જાદ્યેન હવિષા પ્રશામ્યન્તિ ન સંશયઃ |૨૨|
View original
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६||
सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा |
द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७||
प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च |
मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८||
एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् |
दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९||
सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् |
दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०||
नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च |
अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१||
करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
નક્તમાલસ્યેત્યાદિ| તરુણાનિ તત્કાલોત્પન્નાનિ, આમાનીત્યર્થઃ| સુમના જાતી| નિચુલો વેતસઃ| કેચિદેનમનાર્ષં વદન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી, તસ્માન્મયાઽપ્યઙ્ગીકૃતઃ||૧૬-૨૧||-
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
ઇષ્ટકાસિકતાલોષ્ટગોશકૃત્તુષપાંશુભિઃ ||૨૨||
મૂત્રૈરુષ્ણૈશ્ચ સતતં સ્વેદયેચ્છ્લેષ્મવિદ્રધિમ્ |
કષાયપાનૈર્વમનૈરાલેપૈરુપનાહનૈઃ ||૨૩||
હરેદ્દોષાનભીક્ષ્ણં ચાપ્યલાબ્વાઽસૃક્ તથૈવ ચ |
આરગ્વધકષાયેણ પક્વં ચાપાટ્ય ધાવયેત્ ||૨૪||
હરિદ્રાત્રિવૃતાશક્તુતિલૈર્મધુસમાયુતૈઃ |
પૂરયિત્વા વ્રણં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથા ||૨૫||
તતઃ કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાર્કતિલ્વકૈઃ |
કુર્યાત્તૈલં સગોમૂત્રં હિતં તત્ર સસૈન્ધવમ્ ||૨૬||
પિત્તવિદ્રધિવત્ સર્વાઃ ક્રિયા નિરવશેષતઃ |
વિદ્રધ્યોઃ કુશલઃ કુર્યાદ્રક્તાગન્તુનિમિત્તયોઃ ||૨૭||
વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે |
ઊષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્ સુખકરં નરઃ ||૨૮||
અનયોર્વર્ગયોઃ સિદ્ધં સર્પિર્વૈરેચનેન ચ |
અચિરાદ્વિદ્રધિં હન્તિ પ્રાતઃ પ્રાતર્નિષેવિતમ્ ||૨૯||
એભિરેવ ગણૈશ્ચાપિ સંસિદ્ધં સ્નેહસંયુતમ્ |
કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથૈવાપ્યનુવાસનમ્ ||૩૦||
પાનાલેપનભોજ્યેષુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા |
દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્ ||૩૧||
તોયધાન્યામ્લમૂત્રૈસ્તુ પેયો વાઽપિ સુરાદિભિઃ |
યથાદોષગણક્વાથૈઃ પિબેદ્વાઽપિ શિલાજતુ ||૩૨||
પ્રધાનં ગુગ્ગુલં ચાપિ શુણ્ઠીં ચ સુરદારુ ચ |
સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ સદા ચાપ્યનુલોમનમ્ ||૩૩||
View original
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२||
मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् |
कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३||
हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च |
आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४||
हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः |
पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५||
ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः |
कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६||
पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः |
विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७||
वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते |
ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८||
अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च |
अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९||
एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् |
कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०||
पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१||
तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः |
यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२||
प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च |
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
ઇષ્ટકેત્યાદિ| પાંશુર્ધૂલિઃ| ગોમૂત્રેણ દ્રવસ્વેદઃ| કષાયેત્યાદિ| બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથેતિ “ઘનેન વાસસા શ્લૈષ્મિકં ગાઢસ્થાને ગાઢતરમ્” (સૂ. ૧૮) ઇતિ| કુલત્થિકા ચક્ષુષ્યા| ઇદાનીં રક્તાગન્તુનિમિત્તયોરવસરઃ; અનયોરુત્તરયોર્વરુણાદેરૂષકાદેશ્ચ (?); તત્ર વરુણાદેઃ કષાયઃ, ઊષકાદેઃ કલ્કઃ, તેષાં લવણત્વેન કષાયકલ્પનાયા દુઃશકત્વાત્| ત્રિવૃદાદીનામપિ કૃતેન કષાયેણ તદેવ સર્પિરિતિ ચકારાત્| પ્રાતઃ પ્રાતરિતિ વીપ્સયેદં જ્ઞાપયતિ- અભ્યાસેન નિષેવિતં સર્પિર્વિદ્રધિં હન્તીતિ| વરુણાદિગણક્વાથમિત્યાદ્યુપચારોઽભ્યન્તરે, બાહ્યે તુ વિદ્રધાવમર્મજાતે પાચનપાટનશોધનાદ્યુપચારઃ કરણીય ઇતિ| એભિરિત્યાદિ|- એભિરેવ ગણૈર્વરુણાદિવૈરેચનિકૈઃ; અત્રાપિ વરુણાદિવૈરેચનિકૌ કષાયતયા પ્રયોજ્યૌ, ઊષકાદિશ્ચ કલ્કતયા| પાનેત્યાદિ| સ્વભાવત એવામવિદ્રધિપ્રત્યનીકો મધુશિગ્રુઃ, કષાયપાનાદિષુ તસ્ય તુ દોષસ્ય પ્રત્યનીકત્વાર્થં દોષાનતિક્રમેણ વ્રણહિતવાતપિત્તકફહરદ્રવ્યપ્રક્ષેપઃ| તોયેત્યાદિ|- તોયાદિભિઃ સુરાન્તૈર્યથાદોષં સ એવ મધુશિગ્રુરિતિ; તત્ર તોયેન પિત્તવિદ્રધૌ, ધાન્યામ્લેન વાતવિદ્રધૌ, મૂત્રેણ કફવિદ્રધૌ, અવિદગ્ધે પુના રક્તે સુરાદિભિર્નાન્યત્ર| યથેત્યાદિ|- યથાદોષગણક્વાથૈરિતિ વાતાદિપ્રત્યનીકૈરિત્યર્થઃ| પ્રધાનં ગુગ્ગુલં મહિષાખ્યમિત્યર્થઃ, પ્રધાનં મેદોહરત્વાદ્વિદ્રધૌ શ્રેષ્ઠમિત્યન્યે| તત્ર ગુગ્ગુલુકલ્પેન વાતિકે દેવદારુ, શ્લૈષ્મિકે શુણ્ઠીતિ| સ્નેહોપનાહાનુલોમનાદીનિ બાહ્યવાતપિત્તકફવિદ્રધિવિષયાણિ પ્રાગુક્તાન્યભ્યન્તરેઽપિ વિદ્રધૌ યથાદૌષં વિભજ્ય યોજ્યાનિ||૨૨-૩૩||
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
યથોદ્દિષ્ટાં સિરાં વિધ્યેત્ કફજે વિદ્રધૌ ભિષક્ |
રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ કેચિદ્બાહૌ વદન્તિ તુ ||૩૪||
View original
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् |
रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
અન્તર્વિદ્રધૌ દૂષ્યશોણિતસ્ય ગમ્ભીરાનુગતત્વાત્તત્ર સિરાવ્યધમુદ્દિશન્નાહ- યથેત્યાદિ|- યથોદ્દિષ્ટામિતિ “વામપાર્શ્વ કક્ષાસ્તનયોરન્તરેઽન્તર્વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ’ (શા. ૮) ઇતિ| તેન કક્ષાન્તરાશ્રયદેશસ્યાધઃ સ્તનયોરુપરિષ્ટાત્ પાર્શ્વવિશેષે કફવિદ્રધૌ| રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ બાહૌ કેચિદાહુઃ; બાહૌ બાહુમધ્યે કૂર્પરે, તેન સ્થાનાન્તરાશ્રયમેકીયમતમ્||૩૪||
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
પક્વં વા બહિરુન્નદ્ધં ભિત્ત્વા વ્રણવદાચરેત્ |
સ્રુતેષૂર્ધ્વમધો વાઽપિ મૈરેયામ્લસુરાસવૈઃ ||૩૫||
પેયો વરુણકાદિસ્તુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા |
શિગ્રુમૂલજલે સિદ્ધં સસિદ્ધાર્થકમોદનમ્ ||૩૬||
યવકોલકુલત્થાનાં યૂષૈર્ભુઞ્જીત માનવઃ |
પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત માત્રયા તૈલ્વકં ઘૃતમ્ ||૩૭||
ત્રિવૃતાદિગણક્વાથસિદ્ધં વાઽપ્યુપશાન્તયે |૩૮|
View original
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् |
स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५||
पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६||
यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः |
प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७||
त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
પક્વમિત્યાદિ| સુરાસવયોઃ પ્રત્યેકં નિષ્પાદિતયોરેકીકૃત્ય પુનઃ સન્ધાનં મૈરેયઃ, અમ્લં કાઞ્જિકં, સુરા પિષ્ટમયી, દ્રવપ્રધાન આસવઃ| શિગ્ર્વિત્યાદિ| અત્ર સંસ્કાર્ય એવ સિદ્ધાર્થપ્રક્ષેપઃ| માત્રયા અલ્પશ ઇત્યર્થઃ| તૈલ્વકં ઘૃતં વાતવ્યાધૌ પઠિતમ્| ત્રિવૃતેત્યાદિ સિદ્ધં સર્પિરિત્યનુવર્તતે||૩૫-૩૭||-
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
નોપગચ્છેદ્યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ ||૩૮||
પર્યાગતે વિદ્રધૌ તુ સિદ્ધિર્નૈકાન્તિકી સ્મૃતા |૩૯|
View original
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८||
पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| પર્યાગતે પરિપાકમાગતે ન સિદ્ધિઃ||૩૮||-
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીત મજ્જજાતે તુ વિદ્રધૌ ||૩૯||
સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં કુર્યાદ્રક્તાવસેચનમ્ |
વિદ્રધ્યુક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પક્વે વાઽસ્થિ તુ ભેદયેત્ ||૪૦||
નિઃશલ્યમથ વિજ્ઞાય કર્તવ્યં વ્રણશોધનમ્ |
ધાવેત્તિક્તકષાયેણ તિક્તં સર્પિસ્તથા હિતમ્ ||૪૧||
યદિ મજ્જપરિસ્રાવો ન નિવર્તેત દેહિનઃ |
કુર્યાત્ સંશોધનીયાનિ કષાયાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૨||
પ્રિયઙ્ગુધાતકીરોધ્રકટ્ફલં તિનિસૈન્ધવમ્ |
એતૈસ્તૈલં વિપક્તવ્યં વિદ્રધિવ્રણરોપણમ્ ||૪૩||
View original
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् |
विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०||
निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् |
धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१||
यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः |
कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२||
प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् |
एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
પરં મજ્જવિદ્રધૌ પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીતેતિ ‘ચિકિત્સામ્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| કાં ચિકિત્સાં કુર્વીતેત્યાશઙ્ક્યાહ- સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનામિત્યાદિ| તિનિઃ તિનિસઃ, એકદેશેનાપિ સમુદાયો બુધ્યતે; યથા- સત્યા સત્યભામા, ભીમો ભીમસેન ઇતિ||૩૯-૪૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિદ્રધિચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||