Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

૧૬. વિદ્રધિચિકિત્સિતમ્

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ૧ (૧-૩) · Śloka ૩

અથાતો વિદ્રધીનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ઉક્તા વિદ્રધયઃ ષડ્યે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ | શેષેષ્વામેષુ કર્તવ્યા ત્વરિતં શોફવત્ ક્રિયા ||૩||

View original

अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः | शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||

Meaning of the śloka

Now the treatment of vidradhi will be explained, as taught by Bhagavān Dhanvantari. Six kinds of vidradhi have been described. Among them, the type arising from all the doṣas together is incurable. In the remaining kinds, while the swelling is still unripe, treatment like that prescribed for śopha should be undertaken promptly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ષડ્ગ્રહણં દ્વન્દ્વજવિદ્રધિનિષેધાર્થમ્| પુનરસાધ્યકીર્તનં ચિકિત્સાપ્રક્રમત્વાત્તદુપક્રમનિષેધાર્થમ્| શેષેષુ પઞ્ચસુ શોફવત્ ક્રિયેતિ સા પુનરપતર્પણાદ્યા વિરેચનાન્તૈકાદશવિધા||૧-૩||

Meaning of the commentary

The commentator explains that the mention of six excludes vidradhi produced by a combination of two doṣas. Its incurability is stated again because treatment is now beginning, in order to prohibit intervention in that incurable type. For the other five types, treatment like that for śopha means the eleven measures beginning with apatarpaṇa and ending with virecana.

Key terms

vidradhi
The classical disease entity discussed in this chapter, commonly characterized by a deep inflammatory swelling or suppurative lesion.
sarvaja
Arising from all the doṣas together; identified here as incurable.
āma
The unripe or not-yet-suppurated stage of the swelling in this context.
śopha
Swelling; its treatment sequence is applied here to the unripe stage of vidradhi.
apatarpaṇa
The first of the eleven measures referenced by the commentator for treating swelling.

Adhikarana ૨ (૪-૯) · Śloka ૯

વાતઘ્નમૂલકલ્કૈસ્તુ ઘૃતતૈલવસાયુતૈઃ | સુખોષ્ણો બહલો લેપઃ પ્રયોજ્યો વાતવિદ્રધૌ ||૪|| સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ કાકોલ્યાદિઃ સતર્પણઃ | સ્નેહામ્લસિદ્ધો લવણઃ પ્રયોજ્યશ્ચોપનાહને ||૫|| વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ પયોભિઃ પાયસૈસ્તથા | સ્વેદયેત્ સતતં ચાપિ નિર્હરેચ્ચાપિ શોણિતમ્ ||૬|| સ ચેદેવમુપક્રાન્તઃ પાકાયાભિમુખો યદિ | તં પાચયિત્વા શસ્ત્રેણ ભિન્દ્યાદ્ભિન્નં ચ શોધયેત્ ||૭|| પઞ્ચમૂલકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લવણોત્તરૈઃ | તૈલૈર્ભદ્રાદિમધુકસંયુક્તૈઃ પ્રતિપૂરયેત્ ||૮|| વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ | પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેન ચ રોપયેત્ ||૯||

View original

वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः | सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४|| सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः | स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५|| वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा | स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६|| स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि | तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७|| पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः | तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८|| वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च | पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||

Meaning of the śloka

For vāta-type vidradhi, the text prescribes a thick, comfortably warm application prepared from pastes of vāta-pacifying roots with ghee, oil, and animal fat. A nourishing poultice is described using meat from marsh-dwelling and aquatic animals, the Kākolyādi group, fats, sour substances, and salt. Continuous fomentation is advised with prepared meat, kṛśarā, milk, and pāyasa, together with removal of blood. If, despite these measures, the lesion advances toward suppuration, it is to be brought to maturity, opened with an instrument, and cleansed. After washing with a Pañcamūla decoction, it is to be filled with salt-predominant oils combined with the Bhadrādi group and Madhuka. Cleansing is then described with a Trivṛt-based preparation combined with purgative substances, followed by healing treatment with a Trivṛt preparation processed with the Pṛthakparṇyādi group.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

વાતઘ્નેત્યાદિ| વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, અન્યે તુ વાતઘ્નઃ શોભાઞ્જનકઃ| ‘મુરઙ્ગીમૂલકલ્કૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; મુરઙ્ગી શોભાઞ્જનકઃ| સાનૂપેત્યાદિ અયં સાલ્વણપ્રકારઃ| આનૂપા મહિષાદયઃ, ઔદકાઃ કોશસ્થાદયઃ, તર્પયતીતિ તર્પણં, વાતપિત્તહરા વિદારિગન્ધાદયઃ, સ્નેહાઃ સર્વ એવ, અમ્લાનિ ચ| લવણૈઃ સંસ્કૃતો લવણઃ| વેશવારૈરિત્યાદિ| વેશવારઃ સંસ્કૃતમાંસવિશેષઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષકૃતા યવાગૂઃ| ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ| લવણોત્તરૈરિતિ લવણપ્રમુખૈસ્તૈલૈરિત્યર્થઃ| ભદ્રાદિ ભદ્રદાર્વાદિ| વૈરેચનિકેત્યાદિ| વૈરેચનિકયુક્તેનેતિ ચૂર્ણીકૃતત્રિવૃદાદિમિશ્રેણ; ગયી તુ વૈરેચનિકયુક્તેન સિદ્ધેનેતિ વ્યાખ્યાનયતિ| ત્રૈવૃતેન સ્નેહેન| તૈલઘૃતસ્નેહાનિ પૃથક્પર્ણ્યાદીનિ રોપણઘૃતસાધને મિશ્રકોક્તાનિ||૪-૯||

Meaning of the commentary

The commentary first explains the ingredients and preserves variant readings. Vāta-pacifying substances may mean the Bhadradārvādi group; another interpretation takes vātāghna as Śobhāñjanaka. Some read ‘paste of Muraṅgī root,’ and Muraṅgī is also identified as Śobhāñjanaka. The marsh-animal preparation is characterized as a kind of sālvana: marsh animals include buffalo and the aquatic class includes shell-dwelling creatures; tarpaṇa substances are nourishing and include the Vidārigandhādi group said to pacify vāta and pitta, along with fats and sour substances. The salt is salt processed with these ingredients. Veśavāra is a particular prepared meat dish; kṛśarā is a gruel made from sesame, rice, and māṣa; pāyasa is rice cooked in milk. ‘Salt-predominant oils’ means oils in which salt is foremost, and Bhadrādi refers to Bhadradārvādi. For the cleansing preparation, one explanation says Trivṛt-based fat mixed with powdered Trivṛt and other purgative substances, while Gayī explains it as fat cooked with purgative substances. The Pṛthakparṇyādi oils and ghees are those stated in the mixed healing-ghee formulation.

Key terms

vātavidradhi
The vāta-predominant type of vidradhi treated in this passage.
upanāha
A warm poultice or enclosing application described here for the lesion.
veśavāra
A particular kind of prepared meat according to the commentary.
kṛśarā
A gruel described by the commentator as made from sesame, rice, and māṣa.
Traivṛta (traivṛta)
A Trivṛt-based fatty preparation used here in the stated cleansing and healing sequence.

Adhikarana ૩ (૧૦-૧૫) · Śloka ૧૬

પૈત્તિકં શર્કરાલાજામધુકૈઃ સારિવાયુતૈઃ | પ્રદિહ્યાત્ ક્ષીરપિષ્ટૈર્વા પયસ્યોશીરચન્દનૈઃ ||૧૦|| પાક્યૈઃ શીતકષાયૈર્વા ક્ષીરૈરિક્ષુરસૈસ્તથા | જીવનીયઘૃતૈર્વાઽપિ સેચયેર્ચ્છ્કરાયુતૈઃ ||૧૧|| ત્રિવૃદ્ધરીતકીનાં ચ ચૂર્ણં લિહ્યાન્મધુદ્રવમ્ | જલૌકોભિર્હરેચ્ચાસૃક્ પક્વં ચાપાટ્ય બુદ્ધિમાન્ ||૧૨|| ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્યૌદકજેન વા | તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સર્પિષા યુતૈઃ ||૧૩|| ઉપદિહ્ય પ્રતનુના વાસસા વેષ્ટયેદ્વ્રણમ્ | પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ ||૧૪|| સહરિદ્રૈઃ કૃતં સર્પિઃ સક્ષીરં વ્રણરોપણમ્ | ક્ષીરશુક્લાપૃથક્પર્ણીસમઙ્ગારોધ્રચન્દનૈઃ ||૧૫|| ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલેષુ તેષાં ત્વક્ષ્વથવા કૃતમ્ |૧૬|

View original

पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः | प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०|| पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा | जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११|| त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् | जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२|| क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा | तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३|| उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् | प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४|| सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् | क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५|| न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|

Meaning of the śloka

For pitta-type vidradhi, the passage describes applications made with Śarkarā, parched grain, Madhuka, and Sārivā, or with Payasyā, Uśīra, and Candana ground in milk. It also describes irrigation with boiled or cold infusions, milk, sugarcane juice, or Jīvanīya ghee combined with sugar. Powdered Trivṛt and Harītakī mixed with honey is prescribed, and blood is to be removed with leeches. When the lesion has suppurated, the knowledgeable practitioner is to open it. It is then washed with a decoction of latex-bearing trees or aquatic plants, covered with a thin application of sesame and Yaṣṭīmadhuka mixed with honey and ghee, and bandaged with a fine cloth. Ghee processed with the listed cooling and wound-healing substances, milk, Kṣīraśuklā, Pṛthakparṇī, Samaṅgā, Rodhra, and Candana, or with shoots or bark of the Nyagrodhādi group, is described for healing the wound.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પૈત્તિકમિત્યાદિ| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| પયસ્યા ક્ષીરકાકોલી, જેજ્જટાચાર્યસ્ત્વર્કપુષ્પીમાહ| પાક્યૈઃ ક્વથિતકષાયૈઃ| શીતકષાયલક્ષણમાહ “દ્રવ્યમાપોથિતં સમ્યગત્યુષ્ણોદકસંસ્થિતમ્| રાત્રિપર્યુષિતં શીતકષાયં ફાણિતં (?) વિદુઃ” ઇતિ| જીવનીયૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ સિદ્ધાનિ જીવનીયઘૃતાનિ| સેચયેત્ પરિષેચયેત્| દાહવેદનોપશમાર્થં વિરેચનમાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષેત્યાદિ ક્ષીરવૃક્ષા ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ| ઔદકાનિ કમલકુમુદકલ્હારપ્રભૃતીનિ| કૃતં સર્પિઃ સંસ્કૃતં સર્પિઃ| ક્ષીરેત્યાદિ ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા , વરાહક્રાન્તેત્યપરે| ન્યગ્રોધાદિર્દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયે પઠિતઃ; પ્રવાલાઃ પલ્લવાઃ||૧૦-૧૫||-

Meaning of the commentary

The commentator glosses ‘apply’ as ‘smear’ and identifies Payasyā as Kṣīrakākolī, while preserving Jejjaṭācārya's alternative identification as Arkapuṣpī. Pākya decoctions are boiled decoctions. A cited definition describes śītakaṣāya as properly crushed material kept in very hot water overnight, but the supplied quotation contains an uncertain word marked with a question sign. Jīvanīya ghees are prepared with the Kākolyādi or Jīvanīya substances, and irrigation means pouring over the affected part. Trivṛt and Harītakī are introduced as purgation for relief of burning and pain. The latex-bearing trees are listed as Nyagrodha, Udumbara, Aśvattha, Plakṣa, and Gardabhāṇḍa; aquatic substances include lotus, water lily, Kalhāra, and others. ‘Prepared ghee’ means processed ghee. Kṣīraśuklā is identified as Kṣīravidārī. Samaṅgā is identified as Mañjiṣṭhā, though others identify it as Varāhakrāntā. The Nyagrodhādi group is said to be listed in the collection of substances, and pravāla means young shoots.

Key terms

paittika vidradhi
The pitta-predominant type of vidradhi addressed in this passage.
śītakaṣāya
A cold infusion whose preparation is defined in the commentary, although one word in the cited definition is uncertain.
Payasyā (payasyā)
A plant identified as Kṣīrakākolī by the commentator and as Arkapuṣpī by Jejjaṭācārya.
jalaukā
Leeches, named here for removing blood.
Samaṅgā (samaṅgā)
A substance identified as Mañjiṣṭhā in one reading and Varāhakrāntā by others.

Adhikarana ૪ (૧૬-૨૧) · Śloka ૨૨

નક્તમાલસ્ય પત્રાણિ તરુણાનિ ફલાનિ ચ ||૧૬|| સુમનાયાશ્ચ પત્રાણિ પટોલારિષ્ટયોસ્તથા | દ્વે હરિદ્રે મધૂચ્છિષ્ટં મધુકં તિક્તરોહિણી ||૧૭|| પ્રિયઙ્ગુઃ કુશમૂલં ચ નિચુલસ્ય ત્વગેવ ચ | મઞ્જિષ્ઠાચન્દનોશીરમુત્પલં સારિવે ત્રિવૃત્ ||૧૮|| એતેષાં કાર્ષિકૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ | દુષ્ટવ્રણપ્રશમનં નાડીવ્રણવિશોધનમ્ ||૧૯|| સદ્યશ્છિન્નવ્રણાનાં ચ કરઞ્જાદ્યમિદં શુભમ્ | દુષ્ટવ્રણાશ્ચ યે કેચિદ્યે ચોત્સૃષ્ટક્રિયા વ્રણાઃ ||૨૦|| નાડ્યો ગમ્ભીરિકા યાશ્ચ સદ્યશ્છિન્નાસ્તથૈવ ચ | અગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચૈવ યે વ્રણા દારુણા અપિ ||૨૧|| કરઞ્જાદ્યેન હવિષા પ્રશામ્યન્તિ ન સંશયઃ |૨૨|

View original

नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६|| सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा | द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७|| प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च | मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८|| एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् | दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९|| सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् | दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०|| नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च | अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१|| करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|

Meaning of the śloka

The text lists young leaves and fruits of Naktamāla; leaves of Sumanā, Paṭola, and Ariṣṭa; the two Haridrās; beeswax; Madhuka; Tiktarohiṇī; Priyaṅgu; Kuśa root; bark of Nicula; Mañjiṣṭhā, Candana, Uśīra, Utpala, the two Sārivās, and Trivṛt. Equal karṣa portions of these are to be processed with a prastha of ghee. The resulting Karañjādi ghee is praised for calming duṣṭavraṇa, cleansing nāḍīvraṇa, and treating freshly incised wounds. The passage further states that neglected wounds, sinus-like and deep wounds, recent incisions, and even severe wounds caused by fire or alkali subside through this preparation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

નક્તમાલસ્યેત્યાદિ| તરુણાનિ તત્કાલોત્પન્નાનિ, આમાનીત્યર્થઃ| સુમના જાતી| નિચુલો વેતસઃ| કેચિદેનમનાર્ષં વદન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી, તસ્માન્મયાઽપ્યઙ્ગીકૃતઃ||૧૬-૨૧||-

Meaning of the commentary

The commentator explains that taruṇa means newly produced and therefore unripe or fresh. Sumanā is identified as Jātī, and Nicula as Vetasa. Some authorities regard this passage as not belonging to the ancient authoritative text, but Gayī rejects that view; the commentator likewise accepts the passage. This disagreement about textual authenticity is preserved without resolving it.

Key terms

Karañjādi ghṛta (karañjādi ghṛta)
The medicated ghee formulation beginning with Naktamāla or Karañja-related ingredients described in the passage.
duṣṭavraṇa
A wound regarded in the classical text as impaired, contaminated, or difficult to heal.
nāḍīvraṇa
A wound with a tract or channel, described here as requiring cleansing.
agnikṣārakṛta vraṇa
A wound caused by fire cautery or an alkaline agent.
anārṣa
Considered by some authorities not to belong to the ancient authoritative textual tradition.

Adhikarana ૫ (૨૨-૩૩) · Śloka ૩૩

ઇષ્ટકાસિકતાલોષ્ટગોશકૃત્તુષપાંશુભિઃ ||૨૨|| મૂત્રૈરુષ્ણૈશ્ચ સતતં સ્વેદયેચ્છ્લેષ્મવિદ્રધિમ્ | કષાયપાનૈર્વમનૈરાલેપૈરુપનાહનૈઃ ||૨૩|| હરેદ્દોષાનભીક્ષ્ણં ચાપ્યલાબ્વાઽસૃક્ તથૈવ ચ | આરગ્વધકષાયેણ પક્વં ચાપાટ્ય ધાવયેત્ ||૨૪|| હરિદ્રાત્રિવૃતાશક્તુતિલૈર્મધુસમાયુતૈઃ | પૂરયિત્વા વ્રણં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથા ||૨૫|| તતઃ કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાર્કતિલ્વકૈઃ | કુર્યાત્તૈલં સગોમૂત્રં હિતં તત્ર સસૈન્ધવમ્ ||૨૬|| પિત્તવિદ્રધિવત્ સર્વાઃ ક્રિયા નિરવશેષતઃ | વિદ્રધ્યોઃ કુશલઃ કુર્યાદ્રક્તાગન્તુનિમિત્તયોઃ ||૨૭|| વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે | ઊષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્ સુખકરં નરઃ ||૨૮|| અનયોર્વર્ગયોઃ સિદ્ધં સર્પિર્વૈરેચનેન ચ | અચિરાદ્વિદ્રધિં હન્તિ પ્રાતઃ પ્રાતર્નિષેવિતમ્ ||૨૯|| એભિરેવ ગણૈશ્ચાપિ સંસિદ્ધં સ્નેહસંયુતમ્ | કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથૈવાપ્યનુવાસનમ્ ||૩૦|| પાનાલેપનભોજ્યેષુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા | દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્ ||૩૧|| તોયધાન્યામ્લમૂત્રૈસ્તુ પેયો વાઽપિ સુરાદિભિઃ | યથાદોષગણક્વાથૈઃ પિબેદ્વાઽપિ શિલાજતુ ||૩૨|| પ્રધાનં ગુગ્ગુલં ચાપિ શુણ્ઠીં ચ સુરદારુ ચ | સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ સદા ચાપ્યનુલોમનમ્ ||૩૩||

View original

इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२|| मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् | कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३|| हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च | आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४|| हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः | पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५|| ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः | कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६|| पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः | विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७|| वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते | ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८|| अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च | अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९|| एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०|| पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१|| तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः | यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२|| प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च | स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||

Meaning of the śloka

For a śleṣma-associated vidradhi, the text prescribes repeated warming with heated materials and liquids, together with decoctions, emesis, applications, poultices, repeated removal of the doṣas, and bloodletting with an alābu. Once the swelling has matured, it is to be opened, washed with Āragvadha decoction, filled with a mixture containing Haridrā, Trivṛt, Āśaktu, sesame and honey, and bandaged as previously taught. It then describes a medicated oil containing named substances, cow urine and rock salt. For vidradhi attributed to blood or an external cause, the full treatment stated for pitta-type vidradhi is prescribed. For an unripe internal vidradhi, it names Varuṇādi decoction with Ūṣakādi, medicated ghee prepared from these groups and purgative substances, and medicated enemas. Madhuśigru is included in drinks, external applications or food according to the doṣa. The passage also names different liquids, doṣa-appropriate decoctions, Śilājatu, Guggulu, Śuṇṭhī and Suradāru, and prescribes oleation, poulticing and maintenance of downward movement.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇષ્ટકેત્યાદિ| પાંશુર્ધૂલિઃ| ગોમૂત્રેણ દ્રવસ્વેદઃ| કષાયેત્યાદિ| બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથેતિ “ઘનેન વાસસા શ્લૈષ્મિકં ગાઢસ્થાને ગાઢતરમ્” (સૂ. ૧૮) ઇતિ| કુલત્થિકા ચક્ષુષ્યા| ઇદાનીં રક્તાગન્તુનિમિત્તયોરવસરઃ; અનયોરુત્તરયોર્વરુણાદેરૂષકાદેશ્ચ (?); તત્ર વરુણાદેઃ કષાયઃ, ઊષકાદેઃ કલ્કઃ, તેષાં લવણત્વેન કષાયકલ્પનાયા દુઃશકત્વાત્| ત્રિવૃદાદીનામપિ કૃતેન કષાયેણ તદેવ સર્પિરિતિ ચકારાત્| પ્રાતઃ પ્રાતરિતિ વીપ્સયેદં જ્ઞાપયતિ- અભ્યાસેન નિષેવિતં સર્પિર્વિદ્રધિં હન્તીતિ| વરુણાદિગણક્વાથમિત્યાદ્યુપચારોઽભ્યન્તરે, બાહ્યે તુ વિદ્રધાવમર્મજાતે પાચનપાટનશોધનાદ્યુપચારઃ કરણીય ઇતિ| એભિરિત્યાદિ|- એભિરેવ ગણૈર્વરુણાદિવૈરેચનિકૈઃ; અત્રાપિ વરુણાદિવૈરેચનિકૌ કષાયતયા પ્રયોજ્યૌ, ઊષકાદિશ્ચ કલ્કતયા| પાનેત્યાદિ| સ્વભાવત એવામવિદ્રધિપ્રત્યનીકો મધુશિગ્રુઃ, કષાયપાનાદિષુ તસ્ય તુ દોષસ્ય પ્રત્યનીકત્વાર્થં દોષાનતિક્રમેણ વ્રણહિતવાતપિત્તકફહરદ્રવ્યપ્રક્ષેપઃ| તોયેત્યાદિ|- તોયાદિભિઃ સુરાન્તૈર્યથાદોષં સ એવ મધુશિગ્રુરિતિ; તત્ર તોયેન પિત્તવિદ્રધૌ, ધાન્યામ્લેન વાતવિદ્રધૌ, મૂત્રેણ કફવિદ્રધૌ, અવિદગ્ધે પુના રક્તે સુરાદિભિર્નાન્યત્ર| યથેત્યાદિ|- યથાદોષગણક્વાથૈરિતિ વાતાદિપ્રત્યનીકૈરિત્યર્થઃ| પ્રધાનં ગુગ્ગુલં મહિષાખ્યમિત્યર્થઃ, પ્રધાનં મેદોહરત્વાદ્વિદ્રધૌ શ્રેષ્ઠમિત્યન્યે| તત્ર ગુગ્ગુલુકલ્પેન વાતિકે દેવદારુ, શ્લૈષ્મિકે શુણ્ઠીતિ| સ્નેહોપનાહાનુલોમનાદીનિ બાહ્યવાતપિત્તકફવિદ્રધિવિષયાણિ પ્રાગુક્તાન્યભ્યન્તરેઽપિ વિદ્રધૌ યથાદૌષં વિભજ્ય યોજ્યાનિ||૨૨-૩૩||

Meaning of the commentary

The commentator explains pāṃśu as dust and takes cow urine as the liquid used for sweating. The instruction to bandage refers back to the earlier rule that a śleṣma disorder is bound firmly, and still more firmly at a dense site. Kulatthikā is glossed as Cakṣuṣyā. The discussion then turns to vidradhi caused by blood and by an external factor. The wording that relates the two following groups, Varuṇādi and Ūṣakādi, contains an uncertainty marker in the supplied commentary. The commentator nevertheless explains that Varuṇādi is used as a decoction and Ūṣakādi as a paste, since preparing a decoction from the latter saline substances would be difficult. The word ‘and’ is read as also including a decoction made from Trivṛt and the other substances in preparing the same ghee. Repetition of ‘morning after morning’ indicates habitual use. The Varuṇādi passage concerns an internal vidradhi; for an external vidradhi away from a marma, the commentator instead mentions ripening, incision and cleansing measures. For the enemas, Varuṇādi and purgative substances are again used as decoctions and Ūṣakādi as paste. Madhuśigru is regarded as naturally opposed to an unripe vidradhi, while additional substances suited to the wound and to vāta, pitta or kapha are added without departing from the governing doṣa. The accompanying liquid is differentiated by doṣa: water for pitta, sour grain liquid for vāta, urine for kapha, and alcoholic liquids only in the stated condition involving blood. ‘Doṣa-appropriate groups’ means groups opposed to vāta and the other doṣas. One reading identifies pradhāna Guggulu as the variety called Māhiṣa; others understand ‘principal’ to mean that Guggulu is foremost here because it reduces medas. Under the Guggulu preparation, Devadāru is assigned to a vāta condition and Śuṇṭhī to a śleṣma condition. Measures earlier stated for external doṣa-specific vidradhi are extended, with appropriate differentiation, to internal vidradhi.

Key terms

śleṣmavidradhi (śleṣma-vidradhi)
A vidradhi classified in this passage as associated with śleṣma or kapha.
alābu
A classical instrument or method named here for withdrawing blood.
Varuṇādigaṇa (varuṇādi-gaṇa)
The Varuṇa-led group, used as a decoction according to the commentary.
Ūṣakādigaṇa (ūṣakādi-gaṇa)
The Ūṣaka-led group, interpreted by the commentator as supplying a paste rather than a decoction.
Madhuśigru (madhuśigru)
A named substance regarded by the commentary as opposed to an unripe vidradhi.
anulomana
A measure intended in this context to maintain or restore downward movement.

Adhikarana ૬ (૩૪) · Śloka ૩૪

યથોદ્દિષ્ટાં સિરાં વિધ્યેત્ કફજે વિદ્રધૌ ભિષક્ | રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ કેચિદ્બાહૌ વદન્તિ તુ ||૩૪||

View original

यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् | रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||

Meaning of the śloka

In a kapha-type vidradhi, the physician is told to puncture the vein indicated in the earlier teaching. For vidradhi arising from blood, pitta or vāta, some authorities instead prescribe a site on the arm.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અન્તર્વિદ્રધૌ દૂષ્યશોણિતસ્ય ગમ્ભીરાનુગતત્વાત્તત્ર સિરાવ્યધમુદ્દિશન્નાહ- યથેત્યાદિ|- યથોદ્દિષ્ટામિતિ “વામપાર્શ્વ કક્ષાસ્તનયોરન્તરેઽન્તર્વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ’ (શા. ૮) ઇતિ| તેન કક્ષાન્તરાશ્રયદેશસ્યાધઃ સ્તનયોરુપરિષ્ટાત્ પાર્શ્વવિશેષે કફવિદ્રધૌ| રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ બાહૌ કેચિદાહુઃ; બાહૌ બાહુમધ્યે કૂર્પરે, તેન સ્થાનાન્તરાશ્રયમેકીયમતમ્||૩૪||

Meaning of the commentary

Because the affected blood in an internal vidradhi is understood to lie deep, the commentator introduces venesection. ‘The vein previously indicated’ refers to an earlier instruction locating a site on the left side between the axilla and breast for internal vidradhi and pain of the flank; the present commentary relates this specific flank region, below the axillary area and above the breast, to kapha-type vidradhi. For types arising from blood, pitta or vāta, some authorities place the site on the arm, explained as the middle of the arm at the elbow. The commentator preserves this as the view of one school concerning a different anatomical site.

Key terms

sirāvyadha
Classical puncture of a vein, discussed here as a bloodletting procedure.
antarvidradhi (antar-vidradhi)
An internally situated vidradhi, understood by the commentary to involve deeply located affected blood.
kaphaja
Classified as arising from kapha.
ekīyamatam (ekīya-mata)
The opinion of one school, used here for the alternative site on the arm.

Adhikarana ૭ (૩૫-૩૭) · Śloka ૩૮

પક્વં વા બહિરુન્નદ્ધં ભિત્ત્વા વ્રણવદાચરેત્ | સ્રુતેષૂર્ધ્વમધો વાઽપિ મૈરેયામ્લસુરાસવૈઃ ||૩૫|| પેયો વરુણકાદિસ્તુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા | શિગ્રુમૂલજલે સિદ્ધં સસિદ્ધાર્થકમોદનમ્ ||૩૬|| યવકોલકુલત્થાનાં યૂષૈર્ભુઞ્જીત માનવઃ | પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત માત્રયા તૈલ્વકં ઘૃતમ્ ||૩૭|| ત્રિવૃતાદિગણક્વાથસિદ્ધં વાઽપ્યુપશાન્તયે |૩૮|

View original

पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् | स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५|| पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६|| यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः | प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७|| त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|

Meaning of the śloka

When a vidradhi has matured and projects outward, the text says it should be opened and then managed like a wound. If discharge occurs upward or downward, it prescribes drinks made with Maireya, sour liquid, Surā or Āsava, together with Varuṇakādi or Madhuśigru. It also describes rice cooked in water prepared from Śigru root and combined with Siddhārthaka, eaten with soups of barley, Kola and Kulattha. Tailvaka ghee is to be taken morning after morning in a small quantity, or ghee prepared with a decoction of the Trivṛtādi group is stated for relief.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પક્વમિત્યાદિ| સુરાસવયોઃ પ્રત્યેકં નિષ્પાદિતયોરેકીકૃત્ય પુનઃ સન્ધાનં મૈરેયઃ, અમ્લં કાઞ્જિકં, સુરા પિષ્ટમયી, દ્રવપ્રધાન આસવઃ| શિગ્ર્વિત્યાદિ| અત્ર સંસ્કાર્ય એવ સિદ્ધાર્થપ્રક્ષેપઃ| માત્રયા અલ્પશ ઇત્યર્થઃ| તૈલ્વકં ઘૃતં વાતવ્યાધૌ પઠિતમ્| ત્રિવૃતેત્યાદિ સિદ્ધં સર્પિરિત્યનુવર્તતે||૩૫-૩૭||-

Meaning of the commentary

The commentator defines Maireya as a preparation made by separately producing Surā and Āsava, combining them, and fermenting them again. The sour liquid is Kāñjika; Surā is made from a flour-like substrate, while Āsava is predominantly liquid. In the Śigru preparation, Siddhārthaka is to be added to the material being processed. ‘In a measured amount’ is explained as a small quantity. Tailvaka ghee is identified as the preparation taught in the discussion of vāta disorders. In the final line, ‘prepared’ continues to qualify ghee: the intended item is ghee prepared with the Trivṛtādi-group decoction. The supplied commentary closes its reference at verses 35–37 even though the source passage includes a line numbered 38, so the verse division should be reviewed.

Key terms

pakva vidradhi
A vidradhi described as mature or ripened.
Maireya (maireya)
An alcoholic preparation explained as Surā and Āsava combined and fermented again.
Kāñjika (kāñjika)
The sour liquid intended by amla in the commentary.
Tailvaka ghṛta (tailvaka ghṛta)
A named medicated ghee said to have been taught previously under vāta disorders.
Trivṛtādigaṇa (trivṛtādi-gaṇa)
The Trivṛt-led group whose decoction is used, according to the commentary, in preparing ghee.

Adhikarana ૮ (૩૮) · Śloka ૩૯

નોપગચ્છેદ્યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ ||૩૮|| પર્યાગતે વિદ્રધૌ તુ સિદ્ધિર્નૈકાન્તિકી સ્મૃતા |૩૯|

View original

नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८|| पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|

Meaning of the śloka

The physician should make every effort to prevent the vidradhi from reaching suppuration. Once a vidradhi has become fully suppurated, successful treatment is said to be uncertain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| પર્યાગતે પરિપાકમાગતે ન સિદ્ધિઃ||૩૮||-

Meaning of the commentary

The commentator explains prayateta as ‘one should make an effort.’ Paryāgata means that complete suppuration has occurred; at that stage, success is not assured.

Key terms

vidradhi
The classical disease condition discussed in this chapter, retained without assigning it a single modern diagnosis.
pāka
Suppuration or ripening of the vidradhi.
paryāgata
Having reached the stage of complete suppuration, as clarified by the commentary.
siddhi
Successful therapeutic outcome, which the verse says is uncertain after full suppuration.

Adhikarana ૯ (૩૯-૪૩) · Śloka ૪૩

પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીત મજ્જજાતે તુ વિદ્રધૌ ||૩૯|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં કુર્યાદ્રક્તાવસેચનમ્ | વિદ્રધ્યુક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પક્વે વાઽસ્થિ તુ ભેદયેત્ ||૪૦|| નિઃશલ્યમથ વિજ્ઞાય કર્તવ્યં વ્રણશોધનમ્ | ધાવેત્તિક્તકષાયેણ તિક્તં સર્પિસ્તથા હિતમ્ ||૪૧|| યદિ મજ્જપરિસ્રાવો ન નિવર્તેત દેહિનઃ | કુર્યાત્ સંશોધનીયાનિ કષાયાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૨|| પ્રિયઙ્ગુધાતકીરોધ્રકટ્ફલં તિનિસૈન્ધવમ્ | એતૈસ્તૈલં વિપક્તવ્યં વિદ્રધિવ્રણરોપણમ્ ||૪૩||

View original

प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् | विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०|| निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् | धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१|| यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः | कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२|| प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् | एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||

Meaning of the śloka

In a vidradhi arising in the marrow, treatment should be undertaken only after declaring the prognosis guarded. After oleation and fomentation, bloodletting is prescribed, followed by the measures stated for vidradhi. When it has suppurated, the bone is to be opened. After determining that no foreign material remains, the wound is to be cleansed, washed with a bitter-astringent decoction, and treated with bitter medicated ghee. If discharge from the marrow does not cease, the knowledgeable physician is directed to employ cleansing decoctions and related measures. Oil prepared with Priyaṅgu, Dhātakī, Rodhra, Kaṭphala, Tinisa, and rock salt is described for healing a vidradhi wound.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

પરં મજ્જવિદ્રધૌ પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીતેતિ ‘ચિકિત્સામ્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| કાં ચિકિત્સાં કુર્વીતેત્યાશઙ્ક્યાહ- સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનામિત્યાદિ| તિનિઃ તિનિસઃ, એકદેશેનાપિ સમુદાયો બુધ્યતે; યથા- સત્યા સત્યભામા, ભીમો ભીમસેન ઇતિ||૩૯-૪૩||

Meaning of the commentary

The commentator explains that the unstated word ‘treatment’ must be supplied in the statement about acting after giving a guarded prognosis for marrow vidradhi. Anticipating the question of what treatment is meant, the text then begins with the measures for persons prepared by oleation and fomentation. The word tini is explained as tinisa: a part of a name can indicate the complete name, just as Satyā may stand for Satyabhāmā and Bhīma for Bhīmasena.

Key terms

majjavidradhi (majjā-vidradhi)
A vidradhi described as arising in or involving majjā, here rendered as marrow while retaining the classical diagnostic term.
pratyākhyāya
After declaring a guarded or unfavorable prognosis before undertaking treatment.
raktāvasecana
Bloodletting, prescribed here as a historical treatment measure.
vraṇaśodhana
Cleansing of the wound after confirming that no foreign material remains.
majjāparisrāva
Persistent discharge described as coming from the marrow.
Tinisa (tinisa)
A named ingredient; the commentary explains that the abbreviated form tini denotes the full name tinisa.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૧૬

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિદ્રધિચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||

Meaning of the śloka

Thus ends the sixteenth chapter of the Cikitsāsthāna in the Sushruta Samhita, entitled ‘Treatment of Vidradhi.’

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

Meaning of the commentary

The commentary's colophon states that the sixteenth chapter of the Cikitsāsthāna is complete in the Nibandhasaṅgraha commentary on the Sushruta Samhita composed by Śrī Dalhaṇa. The supplied form of the commentator's name contains an editorial spelling variation, Ḍalha(hla)ṇa, which should be checked against the source edition.

Key terms

Cikitsāsthāna (cikitsāsthāna)
The section of the Sushruta Samhita concerned with treatment.
vidradhicikitsita (vidradhi-cikitsita)
Treatment of vidradhi, the title of the completed chapter.
Nibandhasaṅgraha (nibandhasaṅgraha)
The title of Dalhaṇa's commentary named in the commentary colophon.
Dalhaṇa (dalhaṇa)
The commentator named in the colophon, whose supplied spelling includes an editorial variation.
← 15. mūḍhagarbhacikitsitam17. visarpanāḍīstanarōgacikitsitam →