Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતો વિદ્રધીનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ઉક્તા વિદ્રધયઃ ષડ્યે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ | શેષેષ્વામેષુ કર્તવ્યા ત્વરિતં શોફવત્ ક્રિયા ||૩||
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः | शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
વાતઘ્નમૂલકલ્કૈસ્તુ ઘૃતતૈલવસાયુતૈઃ | સુખોષ્ણો બહલો લેપઃ પ્રયોજ્યો વાતવિદ્રધૌ ||૪|| સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ કાકોલ્યાદિઃ સતર્પણઃ | સ્નેહામ્લસિદ્ધો લવણઃ પ્રયોજ્યશ્ચોપનાહને ||૫|| વેશવારૈઃ સકૃશરૈઃ પયોભિઃ પાયસૈસ્તથા | સ્વેદયેત્ સતતં ચાપિ નિર્હરેચ્ચાપિ શોણિતમ્ ||૬|| સ ચેદેવમુપક્રાન્તઃ પાકાયાભિમુખો યદિ | તં પાચયિત્વા શસ્ત્રેણ ભિન્દ્યાદ્ભિન્નં ચ શોધયેત્ ||૭|| પઞ્ચમૂલકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લવણોત્તરૈઃ | તૈલૈર્ભદ્રાદિમધુકસંયુક્તૈઃ પ્રતિપૂરયેત્ ||૮|| વૈરેચનિકયુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ | પૃથક્પર્ણ્યાદિસિદ્ધેન ત્રૈવૃતેન ચ રોપયેત્ ||૯||
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः | सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४|| सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः | स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५|| वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा | स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६|| स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि | तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७|| पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः | तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८|| वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च | पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
પૈત્તિકં શર્કરાલાજામધુકૈઃ સારિવાયુતૈઃ | પ્રદિહ્યાત્ ક્ષીરપિષ્ટૈર્વા પયસ્યોશીરચન્દનૈઃ ||૧૦|| પાક્યૈઃ શીતકષાયૈર્વા ક્ષીરૈરિક્ષુરસૈસ્તથા | જીવનીયઘૃતૈર્વાઽપિ સેચયેર્ચ્છ્કરાયુતૈઃ ||૧૧|| ત્રિવૃદ્ધરીતકીનાં ચ ચૂર્ણં લિહ્યાન્મધુદ્રવમ્ | જલૌકોભિર્હરેચ્ચાસૃક્ પક્વં ચાપાટ્ય બુદ્ધિમાન્ ||૧૨|| ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્યૌદકજેન વા | તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સર્પિષા યુતૈઃ ||૧૩|| ઉપદિહ્ય પ્રતનુના વાસસા વેષ્ટયેદ્વ્રણમ્ | પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ ||૧૪|| સહરિદ્રૈઃ કૃતં સર્પિઃ સક્ષીરં વ્રણરોપણમ્ | ક્ષીરશુક્લાપૃથક્પર્ણીસમઙ્ગારોધ્રચન્દનૈઃ ||૧૫|| ન્યગ્રોધાદિપ્રવાલેષુ તેષાં ત્વક્ષ્વથવા કૃતમ્ |૧૬|
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः | प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०|| पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा | जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११|| त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् | जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२|| क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा | तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३|| उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् | प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४|| सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् | क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५|| न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
નક્તમાલસ્ય પત્રાણિ તરુણાનિ ફલાનિ ચ ||૧૬|| સુમનાયાશ્ચ પત્રાણિ પટોલારિષ્ટયોસ્તથા | દ્વે હરિદ્રે મધૂચ્છિષ્ટં મધુકં તિક્તરોહિણી ||૧૭|| પ્રિયઙ્ગુઃ કુશમૂલં ચ નિચુલસ્ય ત્વગેવ ચ | મઞ્જિષ્ઠાચન્દનોશીરમુત્પલં સારિવે ત્રિવૃત્ ||૧૮|| એતેષાં કાર્ષિકૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ | દુષ્ટવ્રણપ્રશમનં નાડીવ્રણવિશોધનમ્ ||૧૯|| સદ્યશ્છિન્નવ્રણાનાં ચ કરઞ્જાદ્યમિદં શુભમ્ | દુષ્ટવ્રણાશ્ચ યે કેચિદ્યે ચોત્સૃષ્ટક્રિયા વ્રણાઃ ||૨૦|| નાડ્યો ગમ્ભીરિકા યાશ્ચ સદ્યશ્છિન્નાસ્તથૈવ ચ | અગ્નિક્ષારકૃતાશ્ચૈવ યે વ્રણા દારુણા અપિ ||૨૧|| કરઞ્જાદ્યેન હવિષા પ્રશામ્યન્તિ ન સંશયઃ |૨૨|
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६|| सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा | द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७|| प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च | मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८|| एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् | दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९|| सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् | दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०|| नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च | अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१|| करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
ઇષ્ટકાસિકતાલોષ્ટગોશકૃત્તુષપાંશુભિઃ ||૨૨|| મૂત્રૈરુષ્ણૈશ્ચ સતતં સ્વેદયેચ્છ્લેષ્મવિદ્રધિમ્ | કષાયપાનૈર્વમનૈરાલેપૈરુપનાહનૈઃ ||૨૩|| હરેદ્દોષાનભીક્ષ્ણં ચાપ્યલાબ્વાઽસૃક્ તથૈવ ચ | આરગ્વધકષાયેણ પક્વં ચાપાટ્ય ધાવયેત્ ||૨૪|| હરિદ્રાત્રિવૃતાશક્તુતિલૈર્મધુસમાયુતૈઃ | પૂરયિત્વા વ્રણં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ કીર્તિતં યથા ||૨૫|| તતઃ કુલત્થિકાદન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાર્કતિલ્વકૈઃ | કુર્યાત્તૈલં સગોમૂત્રં હિતં તત્ર સસૈન્ધવમ્ ||૨૬|| પિત્તવિદ્રધિવત્ સર્વાઃ ક્રિયા નિરવશેષતઃ | વિદ્રધ્યોઃ કુશલઃ કુર્યાદ્રક્તાગન્તુનિમિત્તયોઃ ||૨૭|| વરુણાદિગણક્વાથમપક્વેઽભ્યન્તરોત્થિતે | ઊષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્ સુખકરં નરઃ ||૨૮|| અનયોર્વર્ગયોઃ સિદ્ધં સર્પિર્વૈરેચનેન ચ | અચિરાદ્વિદ્રધિં હન્તિ પ્રાતઃ પ્રાતર્નિષેવિતમ્ ||૨૯|| એભિરેવ ગણૈશ્ચાપિ સંસિદ્ધં સ્નેહસંયુતમ્ | કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથૈવાપ્યનુવાસનમ્ ||૩૦|| પાનાલેપનભોજ્યેષુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા | દત્તાવાપો યથાદોષમપક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્ ||૩૧|| તોયધાન્યામ્લમૂત્રૈસ્તુ પેયો વાઽપિ સુરાદિભિઃ | યથાદોષગણક્વાથૈઃ પિબેદ્વાઽપિ શિલાજતુ ||૩૨|| પ્રધાનં ગુગ્ગુલં ચાપિ શુણ્ઠીં ચ સુરદારુ ચ | સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ સદા ચાપ્યનુલોમનમ્ ||૩૩||
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२|| मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् | कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३|| हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च | आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४|| हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः | पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५|| ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः | कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६|| पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः | विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७|| वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते | ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८|| अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च | अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९|| एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०|| पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१|| तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः | यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२|| प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च | स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
યથોદ્દિષ્ટાં સિરાં વિધ્યેત્ કફજે વિદ્રધૌ ભિષક્ | રક્તપિત્તાનિલોત્થેષુ કેચિદ્બાહૌ વદન્તિ તુ ||૩૪||
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् | रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
પક્વં વા બહિરુન્નદ્ધં ભિત્ત્વા વ્રણવદાચરેત્ | સ્રુતેષૂર્ધ્વમધો વાઽપિ મૈરેયામ્લસુરાસવૈઃ ||૩૫|| પેયો વરુણકાદિસ્તુ મધુશિગ્રુદ્રુમોઽપિ વા | શિગ્રુમૂલજલે સિદ્ધં સસિદ્ધાર્થકમોદનમ્ ||૩૬|| યવકોલકુલત્થાનાં યૂષૈર્ભુઞ્જીત માનવઃ | પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત માત્રયા તૈલ્વકં ઘૃતમ્ ||૩૭|| ત્રિવૃતાદિગણક્વાથસિદ્ધં વાઽપ્યુપશાન્તયે |૩૮|
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् | स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५|| पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा | शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६|| यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः | प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७|| त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
નોપગચ્છેદ્યથાપાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ ||૩૮|| પર્યાગતે વિદ્રધૌ તુ સિદ્ધિર્નૈકાન્તિકી સ્મૃતા |૩૯|
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८|| पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
પ્રત્યાખ્યાય તુ કુર્વીત મજ્જજાતે તુ વિદ્રધૌ ||૩૯|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં કુર્યાદ્રક્તાવસેચનમ્ | વિદ્રધ્યુક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પક્વે વાઽસ્થિ તુ ભેદયેત્ ||૪૦|| નિઃશલ્યમથ વિજ્ઞાય કર્તવ્યં વ્રણશોધનમ્ | ધાવેત્તિક્તકષાયેણ તિક્તં સર્પિસ્તથા હિતમ્ ||૪૧|| યદિ મજ્જપરિસ્રાવો ન નિવર્તેત દેહિનઃ | કુર્યાત્ સંશોધનીયાનિ કષાયાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૨|| પ્રિયઙ્ગુધાતકીરોધ્રકટ્ફલં તિનિસૈન્ધવમ્ | એતૈસ્તૈલં વિપક્તવ્યં વિદ્રધિવ્રણરોપણમ્ ||૪૩||
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् | विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०|| निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् | धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१|| यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः | कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२|| प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् | एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિદ્રધિચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ||૧૬||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
🔊 Audio coming soon