Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತೋ ವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
ಉಕ್ತಾ ವಿದ್ರಧಯಃ ಷಡ್ಯೇ ತೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಸ್ತು ಸರ್ವಜಃ |
ಶೇಷೇಷ್ವಾಮೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಾ ತ್ವರಿತಂ ಶೋಫವತ್ ಕ್ರಿಯಾ ||೩||
View original
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः |
शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
ಷಡ್ಗ್ರಹಣಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜವಿದ್ರಧಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪುನರಸಾಧ್ಯಕೀರ್ತನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಕ್ರಮತ್ವಾತ್ತದುಪಕ್ರಮನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಶೇಷೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಶೋಫವತ್ ಕ್ರಿಯೇತಿ ಸಾ ಪುನರಪತರ್ಪಣಾದ್ಯಾ ವಿರೇಚನಾನ್ತೈಕಾದಶವಿಧಾ||೧-೩||
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
ವಾತಘ್ನಮೂಲಕಲ್ಕೈಸ್ತು ಘೃತತೈಲವಸಾಯುತೈಃ |
ಸುಖೋಷ್ಣೋ ಬಹಲೋ ಲೇಪಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೋ ವಾತವಿದ್ರಧೌ ||೪||
ಸಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸಸ್ತು ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಃ ಸತರ್ಪಣಃ |
ಸ್ನೇಹಾಮ್ಲಸಿದ್ಧೋ ಲವಣಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಶ್ಚೋಪನಾಹನೇ ||೫||
ವೇಶವಾರೈಃ ಸಕೃಶರೈಃ ಪಯೋಭಿಃ ಪಾಯಸೈಸ್ತಥಾ |
ಸ್ವೇದಯೇತ್ ಸತತಂ ಚಾಪಿ ನಿರ್ಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ಶೋಣಿತಮ್ ||೬||
ಸ ಚೇದೇವಮುಪಕ್ರಾನ್ತಃ ಪಾಕಾಯಾಭಿಮುಖೋ ಯದಿ |
ತಂ ಪಾಚಯಿತ್ವಾ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಭಿನ್ದ್ಯಾದ್ಭಿನ್ನಂ ಚ ಶೋಧಯೇತ್ ||೭||
ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಲವಣೋತ್ತರೈಃ |
ತೈಲೈರ್ಭದ್ರಾದಿಮಧುಕಸಂಯುಕ್ತೈಃ ಪ್ರತಿಪೂರಯೇತ್ ||೮||
ವೈರೇಚನಿಕಯುಕ್ತೇನ ತ್ರೈವೃತೇನ ವಿಶೋಧ್ಯ ಚ |
ಪೃಥಕ್ಪರ್ಣ್ಯಾದಿಸಿದ್ಧೇನ ತ್ರೈವೃತೇನ ಚ ರೋಪಯೇತ್ ||೯||
View original
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः |
सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४||
सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः |
स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५||
वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा |
स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६||
स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि |
तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७||
पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः |
तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८||
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च |
पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
ವಾತಘ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಘ್ನಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಾತಘ್ನಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ| ‘ಮುರಙ್ಗೀಮೂಲಕಲ್ಕೈಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ಮುರಙ್ಗೀ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ| ಸಾನೂಪೇತ್ಯಾದಿ ಅಯಂ ಸಾಲ್ವಣಪ್ರಕಾರಃ| ಆನೂಪಾ ಮಹಿಷಾದಯಃ, ಔದಕಾಃ ಕೋಶಸ್ಥಾದಯಃ, ತರ್ಪಯತೀತಿ ತರ್ಪಣಂ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಯಃ, ಸ್ನೇಹಾಃ ಸರ್ವ ಏವ, ಅಮ್ಲಾನಿ ಚ| ಲವಣೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಲವಣಃ| ವೇಶವಾರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಶವಾರಃ ಸಂಸ್ಕೃತಮಾಂಸವಿಶೇಷಃ| ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ| ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ ಪಾಯಸಃ| ಲವಣೋತ್ತರೈರಿತಿ ಲವಣಪ್ರಮುಖೈಸ್ತೈಲೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭದ್ರಾದಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿ| ವೈರೇಚನಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ವೈರೇಚನಿಕಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಚೂರ್ಣೀಕೃತತ್ರಿವೃದಾದಿಮಿಶ್ರೇಣ; ಗಯೀ ತು ವೈರೇಚನಿಕಯುಕ್ತೇನ ಸಿದ್ಧೇನೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ತ್ರೈವೃತೇನ ಸ್ನೇಹೇನ| ತೈಲಘೃತಸ್ನೇಹಾನಿ ಪೃಥಕ್ಪರ್ಣ್ಯಾದೀನಿ ರೋಪಣಘೃತಸಾಧನೇ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತಾನಿ||೪-೯||
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
ಪೈತ್ತಿಕಂ ಶರ್ಕರಾಲಾಜಾಮಧುಕೈಃ ಸಾರಿವಾಯುತೈಃ |
ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೈರ್ವಾ ಪಯಸ್ಯೋಶೀರಚನ್ದನೈಃ ||೧೦||
ಪಾಕ್ಯೈಃ ಶೀತಕಷಾಯೈರ್ವಾ ಕ್ಷೀರೈರಿಕ್ಷುರಸೈಸ್ತಥಾ |
ಜೀವನೀಯಘೃತೈರ್ವಾಽಪಿ ಸೇಚಯೇರ್ಚ್ಛ್ಕರಾಯುತೈಃ ||೧೧||
ತ್ರಿವೃದ್ಧರೀತಕೀನಾಂ ಚ ಚೂರ್ಣಂ ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಧುದ್ರವಮ್ |
ಜಲೌಕೋಭಿರ್ಹರೇಚ್ಚಾಸೃಕ್ ಪಕ್ವಂ ಚಾಪಾಟ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೧೨||
ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಕಷಾಯೇಣ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೌದಕಜೇನ ವಾ |
ತಿಲೈಃ ಸಯಷ್ಟೀಮಧುಕೈಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರೈಃ ಸರ್ಪಿಷಾ ಯುತೈಃ ||೧೩||
ಉಪದಿಹ್ಯ ಪ್ರತನುನಾ ವಾಸಸಾ ವೇಷ್ಟಯೇದ್ವ್ರಣಮ್ |
ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮಧುಕೋಶೀರಪದ್ಮಕೈಃ ||೧೪||
ಸಹರಿದ್ರೈಃ ಕೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಕ್ಷೀರಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್ |
ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾಪೃಥಕ್ಪರ್ಣೀಸಮಙ್ಗಾರೋಧ್ರಚನ್ದನೈಃ ||೧೫||
ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಪ್ರವಾಲೇಷು ತೇಷಾಂ ತ್ವಕ್ಷ್ವಥವಾ ಕೃತಮ್ |೧೬|
View original
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः |
प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०||
पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा |
जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११||
त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् |
जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२||
क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा |
तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३||
उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् |
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४||
सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् |
क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५||
न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
ಪೈತ್ತಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ಪಯಸ್ಯಾ ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀ, ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವರ್ಕಪುಷ್ಪೀಮಾಹ| ಪಾಕ್ಯೈಃ ಕ್ವಥಿತಕಷಾಯೈಃ| ಶೀತಕಷಾಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ “ದ್ರವ್ಯಮಾಪೋಥಿತಂ ಸಮ್ಯಗತ್ಯುಷ್ಣೋದಕಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ರಾತ್ರಿಪರ್ಯುಷಿತಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ಫಾಣಿತಂ (?) ವಿದುಃ” ಇತಿ| ಜೀವನೀಯೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಜೀವನೀಯಘೃತಾನಿ| ಸೇಚಯೇತ್ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್| ದಾಹವೇದನೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ವಿರೇಚನಮಾಹ- ತ್ರಿವೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾ ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಗರ್ದಭಾಣ್ಡಾಃ| ಔದಕಾನಿ ಕಮಲಕುಮುದಕಲ್ಹಾರಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಕೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ| ಕ್ಷೀರೇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ| ಸಮಙ್ಗಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ , ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತೇತ್ಯಪರೇ| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿರ್ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಣೀಯೇ ಪಠಿತಃ; ಪ್ರವಾಲಾಃ ಪಲ್ಲವಾಃ||೧೦-೧೫||-
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
ನಕ್ತಮಾಲಸ್ಯ ಪತ್ರಾಣಿ ತರುಣಾನಿ ಫಲಾನಿ ಚ ||೧೬||
ಸುಮನಾಯಾಶ್ಚ ಪತ್ರಾಣಿ ಪಟೋಲಾರಿಷ್ಟಯೋಸ್ತಥಾ |
ದ್ವೇ ಹರಿದ್ರೇ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಮಧುಕಂ ತಿಕ್ತರೋಹಿಣೀ ||೧೭||
ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಕುಶಮೂಲಂ ಚ ನಿಚುಲಸ್ಯ ತ್ವಗೇವ ಚ |
ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಚನ್ದನೋಶೀರಮುತ್ಪಲಂ ಸಾರಿವೇ ತ್ರಿವೃತ್ ||೧೮||
ಏತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಷಿಕೈರ್ಭಾಗೈರ್ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್ |
ದುಷ್ಟವ್ರಣಪ್ರಶಮನಂ ನಾಡೀವ್ರಣವಿಶೋಧನಮ್ ||೧೯||
ಸದ್ಯಶ್ಛಿನ್ನವ್ರಣಾನಾಂ ಚ ಕರಞ್ಜಾದ್ಯಮಿದಂ ಶುಭಮ್ |
ದುಷ್ಟವ್ರಣಾಶ್ಚ ಯೇ ಕೇಚಿದ್ಯೇ ಚೋತ್ಸೃಷ್ಟಕ್ರಿಯಾ ವ್ರಣಾಃ ||೨೦||
ನಾಡ್ಯೋ ಗಮ್ಭೀರಿಕಾ ಯಾಶ್ಚ ಸದ್ಯಶ್ಛಿನ್ನಾಸ್ತಥೈವ ಚ |
ಅಗ್ನಿಕ್ಷಾರಕೃತಾಶ್ಚೈವ ಯೇ ವ್ರಣಾ ದಾರುಣಾ ಅಪಿ ||೨೧||
ಕರಞ್ಜಾದ್ಯೇನ ಹವಿಷಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ |೨೨|
View original
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६||
सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा |
द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७||
प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च |
मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८||
एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् |
दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९||
सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् |
दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०||
नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च |
अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१||
करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
ನಕ್ತಮಾಲಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತರುಣಾನಿ ತತ್ಕಾಲೋತ್ಪನ್ನಾನಿ, ಆಮಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ| ನಿಚುಲೋ ವೇತಸಃ| ಕೇಚಿದೇನಮನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಯಾಽಪ್ಯಙ್ಗೀಕೃತಃ||೧೬-೨೧||-
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
ಇಷ್ಟಕಾಸಿಕತಾಲೋಷ್ಟಗೋಶಕೃತ್ತುಷಪಾಂಶುಭಿಃ ||೨೨||
ಮೂತ್ರೈರುಷ್ಣೈಶ್ಚ ಸತತಂ ಸ್ವೇದಯೇಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮವಿದ್ರಧಿಮ್ |
ಕಷಾಯಪಾನೈರ್ವಮನೈರಾಲೇಪೈರುಪನಾಹನೈಃ ||೨೩||
ಹರೇದ್ದೋಷಾನಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚಾಪ್ಯಲಾಬ್ವಾಽಸೃಕ್ ತಥೈವ ಚ |
ಆರಗ್ವಧಕಷಾಯೇಣ ಪಕ್ವಂ ಚಾಪಾಟ್ಯ ಧಾವಯೇತ್ ||೨೪||
ಹರಿದ್ರಾತ್ರಿವೃತಾಶಕ್ತುತಿಲೈರ್ಮಧುಸಮಾಯುತೈಃ |
ಪೂರಯಿತ್ವಾ ವ್ರಣಂ ಸಮ್ಯಗ್ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಯಥಾ ||೨೫||
ತತಃ ಕುಲತ್ಥಿಕಾದನ್ತೀತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾರ್ಕತಿಲ್ವಕೈಃ |
ಕುರ್ಯಾತ್ತೈಲಂ ಸಗೋಮೂತ್ರಂ ಹಿತಂ ತತ್ರ ಸಸೈನ್ಧವಮ್ ||೨೬||
ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿವತ್ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ನಿರವಶೇಷತಃ |
ವಿದ್ರಧ್ಯೋಃ ಕುಶಲಃ ಕುರ್ಯಾದ್ರಕ್ತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಯೋಃ ||೨೭||
ವರುಣಾದಿಗಣಕ್ವಾಥಮಪಕ್ವೇಽಭ್ಯನ್ತರೋತ್ಥಿತೇ |
ಊಷಕಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಂ ಪಿಬೇತ್ ಸುಖಕರಂ ನರಃ ||೨೮||
ಅನಯೋರ್ವರ್ಗಯೋಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ವೈರೇಚನೇನ ಚ |
ಅಚಿರಾದ್ವಿದ್ರಧಿಂ ಹನ್ತಿ ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತರ್ನಿಷೇವಿತಮ್ ||೨೯||
ಏಭಿರೇವ ಗಣೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಂಸಿದ್ಧಂ ಸ್ನೇಹಸಂಯುತಮ್ |
ಕಾರ್ಯಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಥೈವಾಪ್ಯನುವಾಸನಮ್ ||೩೦||
ಪಾನಾಲೇಪನಭೋಜ್ಯೇಷು ಮಧುಶಿಗ್ರುದ್ರುಮೋಽಪಿ ವಾ |
ದತ್ತಾವಾಪೋ ಯಥಾದೋಷಮಪಕ್ವಂ ಹನ್ತಿ ವಿದ್ರಧಿಮ್ ||೩೧||
ತೋಯಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮೂತ್ರೈಸ್ತು ಪೇಯೋ ವಾಽಪಿ ಸುರಾದಿಭಿಃ |
ಯಥಾದೋಷಗಣಕ್ವಾಥೈಃ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ಶಿಲಾಜತು ||೩೨||
ಪ್ರಧಾನಂ ಗುಗ್ಗುಲಂ ಚಾಪಿ ಶುಣ್ಠೀಂ ಚ ಸುರದಾರು ಚ |
ಸ್ನೇಹೋಪನಾಹೌ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಸದಾ ಚಾಪ್ಯನುಲೋಮನಮ್ ||೩೩||
View original
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२||
मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् |
कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३||
हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च |
आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४||
हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः |
पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५||
ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः |
कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६||
पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः |
विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७||
वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते |
ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८||
अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च |
अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९||
एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् |
कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०||
पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१||
तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः |
यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२||
प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च |
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
ಇಷ್ಟಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಂಶುರ್ಧೂಲಿಃ| ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ದ್ರವಸ್ವೇದಃ| ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಯಥೇತಿ “ಘನೇನ ವಾಸಸಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಗಾಢಸ್ಥಾನೇ ಗಾಢತರಮ್” (ಸೂ. ೧೮) ಇತಿ| ಕುಲತ್ಥಿಕಾ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ| ಇದಾನೀಂ ರಕ್ತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಯೋರವಸರಃ; ಅನಯೋರುತ್ತರಯೋರ್ವರುಣಾದೇರೂಷಕಾದೇಶ್ಚ (?); ತತ್ರ ವರುಣಾದೇಃ ಕಷಾಯಃ, ಊಷಕಾದೇಃ ಕಲ್ಕಃ, ತೇಷಾಂ ಲವಣತ್ವೇನ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾಯಾ ದುಃಶಕತ್ವಾತ್| ತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಮಪಿ ಕೃತೇನ ಕಷಾಯೇಣ ತದೇವ ಸರ್ಪಿರಿತಿ ಚಕಾರಾತ್| ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತರಿತಿ ವೀಪ್ಸಯೇದಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ಅಭ್ಯಾಸೇನ ನಿಷೇವಿತಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ಹನ್ತೀತಿ| ವರುಣಾದಿಗಣಕ್ವಾಥಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಪಚಾರೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ, ಬಾಹ್ಯೇ ತು ವಿದ್ರಧಾವಮರ್ಮಜಾತೇ ಪಾಚನಪಾಟನಶೋಧನಾದ್ಯುಪಚಾರಃ ಕರಣೀಯ ಇತಿ| ಏಭಿರಿತ್ಯಾದಿ|- ಏಭಿರೇವ ಗಣೈರ್ವರುಣಾದಿವೈರೇಚನಿಕೈಃ; ಅತ್ರಾಪಿ ವರುಣಾದಿವೈರೇಚನಿಕೌ ಕಷಾಯತಯಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೌ, ಊಷಕಾದಿಶ್ಚ ಕಲ್ಕತಯಾ| ಪಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವತ ಏವಾಮವಿದ್ರಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ಮಧುಶಿಗ್ರುಃ, ಕಷಾಯಪಾನಾದಿಷು ತಸ್ಯ ತು ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾರ್ಥಂ ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ವ್ರಣಹಿತವಾತಪಿತ್ತಕಫಹರದ್ರವ್ಯಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ತೋಯೇತ್ಯಾದಿ|- ತೋಯಾದಿಭಿಃ ಸುರಾನ್ತೈರ್ಯಥಾದೋಷಂ ಸ ಏವ ಮಧುಶಿಗ್ರುರಿತಿ; ತತ್ರ ತೋಯೇನ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧೌ, ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೇನ ವಾತವಿದ್ರಧೌ, ಮೂತ್ರೇಣ ಕಫವಿದ್ರಧೌ, ಅವಿದಗ್ಧೇ ಪುನಾ ರಕ್ತೇ ಸುರಾದಿಭಿರ್ನಾನ್ಯತ್ರ| ಯಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಯಥಾದೋಷಗಣಕ್ವಾಥೈರಿತಿ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಧಾನಂ ಗುಗ್ಗುಲಂ ಮಹಿಷಾಖ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಪ್ರಧಾನಂ ಮೇದೋಹರತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೌ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತತ್ರ ಗುಗ್ಗುಲುಕಲ್ಪೇನ ವಾತಿಕೇ ದೇವದಾರು, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಶುಣ್ಠೀತಿ| ಸ್ನೇಹೋಪನಾಹಾನುಲೋಮನಾದೀನಿ ಬಾಹ್ಯವಾತಪಿತ್ತಕಫವಿದ್ರಧಿವಿಷಯಾಣಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನ್ಯಭ್ಯನ್ತರೇಽಪಿ ವಿದ್ರಧೌ ಯಥಾದೌಷಂ ವಿಭಜ್ಯ ಯೋಜ್ಯಾನಿ||೨೨-೩೩||
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಾಂ ಸಿರಾಂ ವಿಧ್ಯೇತ್ ಕಫಜೇ ವಿದ್ರಧೌ ಭಿಷಕ್ |
ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲೋತ್ಥೇಷು ಕೇಚಿದ್ಬಾಹೌ ವದನ್ತಿ ತು ||೩೪||
View original
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् |
रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧೌ ದೂಷ್ಯಶೋಣಿತಸ್ಯ ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತತ್ವಾತ್ತತ್ರ ಸಿರಾವ್ಯಧಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಾಮಿತಿ “ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವ ಕಕ್ಷಾಸ್ತನಯೋರನ್ತರೇಽನ್ತರ್ವಿದ್ರಧೌ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೇ ಚ’ (ಶಾ. ೮) ಇತಿ| ತೇನ ಕಕ್ಷಾನ್ತರಾಶ್ರಯದೇಶಸ್ಯಾಧಃ ಸ್ತನಯೋರುಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಪಾರ್ಶ್ವವಿಶೇಷೇ ಕಫವಿದ್ರಧೌ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲೋತ್ಥೇಷು ಬಾಹೌ ಕೇಚಿದಾಹುಃ; ಬಾಹೌ ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಕೂರ್ಪರೇ, ತೇನ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಶ್ರಯಮೇಕೀಯಮತಮ್||೩೪||
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
ಪಕ್ವಂ ವಾ ಬಹಿರುನ್ನದ್ಧಂ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವ್ರಣವದಾಚರೇತ್ |
ಸ್ರುತೇಷೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾಽಪಿ ಮೈರೇಯಾಮ್ಲಸುರಾಸವೈಃ ||೩೫||
ಪೇಯೋ ವರುಣಕಾದಿಸ್ತು ಮಧುಶಿಗ್ರುದ್ರುಮೋಽಪಿ ವಾ |
ಶಿಗ್ರುಮೂಲಜಲೇ ಸಿದ್ಧಂ ಸಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಮೋದನಮ್ ||೩೬||
ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಯೂಷೈರ್ಭುಞ್ಜೀತ ಮಾನವಃ |
ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾತಶ್ಚ ಸೇವೇತ ಮಾತ್ರಯಾ ತೈಲ್ವಕಂ ಘೃತಮ್ ||೩೭||
ತ್ರಿವೃತಾದಿಗಣಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧಂ ವಾಽಪ್ಯುಪಶಾನ್ತಯೇ |೩೮|
View original
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् |
स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५||
पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६||
यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः |
प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७||
त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾಸವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಿಷ್ಪಾದಿತಯೋರೇಕೀಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಸನ್ಧಾನಂ ಮೈರೇಯಃ, ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಸುರಾ ಪಿಷ್ಟಮಯೀ, ದ್ರವಪ್ರಧಾನ ಆಸವಃ| ಶಿಗ್ರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯ ಏವ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ಮಾತ್ರಯಾ ಅಲ್ಪಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೈಲ್ವಕಂ ಘೃತಂ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಪಠಿತಮ್| ತ್ರಿವೃತೇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೩೫-೩೭||-
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
ನೋಪಗಚ್ಛೇದ್ಯಥಾಪಾಕಂ ಪ್ರಯತೇತ ತಥಾ ಭಿಷಕ್ ||೩೮||
ಪರ್ಯಾಗತೇ ವಿದ್ರಧೌ ತು ಸಿದ್ಧಿರ್ನೈಕಾನ್ತಿಕೀ ಸ್ಮೃತಾ |೩೯|
View original
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८||
पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
ಪ್ರಯತೇತ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತ| ಪರ್ಯಾಗತೇ ಪರಿಪಾಕಮಾಗತೇ ನ ಸಿದ್ಧಿಃ||೩೮||-
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ತು ಕುರ್ವೀತ ಮಜ್ಜಜಾತೇ ತು ವಿದ್ರಧೌ ||೩೯||
ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಾನಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರಕ್ತಾವಸೇಚನಮ್ |
ವಿದ್ರಧ್ಯುಕ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಕ್ವೇ ವಾಽಸ್ಥಿ ತು ಭೇದಯೇತ್ ||೪೦||
ನಿಃಶಲ್ಯಮಥ ವಿಜ್ಞಾಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್ |
ಧಾವೇತ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯೇಣ ತಿಕ್ತಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತಥಾ ಹಿತಮ್ ||೪೧||
ಯದಿ ಮಜ್ಜಪರಿಸ್ರಾವೋ ನ ನಿವರ್ತೇತ ದೇಹಿನಃ |
ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನೀಯಾನಿ ಕಷಾಯಾದೀನಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೪೨||
ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಧಾತಕೀರೋಧ್ರಕಟ್ಫಲಂ ತಿನಿಸೈನ್ಧವಮ್ |
ಏತೈಸ್ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ತವ್ಯಂ ವಿದ್ರಧಿವ್ರಣರೋಪಣಮ್ ||೪೩||
View original
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् |
विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०||
निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् |
धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१||
यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः |
कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२||
प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् |
एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
ಪರಂ ಮಜ್ಜವಿದ್ರಧೌ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ತು ಕುರ್ವೀತೇತಿ ‘ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಕಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಿನಿಃ ತಿನಿಸಃ, ಏಕದೇಶೇನಾಪಿ ಸಮುದಾಯೋ ಬುಧ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಸತ್ಯಾ ಸತ್ಯಭಾಮಾ, ಭೀಮೋ ಭೀಮಸೇನ ಇತಿ||೩೯-೪೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಿದ್ರಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೬||