Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 3
അഥാതോ വിസര്പനാഡീസ്തനരോഗചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| സാധ്യാ വിസര്പാസ്ത്രയ ആദിതോ യേ ന സന്നിപാതക്ഷതജൌ ഹി സാധ്യൌ |൩|
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ |३|
🔊 Audio coming soon
സാധ്യാ ഇത്യാദി| സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗകരണം പുനശ്ചികിത്സിതപ്രക്രമാത്||൧-൨||-
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സാധ്യേഷു തത്പഥ്യഗണൈര്വിദധ്യാദ്ധൃതാനി സേകാംശ്ച തഥോപദേഹാന് ||൩||
साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्धृतानि सेकांश्च तथोपदेहान् ||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സര്വേഷാമേവ സാമാന്യചികിത്സിതസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- സാധ്യേഷ്വിത്യാദി| തത്പഥ്യഗണൈര്യഥാക്രമം വാതപിത്തകഫജേഷു വാതാദിദോഷഹരഗണൈഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
മുസ്താശതാഹ്വാസുരദാരുകുഷ്ഠവാരാഹികുസ്തുമ്ബുരുകൃഷ്ണഗന്ധാഃ | വാതാത്മകേ ചോഷ്ണഗണാഃ പ്രയോജ്യാഃ സേകേഷു ലേപേഷു തഥാ ശൃതേഷു ||൪|| യത് പഞ്ചമൂലം ഖലു കണ്ടകാഖ്യമല്പം മഹച്ചാപ്യഥ വല്ലിജം ച | തച്ചോപയോജ്യം ഭിഷജാ പ്രദേഹേ സേകേ ഘൃതേ ചാപി തഥൈവ തൈലേ ||൫||
मुस्ताशताह्वासुरदारुकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः | वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु ||४|| यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च | तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले ||५||
🔊 Audio coming soon
മുസ്തേത്യാദി| കൃഷ്ണഗന്ധാ ശോഭാഞ്ജനകഃ, ശമീത്യപരേ| ഉഷ്ണഗണാ ഭദ്രദാര്വാദയഃ പിപ്പല്യാദയശ്ച| യദിത്യാദി തൃണാഖ്യം പഞ്ചമൂലമപഹായ ശേഷാണി ചത്വാരി പഞ്ചമൂലാനി ഗ്രാഹ്യാണി||൪-൫||
Adhikarana 4 (6-9) · Śloka 9
കസേരുശൃങ്ഗാടകപദ്മഗുന്ദ്രാഃ സശൈവലാഃ സോത്പലകര്ദമാശ്ച | വസ്ത്രാന്തരാഃ പിത്തകൃതേ വിസര്പേ ലേപാ വിധേയാഃ സഘൃതാഃ സുശീതാഃ ||൬|| ഹ്രീവേരലാമജ്ജകചന്ദനാനി സ്രോതോജമുക്താമണിഗൈരികാശ്ച | ക്ഷീരേണ പിഷ്ടാഃ സഘൃതാഃ സുശീതാ ലേപാഃ പ്രയോജ്യാസ്തനവഃ സുഖായ ||൭|| പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം പയസ്യാ മഞ്ജിഷ്ഠികാ പദ്മകചന്ദനേ ച | സുഗന്ധികാ ചേതി സുഖായ ലേപഃ പൈത്തേ വിസര്പേ ഭിഷജാ പ്രയോജ്യഃ ||൮|| ന്യഗ്രോധവര്ഗൈഃ പരിഷേചനം ച ഘൃതം ച കുര്യാത് സ്വരസേന തസ്യ | ശീതൈഃ പയോഭിശ്ച മധൂദകൈശ്ച സശര്കരൈരിക്ഷുരസൈശ്ച സേകാന് ||൯||
कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च | वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ||६|| ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च | क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तनवः सुखाय ||७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च | सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः ||८|| न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य | शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैरिक्षुरसैश्च सेकान् ||९||
🔊 Audio coming soon
പിത്തവിസര്പചികിത്സിതമാഹ- കസേര്വിത്യാദി| ശൃങ്ഗാടകം ജലമധ്യേ ത്രികണ്ടകമ്| ഗുന്ദ്രാ പഹരകഭേദഃ| സശൈവലാഃ ശൈവാലയുക്താ ഇത്യര്ഥഃ| കര്ദമഃ പങ്ക ഇത്യര്ഥഃ| വസ്ത്രാന്തരാ വസ്ത്രേണാന്തരീകൃതാഃ, തേ ഹി സുഖേനാപനേതും ശക്യന്തേ| ഹ്രീവേരേത്യാദി ഹ്രീവേരഃ വാലകമ്| ലാമജ്ജക ഉശീരമൂലമ് | സ്രോതോജം സൌവീരാഞ്ജനമ്| തനവഃ അച്ഛാഃ| സുഖായേതി തനുത്വാന്നോഷ്മാണമന്തഃ പ്രവേശയതീത്യര്ഥഃ| ശ്രീവാഗ്ഭട ആഹ- “ശ്ലക്ഷ്ണശുഷ്കഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്| ത്വഗ്ഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാച്ഛീതകൃച്ചാന്യഥാऽഗുരോഃ”- ഇതി| പ്രപൌണ്ഡരീകമിത്യാദി പയസ്യാ ക്ഷീരവിദാരീ ; ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു അര്കപുഷ്പീമാഹ| സുഗന്ധികാ ഉത്പലസാരിവാ| ന്യഗ്രോധേത്യാദി| മധൂദകം മധുമിശ്രമുദകമ്||൬-൯||
Adhikarana 5 (10-13) · Śloka 13
ഘൃതസ്യ ഗൌരീമധുകാരവിന്ദരോധ്രാമ്ബുരാജാദനഗൈരികേഷു | തഥര്ഷഭേ പദ്മകസാരിവാസു കാകോലിമേദാകുമുദോത്പലേഷു ||൧൦|| സചന്ദനായാം മധുശര്കരായാം ദ്രാക്ഷാസ്ഥിരാപൃശ്നിശതാഹ്വയാസു | കല്കീകൃതാസൂദകമത്ര ദത്ത്വാ ന്യഗ്രോധവര്ഗസ്യ തഥാ സ്ഥിരാദേഃ ||൧൧|| ഗണസ്യ ബില്വാദികപഞ്ചമൂല്യാശ്ചതുര്ഗുണം ക്ഷീരമഥാപി തദ്വത് | പ്രസ്ഥം വിപക്വം പരിഷേചനേന പൈത്തീര്നിഹന്യാത്തു വിസര്പനാഡീഃ ||൧൨|| വിസ്ഫോടദുഷ്ടവ്രണശീര്ഷരോഗാന് പാകം തഥാऽऽസ്യസ്യ നിഹന്തി പാനാത് | ഗ്രഹാര്ദിതേ ശോഷിണി ചാപി ബാലേ ഘൃതം ഹി ഗൌര്യാദികമേതദിഷ്ടമ് ||൧൩||
घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु | तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु ||१०|| सचन्दनायां मधुशर्करायां द्राक्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु | कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः ||११|| गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् | प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः ||१२|| विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथाऽऽस्यस्य निहन्ति पानात् | ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ഗൌര്യാദിഘൃതമാഹ- ഘൃതസ്യേത്യാദി| ഗൌരീ ഹരിദ്രാ, ഗോരോചനേത്യന്യേ| അരവിന്ദം പദ്മമ്| അമ്ബു വാലകമ്| രാജാദനം ക്ഷീരികാ| ഋഷഭഃ കൂര്ചശീര്ഷകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ| മധുനഃ ശര്കരാ മധുശര്കരാ| സ്ഥിരാ ശാലപര്ണീ| ഗൌര്യാദിശതാഹ്വാന്താനാം കല്കീകൃതാനാം ചത്വാരി പലാനി, ന്യഗ്രോധാദേര്വിദാരിഗന്ധാദേര്മഹതോऽപി പഞ്ചമൂലസ്യ ത്രയാണാമുദകം ക്വാഥം ചതുര്ഗുണം ഘൃതസ്യ, ക്ഷീരമപി ഗവ്യം ചതുര്ഗുണമിതി; പ്രസ്ഥം ഘൃതസ്യേതി ദ്വാത്രിംശത്പലാനി ദ്രവദ്രവ്യത്വാത്; അന്യേ പുനഃ കല്കമാനമഷ്ടപലമാഹുഃ||൧൦-൧൩||
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
അജാऽശ്വവഗന്ധാ സരലാ സകാലാ സൈകൈഷികാ ചാപ്യഥവാऽജശൃങ്ഗീ | ഗോമൂത്രപിഷ്ടോ വിഹിതഃ പ്രദേഹോ ഹന്യാദ്വിസര്പം കഫജം സ ശീഘ്രമ് ||൧൪|| കാലാനുസാര്യാഗുരുചോചഗുഞ്ജാരാസ്നാവചാശീതശിവേന്ദ്രപര്ണ്യഃ | പാലിന്ദിമുഞ്ജാതമഹീകദമ്ബാ ഹിതാ വിസര്പേഷു കഫാത്മകേഷു ||൧൫||
अजाऽश्ववगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाऽजशृङ्गी | गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम् ||१४|| कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्रपर्ण्यः | पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु ||१५||
🔊 Audio coming soon
കഫവിസര്പചികിത്സാമാഹ- അജേത്യാദി| അജാ അജഗന്ധാ ‘ബോബഈ’ ഇതി ലോകേ| സരലാ ത്രിവൃത്| കാലാ കാസമര്ദഃ | ഏകൈഷികാ ശതാവരീ , അന്യേ ത്രിവൃദ്ഭേദമാഹുഃ| അജശൃങ്ഗീ ഛാഗലവിഷാണികാ, ‘ഉത്തമാരണീ’ ഇതി ലോകേ; ഗയദാസാചാര്യേണ കര്കടശൃങ്ഗീ വ്യാഖ്യാതാ| കാലാനുസാര്യേത്യാദി- കാലാനുസാര്യാ തഗരം, ചോചഃ ത്വക്, ഗുഞ്ജാ ചിരഹിണ്ടികാ, ശീതശിവം ശതപുഷ്പാഭേദഃ, ഇന്ദ്രപര്ണീ ഇന്ദ്രവാരുണീ, അത്ര ഗയദാസാചാര്യേണ ഇന്ദ്രപുഷ്പീ പഠിതാ വ്യാഖ്യാതാ ച; ഇന്ദ്രപുഷ്പീ ലാങ്ഗലകീ| പാലിന്ദിഃ കാലവല്ലീ, മുഞ്ജാത ഉത്തരാപഥജഃ സ്വല്പകന്ദഃ, മഹീകദമ്ബോऽലമ്ബുഷാ മുണ്ഡിതികേതി ലോകേ, ജേജ്ജടാചാര്യോ ഭൂകദമ്ബമാഹ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 7 (16) · Śloka 17
ഗണസ്തു യോജ്യോ വരുണപ്രവൃത്തഃ ക്രിയാസു സര്വാസു വിചക്ഷണേന | സംശോധനം ശോണിതമോക്ഷണം ച ശ്രേഷ്ഠം വിസര്പേഷു ചികിത്സിതം ഹി ||൧൬|| സര്വാംശ്ച പക്വാന് പരിശോധ്യ ധീമാന് വ്രണക്രമേണോപചരേദ്യഥോക്തമ് |൧൭|
गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन | संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि ||१६|| सर्वांश्च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् |१७|
🔊 Audio coming soon
ഗണ ഇത്യാദി| വരുണപ്രവൃത്തോ ഗണോ വരുണാദിഃ| ക്രിയാസു സര്വാസു പാനാദികാസു| ആരമ്ഭേ സര്വേഷാം സാമാന്യചികിത്സിതേ സംശമനമഭിധായ സമ്പ്രാപ്തൌ സംശോധനമുദ്ദിശന്നാഹ- സംശോധനമിത്യാദി| രക്താവസേചനം ജലൌകാഭിഃ, സര്വേഷാമേവ രക്തപിത്തപ്രധാനത്വാദലാബുശൃങ്ഗയോസ്തത്ര ദുരവചാരത്വാത്||൧൬||-
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
നാഡീ ത്രിദോഷപ്രഭവാ ന സിധ്യേച്ഛേഷാശ്ചതസ്നഃ ഖലു യത്നസാധ്യാഃ ||൧൭|| തത്രാനിലോത്ഥാമുപനാഹ്യ പൂര്വമശേഷതഃ പൂയഗതിം വിദാര്യ | തിലൈരപാമാര്ഗഫലൈശ്ച പിഷ്ട്വാ സസൈന്ധവൈര്ബന്ധനമത്ര കുര്യാത് ||൧൮|| പ്രക്ഷാലനേ ചാപി സദാ വ്രണസ്യ യോജ്യം മഹദ്യത് ഖലു പഞ്ചമൂലമ് | ഹിംസ്രാം ഹരിദ്രാം കടുകാം ബലാം ച ഗോജിഹ്വികാം ചാപി സബില്വമൂലാമ് ||൧൯|| സംഹൃത്യ തൈലം വിപചേദ്വ്രണസ്യ സംശോധനം പൂരണരോപണം ച |൨൦|
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्नः खलु यत्नसाध्याः ||१७|| तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य | तिलैरपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात् ||१८|| प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् | हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम् ||१९|| संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च |२०|
🔊 Audio coming soon
നാഡീനാമവസരഃ- നാഡീത്യാദി| തത്രേത്യാദി| ഉപനാഹ്യ പാചനദ്രവ്യൈരവബദ്ധ്വാ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, കസ്മാത്? നാഡീവചനാത്, നഹ്യപക്വേ വ്രണേ നാഡീതി; തസ്മാദ്വാതഹരദ്രവ്യൈരേവോപനാഹഃ| പ്രക്ഷാലന ഇത്യാദി| സംഹൃത്യ ഏകീകൃത്യ| സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, അനേന ന്യായേന പക്തവ്യമ്| ദ്രവോऽത്ര ജലമ്, “അനുക്തേ ദ്രവകാര്യേ തു സര്വത്ര സലിലം സ്മൃതമ്” (ചി. ൩൧) ഇതി വചനാത്||൧൭-൧൯||-
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
പിത്താത്മികാം പ്രാഗുപനാഹ്യ ധീമാനുത്കാരികാഭിഃ സപയോഘൃതാഭിഃ ||൨൦|| നിപാത്യ ശസ്ത്രം തിലനാഗദന്തീയഷ്ട്യാഹ്വകല്കൈഃ പരിപൂരയേത്താമ് | പ്രക്ഷാലനേ ചാപി സസോമനിമ്ബാ നിശാ പ്രയോജ്യാ കുശലേന നിത്യമ് ||൨൧||
पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः ||२०|| निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् | प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
പിത്തേത്യാദി| ഉത്കാരികാഭിഃ ലപ്സികാഭിഃ| നാഗദന്തീ ദന്തീ| സോമഃ സോമസഞ്ജ്ഞഃ , സോമലതേത്യന്യേ; കട്ഫല ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, തസ്യ തീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാത്||൨൦-൨൧||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ശ്യാമാത്രിഭണ്ഡീത്രിഫലാസു സിദ്ധം ഹരിദ്രയോ രോധ്രകവൃക്ഷയോശ്ച | ഘൃതം സദുഗ്ധം വ്രണതര്പണേന ഹന്യാദ്ഗതിം കോഷ്ഠഗതാऽപി യാ സ്യാത് ||൨൨||
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्रयो रोध्रकवृक्षयोश्च | घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ശ്യാമേത്യാദി|- ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| ത്രിഭണ്ഡീ ത്രിവൃത്| വൃക്ഷകഃ കുടജഃ||൨൨||
Adhikarana 11 (23-25) · Śloka 25
നാഡീം കഫോത്ഥാമുപനാഹ്യ സമ്യക് കുലത്ഥസിദ്ധാര്ഥകശക്തുകിണ്വൈഃ | മൃദൂകൃതാമേഷ്യ ഗതിം വിദിത്വാ നിപാതയേച്ഛസ്ത്രമശേഷകാരീ ||൨൩|| ദദ്യാദ്വ്രണേ നിമ്ബതിലാന് സദന്തീന് സുരാഷ്ട്രജാസൈന്ധവസമ്പ്രയുക്താന് | പ്രക്ഷാലനേ ചാപി കരഞ്ജനിമ്ബ ജാത്യക്ഷപീലുസ്വരസാഃ പ്രയോജ്യാഃ ||൨൪|| സുവര്ചികാസൈന്ധവചിത്രകേഷു നികുമ്ഭതാലീതലരൂപികാസു | ഫലേഷ്വപാമാര്ഗഭവേഷു ചൈവ കുര്യാത് സമൂത്രേഷു ഹിതായ തൈലമ് ||൨൫||
नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः | मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी ||२३|| दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसम्प्रयुक्तान् | प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्ब जात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः ||२४|| सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु | फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
നാഡീമിത്യാദി| കിണ്വഃ സുരാബീജമ്| അശേഷകാരീ വൈദ്യഃ| ദദ്യാദിത്യാദി| സുരാഷ്ട്രജാ തുവരമൃത്തികാ| പ്രക്ഷാലനേ ഇത്യാദി| നികുമ്ഭോ ദന്തീ| താലീതലം മുശലീമൂലം ; നലമിത്യന്യേ പഠന്തി, തത്ര നലഃ ശുഷിരപര്വാ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ| രൂപികാ ശ്വേതാര്കഃ| ‘നീലീഫലരൂപികാഭിഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; നീലീഫലം ശാരദം ഫലം, ശ്രീഫലികേതി ലോകേ||൨൩-൨൫||
Adhikarana 12 (26-28) · Śloka 28
നാഡീം തു ശല്യപ്രഭവാം വിദാര്യ നിര്ഹൃത്യ ശല്യം പ്രവിശോധ്യ മാര്ഗമ് | സംശോധയേത് ക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢൈസ്തിലൈസ്തതോ രോപണമാശു കുര്യാത് ||൨൬|| കുമ്ഭീകഖര്ജൂരകപിത്ഥബില്വവനസ്പതീനാം ച ശലാടുവര്ഗൈഃ | കൃത്വാ കഷായം വിപചേത്തു തൈലമാവാപ്യ മുസ്താസരലാപ്രിയങ്ഗൂഃ ||൨൭|| സുഗന്ധികാമോചരസാഹിപുഷ്പം രോധ്രം വിദധ്യാദപി ധാതകീം ച | ഏതേന ശല്യപ്രഭവാ തു നാഡീ രോഹേദ്വ്രണോ വാ സുഖമാശു ചൈവ ||൨൮||
नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् | संशोधयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात् ||२६|| कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः | कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः ||२७|| सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्यादपि धातकीं च | एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखमाशु चैव ||२८||
🔊 Audio coming soon
നാഡീമിത്യാദി| കുമ്ഭീകഃ സ്ഥലകുമ്ഭികാ, വനസ്പതയോ വടാദ്യാഃ, കുമ്ഭികാദീനാം ശലാടൂനി കോമലഫലാനി ഗ്രാഹ്യാണി| സരലാ ത്രിവൃത്| സുഗന്ധികാ ഉത്പലസാരിവാ| മോചരസഃ ശാല്മലീചുമ്പഃ| അഹിപുഷ്പം നാഗകേശരമ്||൨൬-൨൮||
Adhikarana 13 (29-33) · Śloka 33
കൃശദുര്ബലഭീരൂണാം നാഡീ മര്മാശ്രിതാ ച യാ | ക്ഷാരസൂത്രേണ താം ച്ഛിന്ദ്യാന്ന തു ശസ്ത്രേണ ബുദ്ധിമാന് ||൨൯|| ഏഷണ്യാ ഗതിമന്വിഷ്യ ക്ഷാരസൂത്രാനുസാരിണീമ് | സൂചീം നിദധ്യാദ്ഗത്യന്തേ തഥോന്നമ്യാശു നിര്ഹരേത് ||൩൦|| സൂത്രസ്യാന്തം സമാനീയ ഗാഢം ബന്ധം സമാചരേത് | തതഃ ക്ഷാരബലം വീക്ഷ്യ സൂത്രമന്യത് പ്രവേശയേത് ||൩൧|| ക്ഷാരാക്തം മതിമാന് വൈദ്യോ യാവന്ന ഛിദ്യതേ ഗതിഃ | ഭഗന്ദരേऽപ്യേഷ വിധിഃ കാര്യോ വൈദ്യേന ജാനതാ ||൩൨|| അര്ബുദാദിഷു ചോത്ക്ഷിപ്യ മൂലേ സൂത്രം നിധാപയേത് | സൂചീഭിര്യവവക്രാഭിരാചിതാന് വാ സമന്തതഃ | മൂലേ സൂത്രേണ ബധ്നീയാച്ഛിന്നേ ചോപചരേദ്വ്രണമ് ||൩൩||
कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या | क्षारसूत्रेण तां च्छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान् ||२९|| एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् | सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत् ||३०|| सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् | ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ||३१|| क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः | भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ||३२|| अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् | सूचीभिर्यववक्राभिराचितान् वा समन्ततः | मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
കൃശേത്യാദി| ക്ഷാരസൂത്രേണ ക്ഷാരാക്തസൂത്രേണ| തത്ര ക്ഷാരസൂത്രാവചാരണാപ്രകാരം നിര്ദിശന്നാഹ- ഏഷണ്യേത്യാദി| അര്ബുദാദിഷ്വിതി ആദിശബ്ദാദ്ഗ്രന്ഥ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തനുമൂലേഷു അര്ബുദാദിഷു, ഉത്ക്ഷിപ്യ മൂലേ ക്ഷാരസൂത്രം നിധാപയേത്; വിശാലമൂലാംശ്ചാര്ബുദാദീന് ക്ഷാരസൂത്രപ്രതിഷ്ഠാപനാര്ഥേ സര്വതഃ സൂചീഭിരാവിധ്യ , മൂലേ ക്ഷാരസൂത്രേണ ബധ്നീയാത്||൨൯-൩൩||
Adhikarana 14 (34-41) · Śloka 42
യാ ദ്വിവ്രണീയേऽഭിഹിതാസ്തു വര്ത്യസ്താഃ സര്വനാഡീഷു ഭിഷഗ്വിദധ്യാത് | ഘോണ്ടാഫലത്വഗ്ലവണാനി ലാക്ഷാപൂഗീഫലം ചാലവണം ച പത്രമ് ||൩൪|| സ്നുഹ്യര്കദുഗ്ധേന തു കല്ക ഏഷ വര്തീകൃതോ ഹന്ത്യചിരേണ നാഡീഃ | ബിഭീതകാമ്രാസ്ഥിവടപ്രവാലാ ഹരേണുകാശങ്ഖിനിബീജമസ്യഃ ||൩൫|| വാരാഹികന്ദശ്ച തഥാ പ്രദേയോ നാഡീഷു തൈലേന ച മിശ്രയിത്വാ ||൩൬|| ധത്തൂരജം മദനകോദ്രവജം ച ബീജം കോശാതകീ ശുകനസാ മൃഗഭോജിനീ ച | അങ്കോടബീജകുസുമം ഗതിഷു പ്രയോജ്യം ലാക്ഷോദകാഹൃതമലാസു വികൃത്യ ചൂര്ണമ് ||൩൭|| തഥാ ച ഗോമാംസമസീം ഹിതായ കോഷ്ഠാശ്രിതസ്യാദരതോ ദിശന്തി | വര്തീകൃതം മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്തം നാഡീഘ്നമുക്തം ലവണോത്തമം വാ ||൩൮|| ദുഷ്ടവ്രണേ യദ്വിഹിതം ച തൈലം തത് സര്വനാഡീഷു ഭിഷഗ്വിദധ്യാത് | ചൂര്ണീകൃതൈരഥ വിമിശ്രിതമേഭിരേവ തൈലം പ്രയുക്തമചിരേണ ഗതിം നിഹന്തി ||൩൯|| ഏഷ്വേവ മൂത്രസഹിതേഷു വിധായ തൈലം തത് സാധിതം ഗതിമപോഹതി സപ്തരാത്രാത് | പിണ്ഡീതകസ്യ തു വരാഹവിഭാവിതസ്യ മൂലേഷു കന്ദശകലേഷു ച സൌവഹേഷു ||൪൦|| തൈലം കൃതം ഗതിമപോഹതി ശീഘ്രമേതത് കന്ദേഷു ചാമരവരായുധസാഹ്വയേഷു | ഭല്ലാതകാര്കമരിചൈര്ലവണോത്തമേന സിദ്ധം വിഡങ്ഗരജനീദ്വയചിത്രകൈശ്ച ||൪൧|| സ്യാന്മാര്കവസ്യ ച രസേന നിഹന്തി തൈലം നാഡീം കഫാനിലകൃതാമപചീം വ്രണാംശ്ച |൪൨|
या द्विव्रणीयेऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम् ||३४|| स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः | बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः ||३५|| वाराहिकन्दश्च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा ||३६|| धत्तूरजं मदनकोद्रवजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च | अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम् ||३७|| तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति | वर्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ||३८|| दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति ||३९|| एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् | पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु ||४०|| तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु | भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च ||४१|| स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च |४२|
🔊 Audio coming soon
തതഃ പരം സര്വനാഡീനാം സാമാന്യവിധിമാഹ- യാ ഇത്യാദി| മിശ്രകോക്താതീതാവേക്ഷണേന ദ്വിവ്രണീയേऽഭിഹിതാ ‘അന്തഃശല്യാനണുമുഖാന്’ (ചി. ൧) ഇത്യാദിവാക്യേ വര്ത്യഃ ശോധനാഃ പ്രയോജ്യാഃ| ഇഹാപി വര്തിം നിര്ദിശന്നാഹ- ഘോണ്ടേത്യാദി| ഘോണ്ടാഫലം ബദരീഫലം, തസ്യ ത്വക് വല്കലമ്| ലവണാനി സൈന്ധവാദീനി| അലവണാ കാകമര്ദനികാ , തസ്യാ ഇദം പത്രമാലവണമ്| ബിഭീതകേത്യാദി ശങ്ഖിനീ യവതിക്താ| ബിഭീതകാമ്രാസ്ഥ്യാദീനാം ദാഹേന മസ്യഃ ക്ഷാരാ ഇത്യര്ഥഃ| വാരാഹികന്ദോ ഗൃഷ്ടികാകന്ദഃ| തഥേത്യാദി തേനൈവ പ്രകാരേണ ഗോമാംസസ്യാപി മസീം കോഷ്ഠാശ്രിതാസു നാഡീഷു ഹിതായ ആദരേണ പ്രതിപാദയന്തി| വര്തീകൃതമിത്യാദി പക്വമധുസൈന്ധവവര്തിരപി നാഡീഹരാ| ദുഷ്ടേത്യാദി|- ദുഷ്ടവ്രണേ യദ്വിഹിതം ച തൈലമിതി സര്വവ്രണേ “ദ്രവന്തീ ചിരബില്വം” ഇത്യാദിനാ വര്ഗേണ “യഥോപപത്തി കര്തവ്യം തൈലമേതേഷു ശോധനമ്” (ചി. ൨) ഇത്യഭിഹിതമ്| ധത്തൂരജമിത്യാദി ധത്തൂരജം ബീജമ്| മദോത്പാദകാഃ കോദ്രവാ മദനകോദ്രവാഃ; അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- മദനം കോദ്രവജം ബീജം ചേതി| കോശാതകീ ദേവദാലീ| ശുകനസാ ചര്മകാരവടഃ| മൃഗഭോജിനീ ഇന്ദ്രവാരുണീ| അങ്കോടബീജപുഷ്പയുക്തൈഃ കൃതം ചൂര്ണം ഗതിഷു ദേയമ്| ലാക്ഷോദകാഹൃതമലാസു ലാക്ഷാദിഗണക്വാഥപ്രക്ഷാലനേന ആസമന്താത് ഹൃതമലാസു, ദോഷാപനയനാച്ഛുദ്ധാസ്വിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ലാക്ഷോദകപ്രക്ഷാലനേന ഭേദനപീഡനാഭ്യാം ച ഹൃതമലാസു ഗതിഷു, ധത്തൂരമദനകോദ്രവാദിചൂര്ണം വികൃത്യാലോഡ്യ ലാക്ഷോദകേനൈവ പ്രയോജ്യമിതി സമ്ബന്ധം കഥയന്തി| ചൂര്ണീകൃതൈരിത്യാദി| ഏഭിരേവ ധത്തൂരകാദിഭിശ്ചൂര്ണീകൃതൈര്മിശ്രീകൃത്യ തൈലം പ്രയുക്തമചിരേണ ഗതിം നിഹന്തീതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു, ‘തൈലം കൃതം ഗതിമപോഹതി ശീഘ്രമേവ’ ഇതി പഠിത്വാ കൃതഗ്രഹണാത്തൈലം സാമാന്യപാകപരിഭാഷയാ കൃതം സാധിതം ഗതിമപോഹതീതി വ്യാഖ്യാതി| ഏഷ്വിത്യാദി|- ഏഷ്വേവ ധത്തൂരകാദിബീജാദിഷ്വിത്യര്ഥഃ| പിണ്ഡീതകസ്യേത്യാദി| വരാഹപിണ്ഡീതകമൂലസുവഹകാദിശകലേഷു വജ്രകന്ദേഷു ച സ്നേഹപാകസാമാന്യപരിഭാഷയാ സിദ്ധം തൈലം നാഡീഹരമ്| വിസ്തരമാഹ- പിണ്ഡീതകസ്ത്രിവിധഃ കൃഷ്ണപുഷ്പഃ, ശ്വേതപുഷ്പഃ, പീതപുഷ്പശ്ച; തേഷ്വത്ര വരാഹവര്ണപുഷ്പൈര്വിഭാവ്യത ഇതി വരാഹവിഭാവിതഃ കൃഷ്ണപുഷ്പോ ഗ്രാഹ്യഃ; സുവഹാ ഗന്ധനാകുലീ നാപിണീതി ലോകേ, ഗോധാപദീത്യപരേ, കന്ദാലീത്യന്യേ, തസ്യാഃ കന്ദശകലേഷു കന്ദഖണ്ഡേഷു; കൃതം സംസ്കൃതമ്| ‘കന്ദേഷു ചാമരവരായുധസാഹ്വയേഷു’ ഇത്യത്ര അമരവര ഇന്ദ്രസ്തസ്യായുധം വജ്രം തേന സമാന ആഹ്വയഃ സഞ്ജ്ഞാ യേഷാം തേ അമരവരായുധസാഹ്വയാ വജ്രകന്ദാസ്തേഷു| ചകാരാത് ‘തൈലം കൃതമ്’ ഇത്യനുവര്തതേ| ഭല്ലാതകേത്യാദി മാര്കവരസേന ഭൃങ്ഗരാജരസേന||൩൪-൪൧||-
Adhikarana 15 (42-44) · Śloka 45
സ്തന്യേ ഗതേ വികൃതിമാശു ഭിഷക് തു ധാത്രീം പീതാം ഘൃതം പരിണതേऽഹനി വാമയേത്തു ||൪൨|| നിമ്ബോദകേന മധുമാഗധികായുതേന വാന്താഗതേऽഹനി ച മുദ്ഗരസാശനാ സ്യാത് | ഏവം ത്ര്യഹം ചതുരഹം ഷഡഹം വമേദ്വാ സര്പിഃ പിബേത്ത്രിഫലയാ സഹ സംയുതം വാ ||൪൩|| ഭാര്ഗീം വചാമതിവിഷാം സുരദാരു പാഠാം മുസ്താദികം മധുരസാം കടുരോഹിണീം ച | ധാത്രീ പിബേത്തു പയസഃ പരിശോധനാര്ഥ മാരഗ്വധാദിഷു വരം മധുനാ കഷായമ് ||൪൪|| സാമാന്യമേതദുപദിഷ്ടമതോ വിശേഷാദ്ദോഷാന് പയോനിപതിതാന് ശമയേദ്യഥാസ്വമ് |൪൫|
स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु ||४२|| निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् | एवं त्र्यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा ||४३|| भार्गीं वचामतिविषां सुरदारु पाठां मुस्तादिकं मधुरसां कटुरोहिणीं च | धात्री पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थ मारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम् ||४४|| सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् |४५|
🔊 Audio coming soon
സ്തന്യ ഇത്യാദി| സ്തന്യേ ദോഷൌര്വികൃതിം ഗതേ പരിഗതേ| പരിണതേऽഹനി സായങ്കാല , പീതാം ഘൃതം സംശമനമേവ ഘൃതം പീതവതീം, ഏതച്ച പ്രതപ്തകനകനികരപീതലോഹിതേ സവിതരി സ്നേഹപാനകല്പസ്യാപവാദഃ| സാമാന്യോക്തമപി കഫഘ്നദ്രവ്യസംസ്കൃതം ഘൃതമ്| ജേജ്ജടാദയസ്തു പരിണതേ നിഷ്പന്നേ സ്നേഹഫലേ സതി സ്നിഗ്ധാമിത്യര്ഥഃ, അഹനി തസ്മിന്നേവ ദിവസേ| തന്നേച്ഛതി ഗയീ, സാമാന്യവാക്യേനൈവ സ്നിഗ്ധായ വമനസ്യ വിഹിതത്വാത്| സ്വേദസ്യ പൂര്വകര്മത്വാത് സ്വിന്നാം, നിമ്ബോദകേന നിമ്ബക്വാഥേന വാമയേത്| വാന്താഗതേऽഹനി ച മുദ്ഗരസാശനാ സ്യാത് നതു വമനദിവസേ ഭോജയേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര പ്രഥമവമനേന കഫസ്യ നിഃശേഷമനപഹൃതത്വാദശുദ്ധദേഹാം സ്നേഹസ്വേദാവന്തരാऽന്തരാ സേവയിത്വാ ഷഡഹം വാ ചതുരഹം ത്ര്യഹം വാ യാവദ്വിശുദ്ധിരിതി, ശുദ്ധദേഹായാസ്തു പുനര്വമനം ത്യാജ്യമ്, അന്യഥാ ഗ്ലാനിഃ സ്തന്യക്ഷയശ്ച| തസ്മാച്ഛുദ്ധദേഹാ വാതപിത്താനുബന്ധേ സ്നേഹപാകപരിഭാഷയാ ത്രിഫലാസിദ്ധം സര്പിഃ പിബേദേവേതി വാശബ്ദാദ്വ്യവസ്ഥിതാര്ഥാല്ലഭ്യതേ| സംശോധനമഭിധായ സംശമനമാഹ- ഭാര്ഗീമിത്യാദി| മുസ്താദികം ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹണീയോക്തമ്| മധുരസാ മൂര്വാ ‘ചോരസ്നായുഃ’ ഇതി ലോകേ| ഭാര്ഗ്യാദിഭിഃ സഹ മുസ്താദേര്ഗണസ്യ കഷായപാനം വരം ശ്രേഷ്ഠമ്| പയോനിപതിതാന് സ്തന്യനിപതിതാന്| ശമയേദ്യഥാസ്വമിതി യസ്യ യദാത്മകം പ്രത്യനീകം തേന ശമയേദിതി||൪൨-൪൪||-
Adhikarana 16 (45-47) · Śloka 47
രോഗം സ്തനോത്ഥിതമവേക്ഷ്യ ഭിഷഗ്വിദധ്യാ ദ്യദ്വിദ്രധാവഭിഹിതം ബഹുശോ വിധാനമ് ||൪൫|| സമ്പച്യമാനമപി തം തു വിനോപനാഹൈഃ സമ്ഭോജനേന ഖലു പാചയിതും യതേത | ശീഘ്രം സ്തനോ ഹി മൃദുമാംസതയോപനദ്ധഃ സര്വം പ്രകോഥമുപയാത്യവദീര്യതേ ച ||൪൬|| പക്വേ തു ദുഗ്ധഹരിണീഃ പരിഹൃത്യ നാഡീഃ കൃഷ്ണം ച ചൂചുകയുഗം വിദധീത ശസ്ത്രമ് | ആമേ വിദാഹിനി തഥൈവ ഗതേ ച പാകം ധാത്ര്യാഃ സ്തനൌ സതതമേവ ച നിര്ദുഹീത ||൪൭||
रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्या द्यद्विद्रधावभिहितं बहुशो विधानम् ||४५|| सम्पच्यमानमपि तं तु विनोपनाहैः सम्भोजनेन खलु पाचयितुं यतेत | शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथमुपयात्यवदीर्यते च ||४६|| पक्वे तु दुग्धहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् | आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत ||४७||
🔊 Audio coming soon
സമ്ഭോജനേനേതി യഥേഷ്ടഭോജനേനേത്യര്ഥഃ| ഉപനാഹോ ഹ്യത്യര്ഥം പാകകാരി, തസ്മാദുപനാഹനിഷേധമാഹ- ശീഘ്രമിത്യാദി| ഹി സ്ഫുടം, പ്രകോഥം പൂതിമാംസതാമ്| ആമേത്യാദി ആമേ വിദഗ്ധതാപരിഹാരായ, വിദാഹിനി വിപാകപരിഹാരായ, പക്വേ നാഡീവ്രണപരിഹാരായ, സ്തനൌ നിര്ദുഹീത||൪൫-൪൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിസര്പനാഡീസ്തനരോഗചികിത്സിതം നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ ||൧൭||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||