1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નપાનરક્ષાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ચિકિત્સાસ્થાનાનન્તરં કલ્પસ્થાનમારભ્યતે; યતશ્ચિકિત્સાસ્થાનાદિભૂતે દ્વિવ્રણીયાધ્યાયે `વિષજુષ્ટસ્ય વિજ્ઞાનં વિષનિશ્ચયમેવ ચ| ચિકિત્સિતં ચ વક્ષ્યામિ કલ્પે તુ પ્રવિભાગશઃ’ ઇત્યનેન શ્લોકેન વિષજુષ્ટવ્રણસ્ય કલ્પસ્થાને પ્રતિપાદનં સૂચિતં તસ્માત્, તત્રાપિ સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિક્ષીણસ્ય ચાન્નૈરેવ પ્રાણાનાં ધારણં ક્રિયતેઽતઃ પ્રાગન્નપાનરક્ષાકલ્પં વ્યાખ્યાતુકામઃ પ્રાહ- અથાત ઇત્યાદિ| અન્ને ભક્ષ્યમવરુદ્ધં ઘનસાધર્મ્યાત્; પાને લેહ્યમવરુદ્ધં દ્રવસાધર્મ્યાત્; એવં ચતુર્વિધસ્યાપિ રક્ષાકલ્પઃ| રક્ષણં રક્ષા, સા પુનરદુષ્ટસ્ય; દુષ્ટસ્ય પુનર્વિષભેષજકલ્પનાત્ કલ્પઃ; રક્ષયા સહિતઃ કલ્પો રક્ષાકલ્પઃ| આદિશબ્દોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન દન્તકાષ્ઠાદીનામપિ લક્ષણચિકિત્સિતકલ્પનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ધન્વન્તરિઃ કાશિપતિસ્તપોધર્મભૃતાં વરઃ | સુશ્રુતપ્રભૃતીઞ્છિષ્યાઞ્છશાસાહતશાસનઃ ||૩||

અથ પ્રથમમન્નાદીનાં રક્ષામેવ નિર્દિદિક્ષુરાહ- ધન્વન્તરિરિત્યાદિ| ધન્વન્તરિઃ સુશ્રુતપ્રભૃતીન્ શિષ્યાન્ શશાસ શિક્ષિતવાન્| તપોધર્મભૃતાં વર ઇતિ તપસ્વિનાં ધાર્મિકાણાં ચ મધ્યે શ્રેષ્ઠઃ| અહતશાસનઃ અનભિભૂતાજ્ઞ ઇત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- `દિવોદાસઃ ક્ષિતિપતિસ્તપોધર્મશ્રુતાકરઃ| સુશ્રુતપ્રમુખાઞ્છિષ્યાઞ્છશાસાહતશાસનઃ’ ઇતિ| આકરઃ ખનિઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

રિપવો વિક્રમાક્રાન્તા યે ચ સ્વે કૃત્યતાં ગતાઃ | સિસૃક્ષવઃ ક્રોધવિષં વિવરં પ્રાપ્ય તાદૃશમ્ ||૪|| વિષૈર્નિહન્યુર્નિપુણં નૃપતિં દુષ્ટચેતસઃ | સ્ત્રિયો વા વિવિધાન્ યોગાન્ કદાચિત્સુભગેચ્છયા ||૫|| વિષકન્યોપયોગાદ્વા ક્ષણાજ્જહ્યાદસૂન્નરઃ | તસ્માદ્વૈદ્યેન સતતં વિષાદ્રક્ષ્યો નરાધિપઃ ||૬||

નૃપતિઃ કુતો રક્ષણીય ઇત્યાહ- રિપવ ઇત્યાદિ| સિસૃક્ષવઃ સ્રષ્ટુમિચ્છવઃ| ક્રોધેન વિષં ક્રોધવિષમ્| ન કેવલં રિપવઃ સ્વે ચાત્મીયા ભૃત્યાઃ, કૃત્યતાં ગતાઃ વિદ્વેષં ગતાઃ| તથા ચ કૃત્યશબ્દાર્થોઽમરકોષે- “કૃત્યં ક્રિયાદેવતયોસ્ત્રિષુ વિદ્વિષ્ટકાર્યયોઃ”- ઇતિ| વિવરં છિદ્રં પ્રાપ્ય, તાદૃશં નૃપતિં વધક્ષમં, સ્ત્રિયો દુષ્ટચિત્તા વિવિધાન્ યોગાન્ સંયોગવિષાણિ પ્રાપ્ય, કદાચિદજ્ઞાનાત્ સુભગેચ્છયા વા વિવિધાન્ યોગાન્ સિસૃક્ષવો દાતુમિચ્છન્ત્યો રાજાનં નિહન્યુઃ| વિષકન્યોપયોગાદ્વા ક્ષણાજ્જહ્યાદસૂન્નરઃ| ઉક્તં ચ- “હન્તિ સ્પૃશન્તી સ્વેદેન ગમ્યમાના ચ મૈથુને| પક્વં વૃન્તાદિવ ફલં પ્રશાતયતિ મેહનમ્”- ઇતિ| `કૃત્યતાં’ ગતા ઇત્યત્ર `વિકૃતિં ગતાઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૪-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

યસ્માચ્ચ ચેતોઽનિત્યત્વમશ્વવત્ પ્રથિતં નૃણામ્ | ન વિશ્વસ્યાત્તતો રાજા કદાચિદપિ કસ્યચિત્ ||૭||

ન પરં પૂર્વોક્તેભ્યો રિપુપ્રભૃતિભ્યો રાજા રક્ષણીયોઽપિ તુ રાજ્ઞા કસ્યાપિ વિશ્વાસો ન વિધેયઃ, કુત ઇત્યાહ- યસ્માચ્ચેત્યાદિ| અશ્વવદિતિ આશુતમગત્યા અશ્વા ઉચ્યન્તે, એતેન શીઘ્રસઞ્ચારિત્વોપલક્ષણાર્થં ચેતોઽનિત્યત્વમુક્તં, યસ્માદશ્વસ્યેવ શીઘ્રસઞ્ચારિત્વં નાનાભાવેન ચેતસઃ, તસ્માત્ કદાચિદપિ કસ્યાપિ વિશ્વાસં ન વિદધ્યાન્મહીપતિઃ| વૈદ્યવિષયે ચ વિશ્વાસહેતુઃ સૂત્રસ્થાને `વિસૃજત્યાત્મનાઽઽત્માનં’- ઇત્યાદિશ્લોકેનાભિહિતઃ||૭||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

કુલીનં ધાર્મિકં સ્નિગ્ધં સુભૃતં સન્તતોત્થિતમ્ | અલુબ્ધમશઠં ભક્તં કૃતજ્ઞં પ્રિયદર્શનમ્ ||૮|| ક્રોધપારુષ્યમાત્સર્યમાયાલસ્યવિવર્જિતમ્ | જિતેન્દ્રિયં ક્ષમાવન્તં શુચિં શીલદયાન્વિતમ્ ||૯|| મેધાવિનમસંશ્રાન્તમનુરક્તં હિતૈષિણમ્ | પટું પ્રગલ્ભં નિપુણં દક્ષમાલસ્યવર્જિતમ્ ||૧૦|| પૂર્વોક્તૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં નિત્યં સન્નિહિતાગદમ્ | મહાનસે પ્રયુઞ્જીત વૈદ્યં તદ્વિદ્યપૂજિતમ્ ||૧૧||

સ ચ વૈદ્યો ગુણવાનેવ વિશ્વાસભાજનમિતિ વૈદ્યસ્ય ગુણાન્ નિર્દિશન્નાહ- કુલીનમિત્યાદિ| કુલીનો હ્યદુષ્ટબીજક્ષેત્રતયા નાકાર્યેષુ પ્રવર્તતે, કુલમત્રાયુર્વેદાધ્યાયિકુલં બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યભેદેન ત્રિવિધં, કુલગુણસમ્પન્નશૂદ્રેણ સહ ચતુર્વિધમિત્યન્યે; `તદ્ભવં’ ઇતિ ગયી| સ્નિગ્ધઃ સ્નેહેન મિત્રભાવેન રાજ્ઞા સહ વ્યવસ્થિતઃ, એતેન મિત્રમિવ સર્વથા રક્ષતિ| સુભૃતં સમ્યગ્ભૃતં યથા ચ શરીરયાત્રા ભવતિ| તથા ચોક્તં- “સૂપૌદનં ઘૃતમલં વ્યઞ્જનં દૃઢમમલિનં ચ વાસઃ”- ઇતિ| સતતોત્થિતઃ અહોરાત્રમધ્યયનાધ્યાપનતદર્થચિન્તાનૃપશરીરસ્વાસ્થ્યાપાદાનેષુ તત્પરો નિત્યાભિયુક્ત ઇતિ| પરગુણવિધ્વંસો માત્સર્યમ્| માયા પરબન્ધનબુદ્ધિઃ| અનુરક્તં સદાઽઽતુરલગ્નં રાગયુક્તમ્| પટું વક્તારં, પ્રગલ્ભં ધૃષ્ટં, દક્ષં ચતુરં, આલસ્યવર્જનં દ્વિરુક્તમત્યન્તનિષેધાર્થમ્| પૂર્વોક્તૈર્ગુણૈઃ `તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થઃ’ ઇત્યાદિકૈઃ| મહાનસે રસવત્યામ્| તદ્વિદ્યપૂજિતમિતિ તદ્વિદ્યૈઃ પાકનિષ્ઠિતતત્ત્વજ્ઞાનૈઃ ભિષગ્ભિઃ પૂજિતમ્| ગયી તુ `અલુબ્ધમશઠં ભક્તં’ ઇત્યાદિકં `નિત્યં સન્નિહિતાગદમ્’ ઇત્યન્તં ન પઠતિ, પુનરુક્તદોષત્વાત્||૮-૧૧||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

પ્રશસ્તદિગ્દેશકૃતં શુચિભાણ્ડં મહચ્છુચિ | સજાલકં ગવાક્ષાઢ્યમાપ્તવર્ગનિષેવિતમ્ ||૧૨|| વિકક્ષસૃષ્ટસંસૃષ્ટં સવિતાનં કૃતાર્ચનમ્ | પરીક્ષિતસ્ત્રીપુરુષં ભવેચ્ચાપિ મહાનસમ્ ||૧૩||

તદેવ મહાનસં કીદૃશં કાર્યમિત્યાહ- પ્રશસ્તેત્યાદિ| પ્રશસ્તા દિક્ અત્રાગ્નેયી, દેશસ્તુ પ્રશસ્તગુણસમ્પદા યુક્તઃ, મહત્ વિસ્તીર્ણં, શુચિ અનુપહતં, સજાલકં જાલકસંહિતં, ગવાક્ષાઢ્યં વાતાયનસમૃદ્ધં, વિકક્ષસૃષ્ટસંસૃષ્ટં વિગતતૃણસ્થાનસમ્પર્કં, એતેન રસવતીસમીપે તૃણસઞ્ચયો ન કરણીય ઇત્યુક્તં ભવતિ, સવિતાનં વિતાનકસહિતં, કૃતાર્ચનં કૃતાગ્નિપૂજનમ્||૧૨-૧૩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

તત્રાધ્યક્ષં નિયુઞ્જીત પ્રાયો વૈદ્યગુણાન્વિતમ્ |૧૪|

મહાનસવ્યાપારિણમાહ- તત્રાધ્યક્ષમિત્યાદિ| અધ્યક્ષમ્ અધિપતિમ્| વૈદ્યગુણાન્વિતં વૈદ્યગુણૈઃ કુલીનધાર્મિકત્વાદિભિર્યુક્તમિત્યર્થઃ|૧૪|-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

શુચયો દક્ષિણા દક્ષા વિનીતાઃ પ્રિયદર્શનાઃ ||૧૪|| સંવિભક્તાઃ સુમનસો નીચકેશનખાઃ સ્થિરાઃ | સ્નાતા દૃઢં સંયમિનઃ કૃતોષ્ણીષાઃ સુસંયતાઃ ||૧૫|| તસ્ય ચાજ્ઞાવિધેયાઃ સ્યુર્વિવિધાઃ પરિકર્મિણઃ |૧૬|

શુચય ઇત્યાદિ| દક્ષિણા અભિજાતાઃ, કુલીના ઇતિ યાવત્| દક્ષાઃ ચતુરાઃ| વિનીતા વિનયયુક્તાઃ, શક્તિવન્ત ઇત્યર્થઃ| સંવિભક્તાઃ વિભજ્ય કર્મણિ નિયોજિતાઃ| સ્થિરા અચપલાઃ| દૃઢં સંયમિનઃ સોપશમા ઇત્યર્થઃ| સુસંયતાઃ સુષ્ઠુ લૌલ્યાદિદોષરહિતાઃ, આયત્તપરિધાનાદિકા વા ઇત્યર્થઃ| આજ્ઞાવિધેયા આદેશકારિણઃ| પરિકર્મિણઃ સૂપકારાદયઃ||૧૪-૧૫||-

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

આહારસ્થિતયશ્ચાપિ ભવન્તિ પ્રાણિનો યતઃ ||૧૬|| તસ્માન્મહાનસે વૈદ્યઃ પ્રમાદરહિતો ભવેત્ |૧૭|

મહાનસે વૈદ્યસ્ય સાવધાનત્વં સહેતુકમાહ- આહારસ્થિતય ઇત્યાદિ||૧૬||-

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

માહાનસિકવોઢારઃ સૌપૌદનિકપૌપિકાઃ ||૧૭|| ભવેયુર્વૈદ્યવશગા યે ચાપ્યન્યેઽત્ર કેચન |૧૮|

તેષાં પરિકર્મિણાં વૈદ્યાધીનત્વમાહ- માહાનસિકવોઢાર ઇત્યાદિ| મહાનસે નિયુક્તા માહાનસિકા રસવતીપતય ઇત્યર્થઃ; વોઢારો વોઢ્રાદયો વેષ્ટિકર્મકરાઃ કાહારાદયો વા| સૌપા ઉપકરણભૂતદ્રવ્યસાધકાઃ સૂપવ્યઞ્જનાદિકારકાઃ, ઔદનિકા ઉપકાર્યભૂતભક્તસ્ય સાધકાઃ, પૌપિકાઃ પૂપાદિભક્ષ્યાણાં સાધકાઃ કન્દૂકા ઇત્યર્થઃ| અન્યેઽત્ર કેચનેતિ વેસવારકારકાદયઃ||૧૭||-

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ઇઙ્ગિતજ્ઞો મનુષ્યાણાં વાક્ચેષ્ટામુખવૈકૃતૈઃ ||૧૮|| વિદ્યાદ્વિષસ્ય દાતારમેભિર્લિઙ્ગૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્ | ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટો વિવક્ષન્ મોહમેતિ ચ ||૧૯|| અપાર્થં બહુ સઙ્કીર્ણં ભાષતે ચાપિ મૂઢવત્ | સ્ફોટયત્યઙ્ગુલીર્ભૂમિમકસ્માદ્વિલિખેદ્ધસેત્ ||૨૦|| વેપથુર્જાયતે તસ્ય ત્રસ્તશ્ચાન્યોઽન્યમીક્ષતે | ક્ષામો વિવર્ણવક્ત્રશ્ચ નખૈઃ કિઞ્ચિચ્છિનત્ત્યપિ ||૨૧|| આલભેતાસકૃદ્દીનઃ કરેણ ચ શિરોરુહાન્ | નિર્યિયાસુરપદ્વારૈર્વીક્ષતે ચ પુનઃ પુનઃ ||૨૨|| વર્તતે વિપરીતં તુ વિષદાતા વિચેતનઃ |૨૩|

તદધિકૃતસ્યૈવ વિષદાતૃજ્ઞાનમુદ્દિશન્નાહ- ઇઙ્ગિતજ્ઞ ઇત્યાદિ| ઇઙ્ગિતજ્ઞો વૈદ્યઃ| એભિર્લિઙ્ગૈઃ વક્ષ્યમાણૈઃ| વિવક્ષન્ વક્તુમિચ્છન્| અપાર્થં નિરર્થકમ્| ત્રસ્તશ્ચાન્યોન્યમીક્ષત ઇતિ સ્વપાપકર્મોપલમ્ભભયેન અન્યમન્યમીક્ષત ઇતિ| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ| વિવર્ણો મલિનવર્ણઃ| હસ્તેન કેશાન્ આલભેત સ્પૃશેત્| અસકૃત્ અનેકવારમ્| દીનો વિલક્ષઃ| નિર્યિયાસુઃ નિર્યાતુમિચ્છુઃ| અપદ્વારૈઃ અમાર્ગૈઃ||૧૮-૨૨||-

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

કેચિદ્ભયાત્ પાર્થિવસ્ય ત્વરિતા વા તદાજ્ઞયા ||૨૩|| અસતામપિ સન્તોઽપિ ચેષ્ટાં કુર્વન્તિ માનવાઃ | તસ્માત્ પરીક્ષણં કાર્યં ભૃત્યાનામાદૃતૈર્નૃપૈઃ ||૨૪||

વિષદપરીક્ષણે ચ રાજ્ઞા આદરપરેણ ભવિતવ્યમિતીમમર્થં સહેતુકં પ્રતિપાદયન્નાહ- કેચિદિત્યાદિ| અસતામપિ અસાધૂનામપિ| આદૃતૈઃ સાદરૈરિત્યર્થઃ||૨૩-૨૪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

અન્ને પાને દન્તકાષ્ઠે તથાઽભ્યઙ્ગેઽવલેખને | ઉત્સાદને કષાયે ચ પરિષેકેઽનુલેપને ||૨૫|| સ્રક્ષુ વસ્ત્રેષુ શય્યાસુ કવચાભરણેષુ ચ | પાદુકાપાદપીઠેષુ પૃષ્ઠેષુ ગજવાજિનામ્ ||૨૬|| વિષજુષ્ટેષુ ચાન્યેષુ નસ્યધૂમાઞ્જનાદિષુ | લક્ષણાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સામપ્યનન્તરમ્ ||૨૭||

યેષ્વધિષ્ઠાનેષુ ગરવિષં પ્રયચ્છન્તિ તાન્યદૂષિતાનિ રક્ષિતું, દૂષિતેષુ ચિકિત્સાર્થં ચ લક્ષણાનિ નિર્દેષ્ટુકામઃ પ્રાહ- અન્ન ઇત્યાદિ| દન્તકાષ્ઠસહચરિતં જિહ્વાનિર્લેખનં મુખશોધનકષાયશ્ચ દન્તકાષ્ઠગ્રહણેન ગૃહ્યતે| અવલેખને કઙ્કતિકાદૌ કેશપ્રસાધને| ઉત્સાહને ઉદ્વર્તને| પરિષેકે સ્નાને| કષાયોઽત્ર રોધ્રાદિકસ્તૈલાપનયનાય| સ્રક્ષુ પુષ્પમાલાસુ| કવચં સન્નાહમ્| પાદપીઠેષુ પાદાધારેષુ| વિષજુષ્ટેષુ ચાન્યેષ્વિવત્યનેન શિરોભ્યઙ્ગશિરસ્ત્રાણાદયો ગૃહ્યન્તે||૨૫-૨૭||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

નૃપભક્તાદ્બલિં ન્યસ્તં સવિષં ભક્ષયન્તિ યે | તત્રૈવ તે વિનશ્યન્તિ મક્ષિકાવાયસાદયઃ ||૨૮|| હુતભુક્ તેન ચાન્નેન ભૃશં ચટચટાયતે | મયૂરકણ્ઠપ્રતિમો જાયતે ચાપિ દુઃસહઃ ||૨૯|| ભિન્નાર્ચિસ્તીક્ષ્ણધૂમશ્ચ નચિરાચ્ચોપશામ્યતિ | ચકોરસ્યાક્ષિવૈરાગ્યં જાયતે ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૩૦|| દૃષ્ટ્વાઽન્નં વિષસંસૃષ્ટં મ્રિયન્તે જીવજીવકાઃ | કોકિલઃ સ્વરવૈકૃત્યં ક્રૌઞ્ચસ્તુ મદમૃચ્છતિ ||૩૧|| હૃષ્યેન્મયૂર ઉદ્વિગ્નઃ ક્રોશતઃ શુકસારિકે | હંસઃ ક્ષ્વેડતિ ચાત્યર્થં ભૃઙ્ગરાજસ્તુ કૂજતિ ||૩૨|| પૃષતો વિસૃજત્યશ્રું વિષ્ઠાં મુઞ્ચતિ મર્કટઃ | સન્નિકૃષ્ટાંસ્તતઃ કુર્યાદ્રાજ્ઞસ્તાન્ મૃગપક્ષિણઃ ||૩૩|| વેશ્મનોઽથ વિભૂષાર્થં રક્ષાર્થં ચાત્મનઃ સદા |૩૪|

રસરૂપાદિભિસ્તલ્લિઙ્ગમુદ્દિશન્નાહ- નૃપભક્તાદિત્યાદિ| નૃપભક્તાત્ રાજભોજનાત્| હુતભુગિત્યાદિ| હુતભુક્ વહ્નિઃ| તેન સવિષેણાન્નેન ચટચટાયત ઇતિ શબ્દેન વિષજ્ઞાનં; મયૂરકણ્ઠપ્રતિમ ઇતિ રૂપેણ વિષજ્ઞાનં; તીક્ષ્ણધૂમશ્ચેતિ ગન્ધેન વિષજ્ઞાનં; રસેન વિષજ્ઞાનં વિનશ્યન્તિ મક્ષિકાવાયસાદય ઇત્યનેનાભિહિતમ્| એવં શબ્દાદિભિઃ પઞ્ચભિ(ચતુર્ભિ)ર્વિષજ્ઞાનં પ્રતિપાદ્યાપરેણાપિ પ્રકારેણ ચકોરાદિપક્ષિમૃગચક્ષુરાદિવિકારેણ વિષજ્ઞાનમુદ્દિશતિ- ચકોરસ્યેત્યાદિ| અક્ષિવૈરાગ્યં રૂપગ્રહણેઽલસત્વમિતિ ગયી, વિગતરાગે અક્ષિણી ભવત ઇતિ સઙ્ગ્રહારુણૌ| જીવજીવકઃ પક્ષિવિશેષઃ, `ક્રુરિચ’ ઇતિ લોકે| મદમૃચ્છતિ હર્ષં યાતીત્યર્થઃ| હૃષ્યેન્મયૂર ઉદ્વિગ્ન ઇતિ ઉદ્વિગ્નઃ ચલિતઃ સન્ મયૂરો હૃષ્યેત્ તુષ્યેદિત્યર્થઃ; વિજિરિહ ચલનાર્થો ન ભયાર્થઃ; પરસ્પરવિરોધાત્| ક્રોશતઃ શુકસારિકે ઇતિ ભયાદ્રોદનશબ્દં કુરુત ઇત્યર્થઃ| હંસઃ ક્ષ્વેડતિ ચાત્યર્થમિતિ અતિશયેન શબ્દાયત ઇત્યર્થઃ| ભૃઙ્ગરાજસ્તુ કૂજતીતિ ભૃઙ્ગરાજો ભ્રમરકો ધૂમ્યાટસદૃશઃ પક્ષિરાજ ઇતિ લોકે, કૂજતિ અવ્યક્તં શબ્દાયતે| પૃષતઃ ચિત્રબિન્દુઃ, `ચિત્તલ’ ઇતિ લોકે||૨૮-૩૩||-

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ઉપક્ષિપ્તસ્ય ચાન્નસ્ય બાષ્પેણોર્ધ્વં પ્રસર્પતા ||૩૪|| હૃત્પીડા ભ્રાન્તનેત્રત્વં શિરોદુઃખં ચ જાયતે | તત્ર નસ્યાઞ્જને કુષ્ઠં લામજ્જં નલદં મધુ ||૩૫|| કુર્યાચ્છિરીષરજનીચન્દનૈશ્ચ પ્રલેપનમ્ | હૃદિ ચન્દનલેપસ્તુ તથા સુખમવાપ્નુયાત્ ||૩૬||

વિષદૂષિતસ્યાન્નસ્ય ભોક્તું દત્તસ્ય બાષ્પોષ્મણાઽન્તર્ગતેન બાહ્યેન ચ કિં સ્યાત્તદાહ- ઉપક્ષિપ્તસ્યેત્યાદિ| ઉપક્ષિપ્તસ્ય ભોક્તું દત્તસ્યાન્નસ્ય બાષ્પેણોર્ધ્વં પ્રસર્પતા ગચ્છતા હૃત્પીડાદિકં જાયતે| નલદં માંસી, લામજ્જમ્ ઉશીરભેદઃ| અન્તઃપ્રવિષ્ટે બાષ્પે નસ્યાઞ્જનયોર્વિષયઃ| કુર્યાદિત્યાદિ| ચન્દનં રક્તં શુક્લં વા| એતૌ લેપૌ બાહ્યેન બાષ્પસ્પર્શેન જાતે હૃત્પીડાદૌ જ્ઞેયૌ| ઉપક્ષિપ્તસ્યેત્યત્ર `ઉખાક્ષિપ્તસ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; ઉખા સ્થાલી||૩૪-૩૬||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

પાણિપ્રાપ્તં પાણિદાહં નખશાતં કરોતિ ચ | અત્ર પ્રલેપઃ શ્યામેન્દ્રગોપાસોમોત્પલાનિ ચ ||૩૭||

પાણિપ્રાપ્તમિત્યાદિ- નખશાતં નખપાતનમ્| શ્યામા શ્યામાલતા, પ્રિયઙ્ગુરિત્યપરે; ઇન્દ્રા ઇન્દ્રવારુણી; ગોપા સુગન્ધમૂલા સારિવા; `ઇન્દ્રગોપ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્રેન્દ્રગોપઃ કીટવિશેષઃ; સોમા ગુડૂચી, સોમલતેત્યન્યે; ઉત્પલં નીલોત્પલમ્||૩૭||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

સ ચેત્ પ્રમાદાન્મોહાદ્વા તદન્નમુપસેવતે | અષ્ઠીલાવત્તતો જિહ્વા ભવત્યરસવેદિની ||૩૮|| તુદ્યતે દહ્યતે ચાપિ શ્લેષ્મા ચાસ્યાત્ પ્રસિચ્યતે | તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ યચ્ચ સ્યાદ્દાન્તકાષ્ઠિકમ્ ||૩૯||

સ ચેદિત્યાદિ| અષ્ઠીલા દીર્ઘવર્તુલપાષાણવિશેષઃ, અન્યે પુનઃ અષ્ઠીલવદિતિ પઠન્તિ, અષ્ઠીલશબ્દોઽકારાન્તોઽપ્યસ્તીતિ મન્તવ્યમ્| બાષ્પેરિતં કર્મેતિ યત્ સવિષબાષ્પસમ્પર્કે `કુર્યાચ્છિરીષરજની’ ઇત્યાદિભિઃ પ્રોક્તં કર્મ; દાન્તકાષ્ઠિકમિતિ ધાતકીપુષ્પાદિભિઃ પ્રતિસારણં; તચ્ચ પ્રતિસારણમપ્રચ્છિતે શોફે વિધેયમ્||૩૮-૩૯||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

મૂર્ચ્છાં છર્દિમતીસારમાધ્માનં દાહવેપથૂ | ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃત્યં કુર્યાદામાશયં ગતમ્ ||૪૦|| તત્રાશુ મદનાલાબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈઃ | છર્દનં દધ્યુદશ્વિદ્ભ્યામથવા તણ્ડુલામ્બુના ||૪૧||

મૂર્ચ્છામિત્યાદિ| અલાબુઃ તિક્તાલાબુઃ; કોશાતકી ઘોષકઃ, ઘુસેણ્ડિકેતિ લોકે| ઉદશ્વિત્ તક્રમ્||૪૦-૪૧||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

દાહં મૂર્ચ્છામતીસારં તૃષ્ણામિન્દ્રિયવૈકૃતમ્ | આટોપં પાણ્ડુતાં કાર્શ્યં કુર્યાત્ પક્વાશયં ગતમ્ ||૪૨|| વિરેચનં સસર્પિષ્કં તત્રોક્તં નીલિનીફલમ્ | દધ્ના દૂષીવિષારિશ્ચ પેયો વા મધુસંયુતઃ ||૪૩||

દાહમિત્યાદિ| આટોપં વાતાદીનામપ્રવૃત્તિમ્| તત્રોક્તમિતિ તત્ર વિષભેષજકલ્પે| નીલિનીફલં નીલાઞ્જનિકાફલં, યસ્ય શ્રીફલેતિ લોકે પ્રસિદ્ધિઃ| પિપ્પલ્યો ધ્યામકમિત્યાદિદૂષીવિષારિર્વક્ષ્યમાણઃ; દૂષીવિષારિશ્ચાક્ષપ્રમાણઃ, દધિ પાનયોગ્યપ્રમાણં જ્ઞેયં, મધુ અષ્ટમાષકપ્રમિતં પ્રક્ષિપ્ય દધ્ના દૂષીવિષારિઃ પાતવ્યઃ| વાશબ્દશ્ચ પ્રથમોક્તવિરેચનયોગાપેક્ષયા સમુચ્ચયે||૪૨-૪૩||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

દ્રવદ્રવ્યેષુ સર્વેષુ ક્ષીરમદ્યોદકાદિષુ | ભવન્તિ વિવિધા રાજ્યઃ ફેનબુદ્બુદજન્મ ચ ||૪૪|| છાયાશ્ચાત્ર ન દૃશ્યન્તે દૃશ્યન્તે યદિ વા પુનઃ | ભવન્તિ યમલાશ્છિદ્રાસ્તન્વ્યો વા વિકૃતાસ્તથા ||૪૫||

દ્રવદ્રવ્યેષુ ક્ષીરાદિષુ યત્ સ્થૂલં લક્ષણં તદાહ- દ્રવદ્રવ્યેષ્વિત્યાદિ| વિવિધા રાજ્યો નાનાપ્રકારા લેખાઃ| વિવિધા રાજ્યઃ શ્રીવાગ્ભટેન વ્યાખ્યાતાઃ, તથા ચ,- “નીલા રાજી રસે તામ્રા ક્ષીરે દધનિ દૃશ્યતે| શ્યાવા પીતાઽસિતા તક્રે ઘૃતે પાનીયસન્નિભા|| કાલી મદ્યામ્ભસોઃ ક્ષૌદ્રે હરિત્તૈલેઽરુણોપમા” ઇતિ| ફેનેત્યાદિ ફેનસ્ય બુદ્બુદસ્ય ચોત્પત્તિરિત્યર્થઃ| યમલા યુગ્માઃ| છિદ્રાઃ સસુષિરાઃ| તન્વ્યઃ સૂક્ષ્માઃ| ગયી તુ તન્વ્ય ઇત્યત્ર `અન્યા’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાતિ- અન્યતરેષાં પશૂનામિવ છાયાઃ| વિકૃતાઃ સૌમ્યસ્યાપિ રૌદ્રાઃ, રૌદ્રસ્યાપિ સૌમ્યાઃ||૪૪-૪૫||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

શાકસૂપાન્નમાંસાનિ ક્લિન્નાનિ વિરસાનિ ચ | સદ્યઃ પર્યુષિતાનીવ વિગન્ધાનિ ભવન્તિ ચ ||૪૬|| ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનાઃ સર્વે ભક્ષ્યાઃ ફલાનિ ચ | પક્વાન્યાશુ વિશીર્યન્તે પાકમામાનિ યાન્તિ ચ ||૪૭||

શાકેત્યાદિ| ચકારોઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ; તેન તિક્તાનિ ચ ભવન્તીત્યર્થઃ| ગન્ધવર્ણરસૈરિત્યાદિ| ગન્ધવર્ણરસૈરિત્યત્ર સ્પર્શગ્રહણં લુપ્તનિર્દિષ્ટં દ્રષ્ટવ્યં, તેન સ્પર્શેનાપિ હીના ભવન્તીત્યર્થઃ| પક્વાન્યાશુ વિશીર્યન્ત ઇતિ પક્વાનિ ફલાન્યાશુ શીઘ્રં વિશીર્યન્તે પૂતિભાવં ગચ્છન્તિ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

વિશીર્યતે કૂર્ચકસ્તુ દન્તકાષ્ઠગતે વિષે | જિહ્વાદન્તૌષ્ઠમાંસાનાં શ્વયથુશ્ચોપજાયતે ||૪૮|| અથાસ્ય ધાતકીપુષ્પપથ્યાજમ્બૂફલાસ્થિભિઃ | સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રચ્છિતે શોફે કર્તવ્યં પ્રતિસારણમ્ ||૪૯|| અથવાઽઙ્કોઠમૂલાનિ ત્વચઃ સપ્તચ્છદસ્ય વા | શિરીષમાષકા વાઽપિ સક્ષૌદ્રાઃ પ્રતિસારણમ્ ||૫૦||

વિશીર્યત ઇત્યાદિ| કૂર્ચકો દન્તકાષ્ઠસ્યાગ્રિમો ભાગઃ| વિશીર્યતે ત્રુટ્યતિ| અથાસ્ય ધાતકીત્યાદ્યેકો યોગઃ, પ્રતિસારણં ઘર્ષણં; અથવાઽઙ્કોઠેત્યાદિર્દ્વિતીયો યોગઃ; શિરીષમાષકા વાઽપીત્યાદિસ્તૃતીયો યોગઃ; સપ્તચ્છદત્વચઃ પૃથગ્યોગ ઇતિ ગયી, તદા ચત્વારો યોગાઃ| શિરીષમાષકાઃ શિરીષબીજાનિ||૪૮-૫૦||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

જિહ્વાનિર્લેખકવલૌ દન્તકાષ્ઠવદાદિશેત્ |૫૧|

જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાનિર્લેખનસ્ય કવલસ્ય ચ વિષદૂષિતસ્ય લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચ દન્તકાષ્ઠસ્યેવ બ્રૂયાત્|૫૧|-

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

પિચ્છિલો બહુલોઽભ્યઙ્ગો વિવર્ણો વા વિષાન્વિતઃ ||૫૧|| સ્ફોટજન્મરુજાસ્રાવત્વક્પાકઃ સ્વેદનં જ્વરઃ | દરણં ચાપિ માંસાનામભ્યઙ્ગે વિષસંયુતે ||૫૨|| તત્ર શીતામ્બુસિક્તસ્ય કર્તવ્યમનુલેપનમ્ | ચન્દનં તગરં કુષ્ઠમુશીરં વેણુપત્રિકા ||૫૩|| સોમવલ્લ્યમૃતા શ્વેતા પદ્મં કાલીયકં ત્વચમ્ | કપિત્થરસમૂત્રાભ્યાં પાનમેતચ્ચ યુજ્યતે ||૫૪||

પિચ્છિલ ઇત્યાદિ| અભ્યઙ્ગઃ અભ્યત્રાભ્યઞ્જનદ્રવ્યં તૈલાદિ| બહલો ઘનઃ| વેણુપત્રિકા વંશપત્રાણિ; અન્યે વેણુપત્રિકાં વંશસદૃશપત્રિકાં દ્રવ્યાન્તરમાહુઃ| સોમવલ્લી ગુડૂચી| અમૃતા અમૃતાસઙ્ગઃ ખર્પરિકાતુત્થકં, ઉત્તરપદલોપાત્| શ્વેતા શ્વેતસ્યન્દઃ| કાલીયકં દારુહરિદ્રા| ત્વચં વરાઙ્ગમ્| ઇદમનુલેપનં શીતતોયેન| મૂત્રં ગોમૂત્રમ્| એતચ્ચેતિ ચન્દનાદિકમ્||૫૧-૫૪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ઉત્સાદને પરીષેકે કષાયે ચાનુલેપને | શય્યાવસ્ત્રતનુત્રેષુ જ્ઞેયમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ ||૫૫||

ઉત્સાદન ઇત્યાદિ| તનુત્રે સન્નાહે| ઉત્સાદનાદિષુ સપ્તસુ અભ્યઙ્ગલક્ષણાનુવાદેન લિઙ્ગં તથા ચિકિત્સિતમપિ તત્રોક્તમેવ વેદિતવ્યમ્||૫૫||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

કેશશાતઃ શિરોદુઃખં ખેભ્યશ્ચ રુધિરાગમઃ | ગ્રન્થિજન્મોત્તમાઙ્ગેષુ વિષજુષ્ટેઽવલેખને ||૫૬|| પ્રલેપો બહુશસ્તત્ર ભાવિતાઃ કૃષ્ણમૃત્તિકાઃ | ઋષ્યપિત્તઘૃતશ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકૈઃ ||૫૭|| ગોમયસ્વરસો વાઽપિ હિતો વા માલતીરસઃ | રસો મૂષિકપર્ણ્યા વા ધૂમો વાઽગારસમ્ભવઃ ||૫૮||

કેશશાત ઇત્યાદિ| ઋષ્યપિત્તઘૃતશ્યામાદિસ્વરસૈઃ સપ્તાહં ભાવિતયા કૃષ્ણમૃદા બહુશઃ પ્રલેપો હિત ઇત્યર્થઃ| ઋષ્યો નીલાણ્ડઃ `રોરુ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| કાલખણ્ડલગ્નનલિકામધ્યગતજલં પિત્તમ્| શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ, પાલિન્દી ત્રિવૃત્, મૂષિકપર્ણી દ્રવન્તી, દ્રવ્યાન્તરમિત્યન્યે| પ્રલેપશબ્દો ગોમયસ્ય રસો વેત્યત્ર હિતશબ્દેન સહ સમ્બન્ધનીયઃ; તેન ગોમયરસાદિપ્રલેપો વા હિતો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્||૫૬-૫૮||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

શિરોઽભ્યઙ્ગઃ શિરસ્ત્રાણં સ્નાનમુષ્ણીષમેવ ચ | સ્રજશ્ચ વિષસંસૃષ્ટાઃ સાધયેદવલેખનાત્ ||૫૯||

ઇદાનીં શિરોગતાવલેખનપ્રસઙ્ગેન શિરોગતાનામન્યેષામપિ લિઙ્ગં ચિકિત્સિતં ચ દર્શયન્નાહ- શિરોઽભ્યઙ્ગ ઇત્યાદિ| અવલેખનાદિતિ અવલેખનોક્તલિઙ્ગચિકિત્સિતાત્||૫૯||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

મુખાલેપે મુખં શ્યાવં યુક્તમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ | પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈઃ કણ્ટકૈશ્ચોપચીયતે ||૬૦|| તત્ર ક્ષૌદ્રઘૃતં પાનં પ્રલેપશ્ચન્દનં ઘૃતમ્ | પયસ્યા મધુકં ફઞ્જી બન્ધુજીવઃ પુનર્નવા ||૬૧||

મુખાલેપ ઇત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| ફઞ્જી ભાર્ગી| બન્ધુજીવો મધ્યાહ્નપુષ્પકઃ| તત્ર મુખાલેપે અતુલ્યયોર્મધુઘૃતયોઃ પાનં, શ્વેતચન્દનઘૃતાદિભિઃ પુનર્નવાન્તૈર્લેપઃ||૬૦-૬૧||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

અસ્વાસ્થ્યં કુઞ્જરાદીનાં લાલાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા | સ્ફિક્પાયુમેઢ્રમુષ્કેષુ યાતુશ્ચ સ્ફોટસમ્ભવઃ ||૬૨|| તત્રાભ્યઙ્ગવદેવેષ્ટા યાતૃવાહનયોઃ ક્રિયા |૬૩|

ઇદાનીં કુઞ્જરાદીનાં વિષજુષ્ટાનાં લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચોદ્દિશન્નાહ- અસ્વાસ્થ્યમિત્યાદિ| યાતુઃ આરોહકસ્ય| યાતૃવાહનયોઃ ક્રિયેતિ અત્ર યાતૃશબ્દ આરોહકપર્યાયઃ||૬૨||-

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

શોણિતાગમનં ખેભ્યઃ શિરોરુક્કફસંસ્રવઃ ||૬૩|| નસ્યધૂમગતે લિઙ્ગમિન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃતમ્ | તત્ર દુગ્ધૈર્ગવાદીનાં સર્પિઃ સાતિવિષૈઃ શૃતમ્ ||૬૪|| પાને નસ્યે ચ સશ્વેતં હિતં સમદયન્તિકમ્ |૬૫|

શોણિતાગમનમિત્યાદિ| સશ્વેતં વચાસહિતં; ગયી તુ શ્વેતાં કટભીમાહ| સમદયન્તિકં મલ્લિકાસહિતમ્| ગવાદીનાં ક્ષીરૈરતિવિષાકલ્કસિદ્ધં ઘૃતં પાને હિતં નસ્યે ચ| મદયન્તિકાવચાકલ્કેન સિદ્ધં હિતમિત્યર્થઃ||૬૩-૬૪||-

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

ગન્ધહાનિર્વિવર્ણત્વં પુષ્પાણાં મ્લાનતા ભવેત્ ||૬૫|| જિઘ્રતશ્ચ શિરોદુઃખં વારિપૂર્ણે ચ લોચને | તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ મુખાલેપે ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૬૬||

ગન્ધહાનિરિત્યાદિ||૬૫-૬૬||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

કર્ણતૈલગતે શ્રોત્રવૈગુણ્યં શોફવેદને | કર્ણસ્રાવશ્ચ તત્રાશુ કર્તવ્યં પ્રતિપૂરણમ્ ||૬૭|| સ્વરસો બહુપુત્રાયાઃ સઘૃતઃ ક્ષૌદ્રસંયુતઃ | સોમવલ્કરસશ્ચાપિ સુશીતો હિત ઇષ્યતે ||૬૮||

કર્ણેત્યાદિ| બહુપુત્રા શતાવરી; બહુપત્રાયા ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તે ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ- બહુપત્રા મયૂરશિખા| સોમવલ્કઃ કટ્ફલઃ, તદ્રસઃ કર્ણપૂરણે||૬૭-૬૮||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

અશ્રૂપદેહો દાહશ્ચ વેદના દૃષ્ટિવિભ્રમઃ | અઞ્જને વિષસંસૃષ્ટે ભવેદાન્ધ્યમથાપિ ચ ||૬૯|| તત્ર સદ્યો ઘૃતં પેયં તર્પણં ચ સમાગધમ્ | અઞ્જનં મેષશૃઙ્ગસ્ય નિર્યાસો વરુણસ્ય ચ ||૭૦|| મુષ્કકસ્યાજકર્ણસ્ય ફેનો ગોપિત્તસંયુતઃ | કપિત્થમેષશૃઙ્ગ્યોશ્ચ પુષ્પં ભલ્લાતકસ્ય વા ||૭૧|| એકૈકં કારયેત્ પુષ્પં બન્ધૂકાઙ્કોટયોરપિ |૭૨|

અશ્રૂપદેહ ઇત્યાદિ| ઉપદેહો મલવૃદ્ધિઃ| સદ્યો ઘૃતમિત્યત્ર જેજ્જટસ્તુ સદ્ય એવ ઘૃતં પેયમિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| સમાગધમિતિ આવર્તિતક્ષીરસાધિતપિપ્પલીકલ્કસિદ્ધં ઘૃતં તર્પણમિતિ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ| તર્પણમ્ અક્ષિતર્પણં, તદેવ સપિપ્પલીકં પેયં પાનાર્હમ્| તથૈવ મેષશૃઙ્ગીરસેનાઞ્જનમ્| એવં વરુણાદીનાં રસેન પૃથક્ પૃથગઞ્જનમ્| મુષ્કકઃ કાલમુષ્કકઃ| અજકર્ણઃ સર્જઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ| ફેનઃ સમુદ્રફેનઃ| ગોપિત્તં ગોરોચના| કપિત્થાદીનાં પ્રત્યેકં પુષ્પમઞ્જનં, ન સમુદિતાનામ્||૬૯-૭૧||-

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

શોફઃ સ્રાવસ્તથા સ્વાપઃ પાદયોઃ સ્ફોટજન્મ ચ ||૭૨|| ભવન્તિ વિષજુષ્ટાભ્યાં પાદુકાભ્યામસંશયમ્ | ઉપાનત્પાદપીઠાનિ પાદુકાવત્ પ્રસાધયેત્ ||૭૩||

શોફ ઇત્યાદિ| સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| ઉપાનદિત્યાદિ| પાદુકાવત્ પ્રસાધયેત્ લક્ષણતઃ પ્રતીકારતશ્ચ||૭૨-૭૩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

ભૂષણાનિ હતાર્ચીંષિ ન વિભાન્તિ યથા પુરા | સ્વાનિ સ્થાનાનિ હન્યુશ્ચ દાહપાકાવદારણૈઃ ||૭૪|| પાદુકાભૂષણેષૂક્તમભ્યઙ્ગવિધિમાચરેત્ |૭૫|

ભૂષણાનીત્યાદિ| હતાર્ચીંષિ તેજોરહિતાનિ||૭૪||-

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

વિષોપસર્ગો બાષ્પાદિર્ભૂષણાન્તો ય ઈરિતઃ ||૭૫|| સમીક્ષ્યોપદ્રવાંસ્તસ્ય વિદધીત ચિકિત્સિતમ્ | મહાસુગન્ધિમગદં યં પ્રવક્ષ્યામિ તં ભિષક્ ||૭૬|| પાનાલેપનનસ્યેષુ વિદધીતાઞ્જનેષુ ચ | વિરેચનાનિ તીક્ષ્ણાનિ કુર્યાત્ પ્રચ્છર્દનાનિ ચ ||૭૭|| સિરાશ્ચ વ્યધયેત્ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ | મૂષિકાઽજરુહા વાઽપિ હસ્તે બદ્ધા તુ ભૂપતેઃ ||૭૮|| કરોતિ નિર્વિષં સર્વમન્નં વિષસમાયુતમ્ |૭૯|

આવસ્થિકીં ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- વિષોપસર્ગ ઇત્યાદિ| ઉપદ્રવાન્ વીક્ષ્ય ચિકિત્સિતં વિદધીતેત્યાહ- મહાસુગન્ધિમિત્યાદિ| મહાસુગન્ધિસ્તુ `ચન્દનાગરુણી કુષ્ઠં’ ઇત્યાદિ યાવત્ `મહાસુગન્ધિનામૈષ પઞ્ચાશીત્યઙ્ગસમ્ભવઃ’ ઇતિ| વિદધીતાઞ્જનેષુ ચેતિ બહુવચનાદ્ગુડિકાચૂર્ણરસક્રિયારૂપેષુ; ચકારેણ પરિષેકકવલાદિષ્વપિ| આશયાનુરોધેન ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- વિરેચનાનીત્યાદિ| પ્રાપ્તં યુક્તમ્| ઇદાનીં પ્રભાવકૃતં ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ- મૂષિકેત્યાદિ| અજરુહાલક્ષણમુશનસા પ્રોક્તમ્- “કન્દઃ શ્વેતઃ સપિડકો ભેદે ચાઞ્જનસન્નિભઃ| ગન્ધલેપનપાનૈસ્તુ વિષં જરયતે નૃણામ્|| દષ્ટાનાં વિષપીતાનાં યે ચાન્યે વિષમોહિતાઃ| વિષં જરયતે તેષાં તસ્માદજરુહા સ્મૃતા|| મૂષિકા લોમશા કૃષ્ણા ભવેત્ સાઽપિ ચ તદ્ગુણા”- ઇતિ||૭૫-૭૮||-

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

હૃદયાવરણં નિત્યં કુર્યાચ્ચ મિત્રમધ્યગઃ ||૭૯|| પિબેદ્ધૃતમજેયાખ્યમમૃતાખ્યં ચ બુદ્ધિમાન્ | સર્પિર્દધિ પયઃ ક્ષૌદ્રં પિબેદ્વા શીતલં જલમ્ ||૮૦|| મયૂરાન્નકુલાન્ ગોધાઃ પૃષતાન્ હરિણાનપિ | સતતં ભક્ષયેચ્ચપિ રસાંસ્તેષાં પિબેદપિ ||૮૧||

શરીરે વિષવ્યાપ્તિપ્રતિષેધમભિધાયેદાનીં ચિતે વિષવ્યાપ્તિપ્રતિષેધમાહ- હૃદયાવરણમિત્યાદિ| હૃદયાવરણં હૃદયપ્રચ્છાદનં હૃદયરક્ષાકારિભિર્મૂષિકાજરુહામૃતાજેયપુરાણઘૃતદૂષીવિષારિમહાસુગન્ધિશિમ્બીયૂષતીક્ષ્ણવિષઘ્નધારણાદિભિઃ| મધુકં કુષ્ઠમિત્યાદિકમજેયાખ્યં, અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ પિપ્પલીરિત્યાદ્યમૃતં ઘૃતં, સર્પિરાદીનિ પ્રત્યેકં ચત્વારિ પઞ્ચ વા હૃદયાવરણાનિ પિબેદિતિ||૭૯-૮૧||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

ગોધાનકુલમાંસેષુ હરિણસ્ય ચ બુદ્ધિમાન્ | દદ્યાત્ સુપિષ્ટાં પાલિન્દીં મધુકં શર્કરાં તથા ||૮૨|| શર્કરાતિવિષે દેયે માયૂરે સમહૌષધે | પાર્ષતે ચાપિ દેયાઃ સ્યુઃ પિપ્પલ્યઃ સમહૌષધાઃ ||૮૩|| સક્ષૌદ્રઃ સઘૃતશ્ચૈવ શિમ્બીયૂષો હિતઃ સદા | વિષઘ્નાનિ ચ સેવેત ભક્ષ્યભોજ્યાનિ બુદ્ધિમાન્ ||૮૪||

ગોધાદિમાંસાનાં સંસ્કારયૌગિકં વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- ગોધેત્યાદિ| મધુકમક્ષમાત્રં દદ્યાત્| પાલિન્દી ત્રિવૃત્| શર્કરેત્યાદિ| મયૂરસ્ય માંસે તસ્ય રસે ચ સુપિષ્ટે શર્કરાતિવિષે સશુણ્ઠ્યૌ દેયે| પાર્ષત ઇત્યાદિ| પૃષતસ્ય માંસે રસે ચ પિપ્પલ્યઃ સનાગરાઃ સુપિષ્ટા દેયાઃ| સક્ષૌદ્ર ઇત્યાદિ| અનુક્તાનિ ચોદ્દિશન્નાહ- વિષઘ્નાનીત્યાદિ| વિષઘ્નાનિ વિષઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ સહ સિદ્ધાનિ||૮૨-૮૪||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસામ્બુભિઃ | છર્દયેદ્ગુપ્તહૃદયો ભક્ષિતં યદિ વૈ વિષમ્ ||૮૫||

આવૃતગુપ્તહૃદયસ્ય પીતવિષસ્ય શેષં નિર્દિશન્નાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| શર્કરેક્ષુરસામ્બૂનિ ત્રીણિ દ્રવાણિ, પિપ્પલીમધુકં કલ્કં, ક્ષૌદ્રમિતિ પ્રક્ષેપઃ| ગુપ્તહૃદયો વિષઘ્નૈઃ પ્રચ્છાદિતહૃદયઃ||૮૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાનેઽન્નપાનરક્ષાકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતટીકાયાં કલ્પસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||