1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નપાનરક્ષાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ધન્વન્તરિઃ કાશિપતિસ્તપોધર્મભૃતાં વરઃ | સુશ્રુતપ્રભૃતીઞ્છિષ્યાઞ્છશાસાહતશાસનઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

રિપવો વિક્રમાક્રાન્તા યે ચ સ્વે કૃત્યતાં ગતાઃ | સિસૃક્ષવઃ ક્રોધવિષં વિવરં પ્રાપ્ય તાદૃશમ્ ||૪|| વિષૈર્નિહન્યુર્નિપુણં નૃપતિં દુષ્ટચેતસઃ | સ્ત્રિયો વા વિવિધાન્ યોગાન્ કદાચિત્સુભગેચ્છયા ||૫|| વિષકન્યોપયોગાદ્વા ક્ષણાજ્જહ્યાદસૂન્નરઃ | તસ્માદ્વૈદ્યેન સતતં વિષાદ્રક્ષ્યો નરાધિપઃ ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

યસ્માચ્ચ ચેતોઽનિત્યત્વમશ્વવત્ પ્રથિતં નૃણામ્ | ન વિશ્વસ્યાત્તતો રાજા કદાચિદપિ કસ્યચિત્ ||૭||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

કુલીનં ધાર્મિકં સ્નિગ્ધં સુભૃતં સન્તતોત્થિતમ્ | અલુબ્ધમશઠં ભક્તં કૃતજ્ઞં પ્રિયદર્શનમ્ ||૮|| ક્રોધપારુષ્યમાત્સર્યમાયાલસ્યવિવર્જિતમ્ | જિતેન્દ્રિયં ક્ષમાવન્તં શુચિં શીલદયાન્વિતમ્ ||૯|| મેધાવિનમસંશ્રાન્તમનુરક્તં હિતૈષિણમ્ | પટું પ્રગલ્ભં નિપુણં દક્ષમાલસ્યવર્જિતમ્ ||૧૦|| પૂર્વોક્તૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તં નિત્યં સન્નિહિતાગદમ્ | મહાનસે પ્રયુઞ્જીત વૈદ્યં તદ્વિદ્યપૂજિતમ્ ||૧૧||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

પ્રશસ્તદિગ્દેશકૃતં શુચિભાણ્ડં મહચ્છુચિ | સજાલકં ગવાક્ષાઢ્યમાપ્તવર્ગનિષેવિતમ્ ||૧૨|| વિકક્ષસૃષ્ટસંસૃષ્ટં સવિતાનં કૃતાર્ચનમ્ | પરીક્ષિતસ્ત્રીપુરુષં ભવેચ્ચાપિ મહાનસમ્ ||૧૩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

તત્રાધ્યક્ષં નિયુઞ્જીત પ્રાયો વૈદ્યગુણાન્વિતમ્ |૧૪|

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

શુચયો દક્ષિણા દક્ષા વિનીતાઃ પ્રિયદર્શનાઃ ||૧૪|| સંવિભક્તાઃ સુમનસો નીચકેશનખાઃ સ્થિરાઃ | સ્નાતા દૃઢં સંયમિનઃ કૃતોષ્ણીષાઃ સુસંયતાઃ ||૧૫|| તસ્ય ચાજ્ઞાવિધેયાઃ સ્યુર્વિવિધાઃ પરિકર્મિણઃ |૧૬|

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

આહારસ્થિતયશ્ચાપિ ભવન્તિ પ્રાણિનો યતઃ ||૧૬|| તસ્માન્મહાનસે વૈદ્યઃ પ્રમાદરહિતો ભવેત્ |૧૭|

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

માહાનસિકવોઢારઃ સૌપૌદનિકપૌપિકાઃ ||૧૭|| ભવેયુર્વૈદ્યવશગા યે ચાપ્યન્યેઽત્ર કેચન |૧૮|

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ઇઙ્ગિતજ્ઞો મનુષ્યાણાં વાક્ચેષ્ટામુખવૈકૃતૈઃ ||૧૮|| વિદ્યાદ્વિષસ્ય દાતારમેભિર્લિઙ્ગૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્ | ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટો વિવક્ષન્ મોહમેતિ ચ ||૧૯|| અપાર્થં બહુ સઙ્કીર્ણં ભાષતે ચાપિ મૂઢવત્ | સ્ફોટયત્યઙ્ગુલીર્ભૂમિમકસ્માદ્વિલિખેદ્ધસેત્ ||૨૦|| વેપથુર્જાયતે તસ્ય ત્રસ્તશ્ચાન્યોઽન્યમીક્ષતે | ક્ષામો વિવર્ણવક્ત્રશ્ચ નખૈઃ કિઞ્ચિચ્છિનત્ત્યપિ ||૨૧|| આલભેતાસકૃદ્દીનઃ કરેણ ચ શિરોરુહાન્ | નિર્યિયાસુરપદ્વારૈર્વીક્ષતે ચ પુનઃ પુનઃ ||૨૨|| વર્તતે વિપરીતં તુ વિષદાતા વિચેતનઃ |૨૩|

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

કેચિદ્ભયાત્ પાર્થિવસ્ય ત્વરિતા વા તદાજ્ઞયા ||૨૩|| અસતામપિ સન્તોઽપિ ચેષ્ટાં કુર્વન્તિ માનવાઃ | તસ્માત્ પરીક્ષણં કાર્યં ભૃત્યાનામાદૃતૈર્નૃપૈઃ ||૨૪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

અન્ને પાને દન્તકાષ્ઠે તથાઽભ્યઙ્ગેઽવલેખને | ઉત્સાદને કષાયે ચ પરિષેકેઽનુલેપને ||૨૫|| સ્રક્ષુ વસ્ત્રેષુ શય્યાસુ કવચાભરણેષુ ચ | પાદુકાપાદપીઠેષુ પૃષ્ઠેષુ ગજવાજિનામ્ ||૨૬|| વિષજુષ્ટેષુ ચાન્યેષુ નસ્યધૂમાઞ્જનાદિષુ | લક્ષણાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સામપ્યનન્તરમ્ ||૨૭||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

નૃપભક્તાદ્બલિં ન્યસ્તં સવિષં ભક્ષયન્તિ યે | તત્રૈવ તે વિનશ્યન્તિ મક્ષિકાવાયસાદયઃ ||૨૮|| હુતભુક્ તેન ચાન્નેન ભૃશં ચટચટાયતે | મયૂરકણ્ઠપ્રતિમો જાયતે ચાપિ દુઃસહઃ ||૨૯|| ભિન્નાર્ચિસ્તીક્ષ્ણધૂમશ્ચ નચિરાચ્ચોપશામ્યતિ | ચકોરસ્યાક્ષિવૈરાગ્યં જાયતે ક્ષિપ્રમેવ તુ ||૩૦|| દૃષ્ટ્વાઽન્નં વિષસંસૃષ્ટં મ્રિયન્તે જીવજીવકાઃ | કોકિલઃ સ્વરવૈકૃત્યં ક્રૌઞ્ચસ્તુ મદમૃચ્છતિ ||૩૧|| હૃષ્યેન્મયૂર ઉદ્વિગ્નઃ ક્રોશતઃ શુકસારિકે | હંસઃ ક્ષ્વેડતિ ચાત્યર્થં ભૃઙ્ગરાજસ્તુ કૂજતિ ||૩૨|| પૃષતો વિસૃજત્યશ્રું વિષ્ઠાં મુઞ્ચતિ મર્કટઃ | સન્નિકૃષ્ટાંસ્તતઃ કુર્યાદ્રાજ્ઞસ્તાન્ મૃગપક્ષિણઃ ||૩૩|| વેશ્મનોઽથ વિભૂષાર્થં રક્ષાર્થં ચાત્મનઃ સદા |૩૪|

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ઉપક્ષિપ્તસ્ય ચાન્નસ્ય બાષ્પેણોર્ધ્વં પ્રસર્પતા ||૩૪|| હૃત્પીડા ભ્રાન્તનેત્રત્વં શિરોદુઃખં ચ જાયતે | તત્ર નસ્યાઞ્જને કુષ્ઠં લામજ્જં નલદં મધુ ||૩૫|| કુર્યાચ્છિરીષરજનીચન્દનૈશ્ચ પ્રલેપનમ્ | હૃદિ ચન્દનલેપસ્તુ તથા સુખમવાપ્નુયાત્ ||૩૬||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

પાણિપ્રાપ્તં પાણિદાહં નખશાતં કરોતિ ચ | અત્ર પ્રલેપઃ શ્યામેન્દ્રગોપાસોમોત્પલાનિ ચ ||૩૭||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

સ ચેત્ પ્રમાદાન્મોહાદ્વા તદન્નમુપસેવતે | અષ્ઠીલાવત્તતો જિહ્વા ભવત્યરસવેદિની ||૩૮|| તુદ્યતે દહ્યતે ચાપિ શ્લેષ્મા ચાસ્યાત્ પ્રસિચ્યતે | તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ યચ્ચ સ્યાદ્દાન્તકાષ્ઠિકમ્ ||૩૯||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

મૂર્ચ્છાં છર્દિમતીસારમાધ્માનં દાહવેપથૂ | ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃત્યં કુર્યાદામાશયં ગતમ્ ||૪૦|| તત્રાશુ મદનાલાબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈઃ | છર્દનં દધ્યુદશ્વિદ્ભ્યામથવા તણ્ડુલામ્બુના ||૪૧||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

દાહં મૂર્ચ્છામતીસારં તૃષ્ણામિન્દ્રિયવૈકૃતમ્ | આટોપં પાણ્ડુતાં કાર્શ્યં કુર્યાત્ પક્વાશયં ગતમ્ ||૪૨|| વિરેચનં સસર્પિષ્કં તત્રોક્તં નીલિનીફલમ્ | દધ્ના દૂષીવિષારિશ્ચ પેયો વા મધુસંયુતઃ ||૪૩||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

દ્રવદ્રવ્યેષુ સર્વેષુ ક્ષીરમદ્યોદકાદિષુ | ભવન્તિ વિવિધા રાજ્યઃ ફેનબુદ્બુદજન્મ ચ ||૪૪|| છાયાશ્ચાત્ર ન દૃશ્યન્તે દૃશ્યન્તે યદિ વા પુનઃ | ભવન્તિ યમલાશ્છિદ્રાસ્તન્વ્યો વા વિકૃતાસ્તથા ||૪૫||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

શાકસૂપાન્નમાંસાનિ ક્લિન્નાનિ વિરસાનિ ચ | સદ્યઃ પર્યુષિતાનીવ વિગન્ધાનિ ભવન્તિ ચ ||૪૬|| ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનાઃ સર્વે ભક્ષ્યાઃ ફલાનિ ચ | પક્વાન્યાશુ વિશીર્યન્તે પાકમામાનિ યાન્તિ ચ ||૪૭||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

વિશીર્યતે કૂર્ચકસ્તુ દન્તકાષ્ઠગતે વિષે | જિહ્વાદન્તૌષ્ઠમાંસાનાં શ્વયથુશ્ચોપજાયતે ||૪૮|| અથાસ્ય ધાતકીપુષ્પપથ્યાજમ્બૂફલાસ્થિભિઃ | સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રચ્છિતે શોફે કર્તવ્યં પ્રતિસારણમ્ ||૪૯|| અથવાઽઙ્કોઠમૂલાનિ ત્વચઃ સપ્તચ્છદસ્ય વા | શિરીષમાષકા વાઽપિ સક્ષૌદ્રાઃ પ્રતિસારણમ્ ||૫૦||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

જિહ્વાનિર્લેખકવલૌ દન્તકાષ્ઠવદાદિશેત્ |૫૧|

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

પિચ્છિલો બહુલોઽભ્યઙ્ગો વિવર્ણો વા વિષાન્વિતઃ ||૫૧|| સ્ફોટજન્મરુજાસ્રાવત્વક્પાકઃ સ્વેદનં જ્વરઃ | દરણં ચાપિ માંસાનામભ્યઙ્ગે વિષસંયુતે ||૫૨|| તત્ર શીતામ્બુસિક્તસ્ય કર્તવ્યમનુલેપનમ્ | ચન્દનં તગરં કુષ્ઠમુશીરં વેણુપત્રિકા ||૫૩|| સોમવલ્લ્યમૃતા શ્વેતા પદ્મં કાલીયકં ત્વચમ્ | કપિત્થરસમૂત્રાભ્યાં પાનમેતચ્ચ યુજ્યતે ||૫૪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ઉત્સાદને પરીષેકે કષાયે ચાનુલેપને | શય્યાવસ્ત્રતનુત્રેષુ જ્ઞેયમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ ||૫૫||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

કેશશાતઃ શિરોદુઃખં ખેભ્યશ્ચ રુધિરાગમઃ | ગ્રન્થિજન્મોત્તમાઙ્ગેષુ વિષજુષ્ટેઽવલેખને ||૫૬|| પ્રલેપો બહુશસ્તત્ર ભાવિતાઃ કૃષ્ણમૃત્તિકાઃ | ઋષ્યપિત્તઘૃતશ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકૈઃ ||૫૭|| ગોમયસ્વરસો વાઽપિ હિતો વા માલતીરસઃ | રસો મૂષિકપર્ણ્યા વા ધૂમો વાઽગારસમ્ભવઃ ||૫૮||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

શિરોઽભ્યઙ્ગઃ શિરસ્ત્રાણં સ્નાનમુષ્ણીષમેવ ચ | સ્રજશ્ચ વિષસંસૃષ્ટાઃ સાધયેદવલેખનાત્ ||૫૯||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

મુખાલેપે મુખં શ્યાવં યુક્તમભ્યઙ્ગલક્ષણૈઃ | પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈઃ કણ્ટકૈશ્ચોપચીયતે ||૬૦|| તત્ર ક્ષૌદ્રઘૃતં પાનં પ્રલેપશ્ચન્દનં ઘૃતમ્ | પયસ્યા મધુકં ફઞ્જી બન્ધુજીવઃ પુનર્નવા ||૬૧||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

અસ્વાસ્થ્યં કુઞ્જરાદીનાં લાલાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા | સ્ફિક્પાયુમેઢ્રમુષ્કેષુ યાતુશ્ચ સ્ફોટસમ્ભવઃ ||૬૨|| તત્રાભ્યઙ્ગવદેવેષ્ટા યાતૃવાહનયોઃ ક્રિયા |૬૩|

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

શોણિતાગમનં ખેભ્યઃ શિરોરુક્કફસંસ્રવઃ ||૬૩|| નસ્યધૂમગતે લિઙ્ગમિન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃતમ્ | તત્ર દુગ્ધૈર્ગવાદીનાં સર્પિઃ સાતિવિષૈઃ શૃતમ્ ||૬૪|| પાને નસ્યે ચ સશ્વેતં હિતં સમદયન્તિકમ્ |૬૫|

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

ગન્ધહાનિર્વિવર્ણત્વં પુષ્પાણાં મ્લાનતા ભવેત્ ||૬૫|| જિઘ્રતશ્ચ શિરોદુઃખં વારિપૂર્ણે ચ લોચને | તત્ર બાષ્પેરિતં કર્મ મુખાલેપે ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૬૬||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

કર્ણતૈલગતે શ્રોત્રવૈગુણ્યં શોફવેદને | કર્ણસ્રાવશ્ચ તત્રાશુ કર્તવ્યં પ્રતિપૂરણમ્ ||૬૭|| સ્વરસો બહુપુત્રાયાઃ સઘૃતઃ ક્ષૌદ્રસંયુતઃ | સોમવલ્કરસશ્ચાપિ સુશીતો હિત ઇષ્યતે ||૬૮||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

અશ્રૂપદેહો દાહશ્ચ વેદના દૃષ્ટિવિભ્રમઃ | અઞ્જને વિષસંસૃષ્ટે ભવેદાન્ધ્યમથાપિ ચ ||૬૯|| તત્ર સદ્યો ઘૃતં પેયં તર્પણં ચ સમાગધમ્ | અઞ્જનં મેષશૃઙ્ગસ્ય નિર્યાસો વરુણસ્ય ચ ||૭૦|| મુષ્કકસ્યાજકર્ણસ્ય ફેનો ગોપિત્તસંયુતઃ | કપિત્થમેષશૃઙ્ગ્યોશ્ચ પુષ્પં ભલ્લાતકસ્ય વા ||૭૧|| એકૈકં કારયેત્ પુષ્પં બન્ધૂકાઙ્કોટયોરપિ |૭૨|

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

શોફઃ સ્રાવસ્તથા સ્વાપઃ પાદયોઃ સ્ફોટજન્મ ચ ||૭૨|| ભવન્તિ વિષજુષ્ટાભ્યાં પાદુકાભ્યામસંશયમ્ | ઉપાનત્પાદપીઠાનિ પાદુકાવત્ પ્રસાધયેત્ ||૭૩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

ભૂષણાનિ હતાર્ચીંષિ ન વિભાન્તિ યથા પુરા | સ્વાનિ સ્થાનાનિ હન્યુશ્ચ દાહપાકાવદારણૈઃ ||૭૪|| પાદુકાભૂષણેષૂક્તમભ્યઙ્ગવિધિમાચરેત્ |૭૫|

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

વિષોપસર્ગો બાષ્પાદિર્ભૂષણાન્તો ય ઈરિતઃ ||૭૫|| સમીક્ષ્યોપદ્રવાંસ્તસ્ય વિદધીત ચિકિત્સિતમ્ | મહાસુગન્ધિમગદં યં પ્રવક્ષ્યામિ તં ભિષક્ ||૭૬|| પાનાલેપનનસ્યેષુ વિદધીતાઞ્જનેષુ ચ | વિરેચનાનિ તીક્ષ્ણાનિ કુર્યાત્ પ્રચ્છર્દનાનિ ચ ||૭૭|| સિરાશ્ચ વ્યધયેત્ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ | મૂષિકાઽજરુહા વાઽપિ હસ્તે બદ્ધા તુ ભૂપતેઃ ||૭૮|| કરોતિ નિર્વિષં સર્વમન્નં વિષસમાયુતમ્ |૭૯|

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

હૃદયાવરણં નિત્યં કુર્યાચ્ચ મિત્રમધ્યગઃ ||૭૯|| પિબેદ્ધૃતમજેયાખ્યમમૃતાખ્યં ચ બુદ્ધિમાન્ | સર્પિર્દધિ પયઃ ક્ષૌદ્રં પિબેદ્વા શીતલં જલમ્ ||૮૦|| મયૂરાન્નકુલાન્ ગોધાઃ પૃષતાન્ હરિણાનપિ | સતતં ભક્ષયેચ્ચપિ રસાંસ્તેષાં પિબેદપિ ||૮૧||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

ગોધાનકુલમાંસેષુ હરિણસ્ય ચ બુદ્ધિમાન્ | દદ્યાત્ સુપિષ્ટાં પાલિન્દીં મધુકં શર્કરાં તથા ||૮૨|| શર્કરાતિવિષે દેયે માયૂરે સમહૌષધે | પાર્ષતે ચાપિ દેયાઃ સ્યુઃ પિપ્પલ્યઃ સમહૌષધાઃ ||૮૩|| સક્ષૌદ્રઃ સઘૃતશ્ચૈવ શિમ્બીયૂષો હિતઃ સદા | વિષઘ્નાનિ ચ સેવેત ભક્ષ્યભોજ્યાનિ બુદ્ધિમાન્ ||૮૪||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસામ્બુભિઃ | છર્દયેદ્ગુપ્તહૃદયો ભક્ષિતં યદિ વૈ વિષમ્ ||૮૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાનેઽન્નપાનરક્ષાકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||