Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽന്നപാനരക്ഷാകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातोऽन्नपानरक्षाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ചികിത്സാസ്ഥാനാനന്തരം കല്പസ്ഥാനമാരഭ്യതേ; യതശ്ചികിത്സാസ്ഥാനാദിഭൂതേ ദ്വിവ്രണീയാധ്യായേ `വിഷജുഷ്ടസ്യ വിജ്ഞാനം വിഷനിശ്ചയമേവ ച| ചികിത്സിതം ച വക്ഷ്യാമി കല്പേ തു പ്രവിഭാഗശഃ’ ഇത്യനേന ശ്ലോകേന വിഷജുഷ്ടവ്രണസ്യ കല്പസ്ഥാനേ പ്രതിപാദനം സൂചിതം തസ്മാത്, തത്രാപി സ്വസ്ഥസ്യ വ്യാധിക്ഷീണസ്യ ചാന്നൈരേവ പ്രാണാനാം ധാരണം ക്രിയതേऽതഃ പ്രാഗന്നപാനരക്ഷാകല്പം വ്യാഖ്യാതുകാമഃ പ്രാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അന്നേ ഭക്ഷ്യമവരുദ്ധം ഘനസാധര്മ്യാത്; പാനേ ലേഹ്യമവരുദ്ധം ദ്രവസാധര്മ്യാത്; ഏവം ചതുര്വിധസ്യാപി രക്ഷാകല്പഃ| രക്ഷണം രക്ഷാ, സാ പുനരദുഷ്ടസ്യ; ദുഷ്ടസ്യ പുനര്വിഷഭേഷജകല്പനാത് കല്പഃ; രക്ഷയാ സഹിതഃ കല്പോ രക്ഷാകല്പഃ| ആദിശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന ദന്തകാഷ്ഠാദീനാമപി ലക്ഷണചികിത്സിതകല്പനമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ധന്വന്തരിഃ കാശിപതിസ്തപോധര്മഭൃതാം വരഃ |
സുശ്രുതപ്രഭൃതീഞ്ഛിഷ്യാഞ്ഛശാസാഹതശാസനഃ ||൩||
View original
धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः |
सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः ||३||
അഥ പ്രഥമമന്നാദീനാം രക്ഷാമേവ നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ- ധന്വന്തരിരിത്യാദി| ധന്വന്തരിഃ സുശ്രുതപ്രഭൃതീന് ശിഷ്യാന് ശശാസ ശിക്ഷിതവാന്| തപോധര്മഭൃതാം വര ഇതി തപസ്വിനാം ധാര്മികാണാം ച മധ്യേ ശ്രേഷ്ഠഃ| അഹതശാസനഃ അനഭിഭൂതാജ്ഞ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- `ദിവോദാസഃ ക്ഷിതിപതിസ്തപോധര്മശ്രുതാകരഃ| സുശ്രുതപ്രമുഖാഞ്ഛിഷ്യാഞ്ഛശാസാഹതശാസനഃ’ ഇതി| ആകരഃ ഖനിഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
രിപവോ വിക്രമാക്രാന്താ യേ ച സ്വേ കൃത്യതാം ഗതാഃ |
സിസൃക്ഷവഃ ക്രോധവിഷം വിവരം പ്രാപ്യ താദൃശമ് ||൪||
വിഷൈര്നിഹന്യുര്നിപുണം നൃപതിം ദുഷ്ടചേതസഃ |
സ്ത്രിയോ വാ വിവിധാന് യോഗാന് കദാചിത്സുഭഗേച്ഛയാ ||൫||
വിഷകന്യോപയോഗാദ്വാ ക്ഷണാജ്ജഹ്യാദസൂന്നരഃ |
തസ്മാദ്വൈദ്യേന സതതം വിഷാദ്രക്ഷ്യോ നരാധിപഃ ||൬||
View original
रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः |
सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम् ||४||
विषैर्निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः |
स्त्रियो वा विविधान् योगान् कदाचित्सुभगेच्छया ||५||
विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः |
तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्यो नराधिपः ||६||
നൃപതിഃ കുതോ രക്ഷണീയ ഇത്യാഹ- രിപവ ഇത്യാദി| സിസൃക്ഷവഃ സ്രഷ്ടുമിച്ഛവഃ| ക്രോധേന വിഷം ക്രോധവിഷമ്| ന കേവലം രിപവഃ സ്വേ ചാത്മീയാ ഭൃത്യാഃ, കൃത്യതാം ഗതാഃ വിദ്വേഷം ഗതാഃ| തഥാ ച കൃത്യശബ്ദാര്ഥോऽമരകോഷേ- “കൃത്യം ക്രിയാദേവതയോസ്ത്രിഷു വിദ്വിഷ്ടകാര്യയോഃ”- ഇതി| വിവരം ഛിദ്രം പ്രാപ്യ, താദൃശം നൃപതിം വധക്ഷമം, സ്ത്രിയോ ദുഷ്ടചിത്താ വിവിധാന് യോഗാന് സംയോഗവിഷാണി പ്രാപ്യ, കദാചിദജ്ഞാനാത് സുഭഗേച്ഛയാ വാ വിവിധാന് യോഗാന് സിസൃക്ഷവോ ദാതുമിച്ഛന്ത്യോ രാജാനം നിഹന്യുഃ| വിഷകന്യോപയോഗാദ്വാ ക്ഷണാജ്ജഹ്യാദസൂന്നരഃ| ഉക്തം ച- “ഹന്തി സ്പൃശന്തീ സ്വേദേന ഗമ്യമാനാ ച മൈഥുനേ| പക്വം വൃന്താദിവ ഫലം പ്രശാതയതി മേഹനമ്”- ഇതി| `കൃത്യതാം’ ഗതാ ഇത്യത്ര `വികൃതിം ഗതാഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൪-൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
യസ്മാച്ച ചേതോऽനിത്യത്വമശ്വവത് പ്രഥിതം നൃണാമ് |
ന വിശ്വസ്യാത്തതോ രാജാ കദാചിദപി കസ്യചിത് ||൭||
View original
यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वमश्ववत् प्रथितं नृणाम् |
न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिदपि कस्यचित् ||७||
ന പരം പൂര്വോക്തേഭ്യോ രിപുപ്രഭൃതിഭ്യോ രാജാ രക്ഷണീയോऽപി തു രാജ്ഞാ കസ്യാപി വിശ്വാസോ ന വിധേയഃ, കുത ഇത്യാഹ- യസ്മാച്ചേത്യാദി| അശ്വവദിതി ആശുതമഗത്യാ അശ്വാ ഉച്യന്തേ, ഏതേന ശീഘ്രസഞ്ചാരിത്വോപലക്ഷണാര്ഥം ചേതോऽനിത്യത്വമുക്തം, യസ്മാദശ്വസ്യേവ ശീഘ്രസഞ്ചാരിത്വം നാനാഭാവേന ചേതസഃ, തസ്മാത് കദാചിദപി കസ്യാപി വിശ്വാസം ന വിദധ്യാന്മഹീപതിഃ| വൈദ്യവിഷയേ ച വിശ്വാസഹേതുഃ സൂത്രസ്ഥാനേ `വിസൃജത്യാത്മനാऽऽത്മാനം’- ഇത്യാദിശ്ലോകേനാഭിഹിതഃ||൭||
Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11
കുലീനം ധാര്മികം സ്നിഗ്ധം സുഭൃതം സന്തതോത്ഥിതമ് |
അലുബ്ധമശഠം ഭക്തം കൃതജ്ഞം പ്രിയദര്ശനമ് ||൮||
ക്രോധപാരുഷ്യമാത്സര്യമായാലസ്യവിവര്ജിതമ് |
ജിതേന്ദ്രിയം ക്ഷമാവന്തം ശുചിം ശീലദയാന്വിതമ് ||൯||
മേധാവിനമസംശ്രാന്തമനുരക്തം ഹിതൈഷിണമ് |
പടും പ്രഗല്ഭം നിപുണം ദക്ഷമാലസ്യവര്ജിതമ് ||൧൦||
പൂര്വോക്തൈശ്ച ഗുണൈര്യുക്തം നിത്യം സന്നിഹിതാഗദമ് |
മഹാനസേ പ്രയുഞ്ജീത വൈദ്യം തദ്വിദ്യപൂജിതമ് ||൧൧||
View original
कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं सन्ततोत्थितम् |
अलुब्धमशठं भक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम् ||८||
क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम् |
जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम् ||९||
मेधाविनमसंश्रान्तमनुरक्तं हितैषिणम् |
पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम् ||१०||
पूर्वोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यं सन्निहितागदम् |
महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम् ||११||
സ ച വൈദ്യോ ഗുണവാനേവ വിശ്വാസഭാജനമിതി വൈദ്യസ്യ ഗുണാന് നിര്ദിശന്നാഹ- കുലീനമിത്യാദി| കുലീനോ ഹ്യദുഷ്ടബീജക്ഷേത്രതയാ നാകാര്യേഷു പ്രവര്തതേ, കുലമത്രായുര്വേദാധ്യായികുലം ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യഭേദേന ത്രിവിധം, കുലഗുണസമ്പന്നശൂദ്രേണ സഹ ചതുര്വിധമിത്യന്യേ; `തദ്ഭവം’ ഇതി ഗയീ| സ്നിഗ്ധഃ സ്നേഹേന മിത്രഭാവേന രാജ്ഞാ സഹ വ്യവസ്ഥിതഃ, ഏതേന മിത്രമിവ സര്വഥാ രക്ഷതി| സുഭൃതം സമ്യഗ്ഭൃതം യഥാ ച ശരീരയാത്രാ ഭവതി| തഥാ ചോക്തം- “സൂപൌദനം ഘൃതമലം വ്യഞ്ജനം ദൃഢമമലിനം ച വാസഃ”- ഇതി| സതതോത്ഥിതഃ അഹോരാത്രമധ്യയനാധ്യാപനതദര്ഥചിന്താനൃപശരീരസ്വാസ്ഥ്യാപാദാനേഷു തത്പരോ നിത്യാഭിയുക്ത ഇതി| പരഗുണവിധ്വംസോ മാത്സര്യമ്| മായാ പരബന്ധനബുദ്ധിഃ| അനുരക്തം സദാऽऽതുരലഗ്നം രാഗയുക്തമ്| പടും വക്താരം, പ്രഗല്ഭം ധൃഷ്ടം, ദക്ഷം ചതുരം, ആലസ്യവര്ജനം ദ്വിരുക്തമത്യന്തനിഷേധാര്ഥമ്| പൂര്വോക്തൈര്ഗുണൈഃ `തത്ത്വാധിഗതശാസ്ത്രാര്ഥഃ’ ഇത്യാദികൈഃ| മഹാനസേ രസവത്യാമ്| തദ്വിദ്യപൂജിതമിതി തദ്വിദ്യൈഃ പാകനിഷ്ഠിതതത്ത്വജ്ഞാനൈഃ ഭിഷഗ്ഭിഃ പൂജിതമ്| ഗയീ തു `അലുബ്ധമശഠം ഭക്തം’ ഇത്യാദികം `നിത്യം സന്നിഹിതാഗദമ്’ ഇത്യന്തം ന പഠതി, പുനരുക്തദോഷത്വാത്||൮-൧൧||
Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13
പ്രശസ്തദിഗ്ദേശകൃതം ശുചിഭാണ്ഡം മഹച്ഛുചി |
സജാലകം ഗവാക്ഷാഢ്യമാപ്തവര്ഗനിഷേവിതമ് ||൧൨||
വികക്ഷസൃഷ്ടസംസൃഷ്ടം സവിതാനം കൃതാര്ചനമ് |
പരീക്ഷിതസ്ത്രീപുരുഷം ഭവേച്ചാപി മഹാനസമ് ||൧൩||
View original
प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि |
सजालकं गवाक्षाढ्यमाप्तवर्गनिषेवितम् ||१२||
विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम् |
परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम् ||१३||
തദേവ മഹാനസം കീദൃശം കാര്യമിത്യാഹ- പ്രശസ്തേത്യാദി| പ്രശസ്താ ദിക് അത്രാഗ്നേയീ, ദേശസ്തു പ്രശസ്തഗുണസമ്പദാ യുക്തഃ, മഹത് വിസ്തീര്ണം, ശുചി അനുപഹതം, സജാലകം ജാലകസംഹിതം, ഗവാക്ഷാഢ്യം വാതായനസമൃദ്ധം, വികക്ഷസൃഷ്ടസംസൃഷ്ടം വിഗതതൃണസ്ഥാനസമ്പര്കം, ഏതേന രസവതീസമീപേ തൃണസഞ്ചയോ ന കരണീയ ഇത്യുക്തം ഭവതി, സവിതാനം വിതാനകസഹിതം, കൃതാര്ചനം കൃതാഗ്നിപൂജനമ്||൧൨-൧൩||
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
തത്രാധ്യക്ഷം നിയുഞ്ജീത പ്രായോ വൈദ്യഗുണാന്വിതമ് |൧൪|
View original
तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् |१४|
മഹാനസവ്യാപാരിണമാഹ- തത്രാധ്യക്ഷമിത്യാദി| അധ്യക്ഷമ് അധിപതിമ്| വൈദ്യഗുണാന്വിതം വൈദ്യഗുണൈഃ കുലീനധാര്മികത്വാദിഭിര്യുക്തമിത്യര്ഥഃ|൧൪|-
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16
ശുചയോ ദക്ഷിണാ ദക്ഷാ വിനീതാഃ പ്രിയദര്ശനാഃ ||൧൪||
സംവിഭക്താഃ സുമനസോ നീചകേശനഖാഃ സ്ഥിരാഃ |
സ്നാതാ ദൃഢം സംയമിനഃ കൃതോഷ്ണീഷാഃ സുസംയതാഃ ||൧൫||
തസ്യ ചാജ്ഞാവിധേയാഃ സ്യുര്വിവിധാഃ പരികര്മിണഃ |൧൬|
View original
शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः ||१४||
संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः |
स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः ||१५||
तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः |१६|
ശുചയ ഇത്യാദി| ദക്ഷിണാ അഭിജാതാഃ, കുലീനാ ഇതി യാവത്| ദക്ഷാഃ ചതുരാഃ| വിനീതാ വിനയയുക്താഃ, ശക്തിവന്ത ഇത്യര്ഥഃ| സംവിഭക്താഃ വിഭജ്യ കര്മണി നിയോജിതാഃ| സ്ഥിരാ അചപലാഃ| ദൃഢം സംയമിനഃ സോപശമാ ഇത്യര്ഥഃ| സുസംയതാഃ സുഷ്ഠു ലൌല്യാദിദോഷരഹിതാഃ, ആയത്തപരിധാനാദികാ വാ ഇത്യര്ഥഃ| ആജ്ഞാവിധേയാ ആദേശകാരിണഃ| പരികര്മിണഃ സൂപകാരാദയഃ||൧൪-൧൫||-
Adhikarana 9 (16) · Śloka 17
ആഹാരസ്ഥിതയശ്ചാപി ഭവന്തി പ്രാണിനോ യതഃ ||൧൬||
തസ്മാന്മഹാനസേ വൈദ്യഃ പ്രമാദരഹിതോ ഭവേത് |൧൭|
View original
आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः ||१६||
तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् |१७|
മഹാനസേ വൈദ്യസ്യ സാവധാനത്വം സഹേതുകമാഹ- ആഹാരസ്ഥിതയ ഇത്യാദി||൧൬||-
Adhikarana 10 (17) · Śloka 18
മാഹാനസികവോഢാരഃ സൌപൌദനികപൌപികാഃ ||൧൭||
ഭവേയുര്വൈദ്യവശഗാ യേ ചാപ്യന്യേऽത്ര കേചന |൧൮|
View original
माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः ||१७||
भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्येऽत्र केचन |१८|
തേഷാം പരികര്മിണാം വൈദ്യാധീനത്വമാഹ- മാഹാനസികവോഢാര ഇത്യാദി| മഹാനസേ നിയുക്താ മാഹാനസികാ രസവതീപതയ ഇത്യര്ഥഃ; വോഢാരോ വോഢ്രാദയോ വേഷ്ടികര്മകരാഃ കാഹാരാദയോ വാ| സൌപാ ഉപകരണഭൂതദ്രവ്യസാധകാഃ സൂപവ്യഞ്ജനാദികാരകാഃ, ഔദനികാ ഉപകാര്യഭൂതഭക്തസ്യ സാധകാഃ, പൌപികാഃ പൂപാദിഭക്ഷ്യാണാം സാധകാഃ കന്ദൂകാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേऽത്ര കേചനേതി വേസവാരകാരകാദയഃ||൧൭||-
Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23
ഇങ്ഗിതജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം വാക്ചേഷ്ടാമുഖവൈകൃതൈഃ ||൧൮||
വിദ്യാദ്വിഷസ്യ ദാതാരമേഭിര്ലിങ്ഗൈശ്ച ബുദ്ധിമാന് |
ന ദദാത്യുത്തരം പൃഷ്ടോ വിവക്ഷന് മോഹമേതി ച ||൧൯||
അപാര്ഥം ബഹു സങ്കീര്ണം ഭാഷതേ ചാപി മൂഢവത് |
സ്ഫോടയത്യങ്ഗുലീര്ഭൂമിമകസ്മാദ്വിലിഖേദ്ധസേത് ||൨൦||
വേപഥുര്ജായതേ തസ്യ ത്രസ്തശ്ചാന്യോऽന്യമീക്ഷതേ |
ക്ഷാമോ വിവര്ണവക്ത്രശ്ച നഖൈഃ കിഞ്ചിച്ഛിനത്ത്യപി ||൨൧||
ആലഭേതാസകൃദ്ദീനഃ കരേണ ച ശിരോരുഹാന് |
നിര്യിയാസുരപദ്വാരൈര്വീക്ഷതേ ച പുനഃ പുനഃ ||൨൨||
വര്തതേ വിപരീതം തു വിഷദാതാ വിചേതനഃ |൨൩|
View original
इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ||१८||
विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् |
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च ||१९||
अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् |
स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत् ||२०||
वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्योऽन्यमीक्षते |
क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि ||२१||
आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् |
निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः ||२२||
वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः |२३|
തദധികൃതസ്യൈവ വിഷദാതൃജ്ഞാനമുദ്ദിശന്നാഹ- ഇങ്ഗിതജ്ഞ ഇത്യാദി| ഇങ്ഗിതജ്ഞോ വൈദ്യഃ| ഏഭിര്ലിങ്ഗൈഃ വക്ഷ്യമാണൈഃ| വിവക്ഷന് വക്തുമിച്ഛന്| അപാര്ഥം നിരര്ഥകമ്| ത്രസ്തശ്ചാന്യോന്യമീക്ഷത ഇതി സ്വപാപകര്മോപലമ്ഭഭയേന അന്യമന്യമീക്ഷത ഇതി| ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ| വിവര്ണോ മലിനവര്ണഃ| ഹസ്തേന കേശാന് ആലഭേത സ്പൃശേത്| അസകൃത് അനേകവാരമ്| ദീനോ വിലക്ഷഃ| നിര്യിയാസുഃ നിര്യാതുമിച്ഛുഃ| അപദ്വാരൈഃ അമാര്ഗൈഃ||൧൮-൨൨||-
Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24
കേചിദ്ഭയാത് പാര്ഥിവസ്യ ത്വരിതാ വാ തദാജ്ഞയാ ||൨൩||
അസതാമപി സന്തോऽപി ചേഷ്ടാം കുര്വന്തി മാനവാഃ |
തസ്മാത് പരീക്ഷണം കാര്യം ഭൃത്യാനാമാദൃതൈര്നൃപൈഃ ||൨൪||
View original
केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया ||२३||
असतामपि सन्तोऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः |
तस्मात् परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर्नृपैः ||२४||
വിഷദപരീക്ഷണേ ച രാജ്ഞാ ആദരപരേണ ഭവിതവ്യമിതീമമര്ഥം സഹേതുകം പ്രതിപാദയന്നാഹ- കേചിദിത്യാദി| അസതാമപി അസാധൂനാമപി| ആദൃതൈഃ സാദരൈരിത്യര്ഥഃ||൨൩-൨൪||
Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27
അന്നേ പാനേ ദന്തകാഷ്ഠേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേऽവലേഖനേ |
ഉത്സാദനേ കഷായേ ച പരിഷേകേऽനുലേപനേ ||൨൫||
സ്രക്ഷു വസ്ത്രേഷു ശയ്യാസു കവചാഭരണേഷു ച |
പാദുകാപാദപീഠേഷു പൃഷ്ഠേഷു ഗജവാജിനാമ് ||൨൬||
വിഷജുഷ്ടേഷു ചാന്യേഷു നസ്യധൂമാഞ്ജനാദിഷു |
ലക്ഷണാനി പ്രവക്ഷ്യാമി ചികിത്സാമപ്യനന്തരമ് ||൨൭||
View original
अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाऽभ्यङ्गेऽवलेखने |
उत्सादने कषाये च परिषेकेऽनुलेपने ||२५||
स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च |
पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम् ||२६||
विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु |
लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम् ||२७||
യേഷ്വധിഷ്ഠാനേഷു ഗരവിഷം പ്രയച്ഛന്തി താന്യദൂഷിതാനി രക്ഷിതും, ദൂഷിതേഷു ചികിത്സാര്ഥം ച ലക്ഷണാനി നിര്ദേഷ്ടുകാമഃ പ്രാഹ- അന്ന ഇത്യാദി| ദന്തകാഷ്ഠസഹചരിതം ജിഹ്വാനിര്ലേഖനം മുഖശോധനകഷായശ്ച ദന്തകാഷ്ഠഗ്രഹണേന ഗൃഹ്യതേ| അവലേഖനേ കങ്കതികാദൌ കേശപ്രസാധനേ| ഉത്സാഹനേ ഉദ്വര്തനേ| പരിഷേകേ സ്നാനേ| കഷായോऽത്ര രോധ്രാദികസ്തൈലാപനയനായ| സ്രക്ഷു പുഷ്പമാലാസു| കവചം സന്നാഹമ്| പാദപീഠേഷു പാദാധാരേഷു| വിഷജുഷ്ടേഷു ചാന്യേഷ്വിവത്യനേന ശിരോഭ്യങ്ഗശിരസ്ത്രാണാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ||൨൫-൨൭||
Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34
നൃപഭക്താദ്ബലിം ന്യസ്തം സവിഷം ഭക്ഷയന്തി യേ |
തത്രൈവ തേ വിനശ്യന്തി മക്ഷികാവായസാദയഃ ||൨൮||
ഹുതഭുക് തേന ചാന്നേന ഭൃശം ചടചടായതേ |
മയൂരകണ്ഠപ്രതിമോ ജായതേ ചാപി ദുഃസഹഃ ||൨൯||
ഭിന്നാര്ചിസ്തീക്ഷ്ണധൂമശ്ച നചിരാച്ചോപശാമ്യതി |
ചകോരസ്യാക്ഷിവൈരാഗ്യം ജായതേ ക്ഷിപ്രമേവ തു ||൩൦||
ദൃഷ്ട്വാऽന്നം വിഷസംസൃഷ്ടം മ്രിയന്തേ ജീവജീവകാഃ |
കോകിലഃ സ്വരവൈകൃത്യം ക്രൌഞ്ചസ്തു മദമൃച്ഛതി ||൩൧||
ഹൃഷ്യേന്മയൂര ഉദ്വിഗ്നഃ ക്രോശതഃ ശുകസാരികേ |
ഹംസഃ ക്ഷ്വേഡതി ചാത്യര്ഥം ഭൃങ്ഗരാജസ്തു കൂജതി ||൩൨||
പൃഷതോ വിസൃജത്യശ്രും വിഷ്ഠാം മുഞ്ചതി മര്കടഃ |
സന്നികൃഷ്ടാംസ്തതഃ കുര്യാദ്രാജ്ഞസ്താന് മൃഗപക്ഷിണഃ ||൩൩||
വേശ്മനോऽഥ വിഭൂഷാര്ഥം രക്ഷാര്ഥം ചാത്മനഃ സദാ |൩൪|
View original
नृपभक्ताद्बलिं न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये |
तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः ||२८||
हुतभुक् तेन चान्नेन भृशं चटचटायते |
मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः ||२९||
भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति |
चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रमेव तु ||३०||
दृष्ट्वाऽन्नं विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः |
कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति ||३१||
हृष्येन्मयूर उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके |
हंसः क्ष्वेडति चात्यर्थं भृङ्गराजस्तु कूजति ||३२||
पृषतो विसृजत्यश्रुं विष्ठां मुञ्चति मर्कटः |
सन्निकृष्टांस्ततः कुर्याद्राज्ञस्तान् मृगपक्षिणः ||३३||
वेश्मनोऽथ विभूषार्थं रक्षार्थं चात्मनः सदा |३४|
രസരൂപാദിഭിസ്തല്ലിങ്ഗമുദ്ദിശന്നാഹ- നൃപഭക്താദിത്യാദി| നൃപഭക്താത് രാജഭോജനാത്| ഹുതഭുഗിത്യാദി| ഹുതഭുക് വഹ്നിഃ| തേന സവിഷേണാന്നേന ചടചടായത ഇതി ശബ്ദേന വിഷജ്ഞാനം; മയൂരകണ്ഠപ്രതിമ ഇതി രൂപേണ വിഷജ്ഞാനം; തീക്ഷ്ണധൂമശ്ചേതി ഗന്ധേന വിഷജ്ഞാനം; രസേന വിഷജ്ഞാനം വിനശ്യന്തി മക്ഷികാവായസാദയ ഇത്യനേനാഭിഹിതമ്| ഏവം ശബ്ദാദിഭിഃ പഞ്ചഭി(ചതുര്ഭി)ര്വിഷജ്ഞാനം പ്രതിപാദ്യാപരേണാപി പ്രകാരേണ ചകോരാദിപക്ഷിമൃഗചക്ഷുരാദിവികാരേണ വിഷജ്ഞാനമുദ്ദിശതി- ചകോരസ്യേത്യാദി| അക്ഷിവൈരാഗ്യം രൂപഗ്രഹണേऽലസത്വമിതി ഗയീ, വിഗതരാഗേ അക്ഷിണീ ഭവത ഇതി സങ്ഗ്രഹാരുണൌ| ജീവജീവകഃ പക്ഷിവിശേഷഃ, `ക്രുരിച’ ഇതി ലോകേ| മദമൃച്ഛതി ഹര്ഷം യാതീത്യര്ഥഃ| ഹൃഷ്യേന്മയൂര ഉദ്വിഗ്ന ഇതി ഉദ്വിഗ്നഃ ചലിതഃ സന് മയൂരോ ഹൃഷ്യേത് തുഷ്യേദിത്യര്ഥഃ; വിജിരിഹ ചലനാര്ഥോ ന ഭയാര്ഥഃ; പരസ്പരവിരോധാത്| ക്രോശതഃ ശുകസാരികേ ഇതി ഭയാദ്രോദനശബ്ദം കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| ഹംസഃ ക്ഷ്വേഡതി ചാത്യര്ഥമിതി അതിശയേന ശബ്ദായത ഇത്യര്ഥഃ| ഭൃങ്ഗരാജസ്തു കൂജതീതി ഭൃങ്ഗരാജോ ഭ്രമരകോ ധൂമ്യാടസദൃശഃ പക്ഷിരാജ ഇതി ലോകേ, കൂജതി അവ്യക്തം ശബ്ദായതേ| പൃഷതഃ ചിത്രബിന്ദുഃ, `ചിത്തല’ ഇതി ലോകേ||൨൮-൩൩||-
Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36
ഉപക്ഷിപ്തസ്യ ചാന്നസ്യ ബാഷ്പേണോര്ധ്വം പ്രസര്പതാ ||൩൪||
ഹൃത്പീഡാ ഭ്രാന്തനേത്രത്വം ശിരോദുഃഖം ച ജായതേ |
തത്ര നസ്യാഞ്ജനേ കുഷ്ഠം ലാമജ്ജം നലദം മധു ||൩൫||
കുര്യാച്ഛിരീഷരജനീചന്ദനൈശ്ച പ്രലേപനമ് |
ഹൃദി ചന്ദനലേപസ്തു തഥാ സുഖമവാപ്നുയാത് ||൩൬||
View original
उपक्षिप्तस्य चान्नस्य बाष्पेणोर्ध्वं प्रसर्पता ||३४||
हृत्पीडा भ्रान्तनेत्रत्वं शिरोदुःखं च जायते |
तत्र नस्याञ्जने कुष्ठं लामज्जं नलदं मधु ||३५||
कुर्याच्छिरीषरजनीचन्दनैश्च प्रलेपनम् |
हृदि चन्दनलेपस्तु तथा सुखमवाप्नुयात् ||३६||
വിഷദൂഷിതസ്യാന്നസ്യ ഭോക്തും ദത്തസ്യ ബാഷ്പോഷ്മണാऽന്തര്ഗതേന ബാഹ്യേന ച കിം സ്യാത്തദാഹ- ഉപക്ഷിപ്തസ്യേത്യാദി| ഉപക്ഷിപ്തസ്യ ഭോക്തും ദത്തസ്യാന്നസ്യ ബാഷ്പേണോര്ധ്വം പ്രസര്പതാ ഗച്ഛതാ ഹൃത്പീഡാദികം ജായതേ| നലദം മാംസീ, ലാമജ്ജമ് ഉശീരഭേദഃ| അന്തഃപ്രവിഷ്ടേ ബാഷ്പേ നസ്യാഞ്ജനയോര്വിഷയഃ| കുര്യാദിത്യാദി| ചന്ദനം രക്തം ശുക്ലം വാ| ഏതൌ ലേപൌ ബാഹ്യേന ബാഷ്പസ്പര്ശേന ജാതേ ഹൃത്പീഡാദൌ ജ്ഞേയൌ| ഉപക്ഷിപ്തസ്യേത്യത്ര `ഉഖാക്ഷിപ്തസ്യ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; ഉഖാ സ്ഥാലീ||൩൪-൩൬||
Adhikarana 16 (37) · Śloka 37
പാണിപ്രാപ്തം പാണിദാഹം നഖശാതം കരോതി ച |
അത്ര പ്രലേപഃ ശ്യാമേന്ദ്രഗോപാസോമോത്പലാനി ച ||൩൭||
View original
पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च |
अत्र प्रलेपः श्यामेन्द्रगोपासोमोत्पलानि च ||३७||
പാണിപ്രാപ്തമിത്യാദി- നഖശാതം നഖപാതനമ്| ശ്യാമാ ശ്യാമാലതാ, പ്രിയങ്ഗുരിത്യപരേ; ഇന്ദ്രാ ഇന്ദ്രവാരുണീ; ഗോപാ സുഗന്ധമൂലാ സാരിവാ; `ഇന്ദ്രഗോപ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്രേന്ദ്രഗോപഃ കീടവിശേഷഃ; സോമാ ഗുഡൂചീ, സോമലതേത്യന്യേ; ഉത്പലം നീലോത്പലമ്||൩൭||
Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39
സ ചേത് പ്രമാദാന്മോഹാദ്വാ തദന്നമുപസേവതേ |
അഷ്ഠീലാവത്തതോ ജിഹ്വാ ഭവത്യരസവേദിനീ ||൩൮||
തുദ്യതേ ദഹ്യതേ ചാപി ശ്ലേഷ്മാ ചാസ്യാത് പ്രസിച്യതേ |
തത്ര ബാഷ്പേരിതം കര്മ യച്ച സ്യാദ്ദാന്തകാഷ്ഠികമ് ||൩൯||
View original
स चेत् प्रमादान्मोहाद्वा तदन्नमुपसेवते |
अष्ठीलावत्ततो जिह्वा भवत्यरसवेदिनी ||३८||
तुद्यते दह्यते चापि श्लेष्मा चास्यात् प्रसिच्यते |
तत्र बाष्पेरितं कर्म यच्च स्याद्दान्तकाष्ठिकम् ||३९||
സ ചേദിത്യാദി| അഷ്ഠീലാ ദീര്ഘവര്തുലപാഷാണവിശേഷഃ, അന്യേ പുനഃ അഷ്ഠീലവദിതി പഠന്തി, അഷ്ഠീലശബ്ദോऽകാരാന്തോऽപ്യസ്തീതി മന്തവ്യമ്| ബാഷ്പേരിതം കര്മേതി യത് സവിഷബാഷ്പസമ്പര്കേ `കുര്യാച്ഛിരീഷരജനീ’ ഇത്യാദിഭിഃ പ്രോക്തം കര്മ; ദാന്തകാഷ്ഠികമിതി ധാതകീപുഷ്പാദിഭിഃ പ്രതിസാരണം; തച്ച പ്രതിസാരണമപ്രച്ഛിതേ ശോഫേ വിധേയമ്||൩൮-൩൯||
Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41
മൂര്ച്ഛാം ഛര്ദിമതീസാരമാധ്മാനം ദാഹവേപഥൂ |
ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃത്യം കുര്യാദാമാശയം ഗതമ് ||൪൦||
തത്രാശു മദനാലാബുബിമ്ബീകോശാതകീഫലൈഃ |
ഛര്ദനം ദധ്യുദശ്വിദ്ഭ്യാമഥവാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ||൪൧||
View original
मूर्च्छां छर्दिमतीसारमाध्मानं दाहवेपथू |
इन्द्रियाणां च वैकृत्यं कुर्यादामाशयं गतम् ||४०||
तत्राशु मदनालाबुबिम्बीकोशातकीफलैः |
छर्दनं दध्युदश्विद्भ्यामथवा तण्डुलाम्बुना ||४१||
മൂര്ച്ഛാമിത്യാദി| അലാബുഃ തിക്താലാബുഃ; കോശാതകീ ഘോഷകഃ, ഘുസേണ്ഡികേതി ലോകേ| ഉദശ്വിത് തക്രമ്||൪൦-൪൧||
Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43
ദാഹം മൂര്ച്ഛാമതീസാരം തൃഷ്ണാമിന്ദ്രിയവൈകൃതമ് |
ആടോപം പാണ്ഡുതാം കാര്ശ്യം കുര്യാത് പക്വാശയം ഗതമ് ||൪൨||
വിരേചനം സസര്പിഷ്കം തത്രോക്തം നീലിനീഫലമ് |
ദധ്നാ ദൂഷീവിഷാരിശ്ച പേയോ വാ മധുസംയുതഃ ||൪൩||
View original
दाहं मूर्च्छामतीसारं तृष्णामिन्द्रियवैकृतम् |
आटोपं पाण्डुतां कार्श्यं कुर्यात् पक्वाशयं गतम् ||४२||
विरेचनं ससर्पिष्कं तत्रोक्तं नीलिनीफलम् |
दध्ना दूषीविषारिश्च पेयो वा मधुसंयुतः ||४३||
ദാഹമിത്യാദി| ആടോപം വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിമ്| തത്രോക്തമിതി തത്ര വിഷഭേഷജകല്പേ| നീലിനീഫലം നീലാഞ്ജനികാഫലം, യസ്യ ശ്രീഫലേതി ലോകേ പ്രസിദ്ധിഃ| പിപ്പല്യോ ധ്യാമകമിത്യാദിദൂഷീവിഷാരിര്വക്ഷ്യമാണഃ; ദൂഷീവിഷാരിശ്ചാക്ഷപ്രമാണഃ, ദധി പാനയോഗ്യപ്രമാണം ജ്ഞേയം, മധു അഷ്ടമാഷകപ്രമിതം പ്രക്ഷിപ്യ ദധ്നാ ദൂഷീവിഷാരിഃ പാതവ്യഃ| വാശബ്ദശ്ച പ്രഥമോക്തവിരേചനയോഗാപേക്ഷയാ സമുച്ചയേ||൪൨-൪൩||
Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45
ദ്രവദ്രവ്യേഷു സര്വേഷു ക്ഷീരമദ്യോദകാദിഷു |
ഭവന്തി വിവിധാ രാജ്യഃ ഫേനബുദ്ബുദജന്മ ച ||൪൪||
ഛായാശ്ചാത്ര ന ദൃശ്യന്തേ ദൃശ്യന്തേ യദി വാ പുനഃ |
ഭവന്തി യമലാശ്ഛിദ്രാസ്തന്വ്യോ വാ വികൃതാസ്തഥാ ||൪൫||
View original
द्रवद्रव्येषु सर्वेषु क्षीरमद्योदकादिषु |
भवन्ति विविधा राज्यः फेनबुद्बुदजन्म च ||४४||
छायाश्चात्र न दृश्यन्ते दृश्यन्ते यदि वा पुनः |
भवन्ति यमलाश्छिद्रास्तन्व्यो वा विकृतास्तथा ||४५||
ദ്രവദ്രവ്യേഷു ക്ഷീരാദിഷു യത് സ്ഥൂലം ലക്ഷണം തദാഹ- ദ്രവദ്രവ്യേഷ്വിത്യാദി| വിവിധാ രാജ്യോ നാനാപ്രകാരാ ലേഖാഃ| വിവിധാ രാജ്യഃ ശ്രീവാഗ്ഭടേന വ്യാഖ്യാതാഃ, തഥാ ച,- “നീലാ രാജീ രസേ താമ്രാ ക്ഷീരേ ദധനി ദൃശ്യതേ| ശ്യാവാ പീതാऽസിതാ തക്രേ ഘൃതേ പാനീയസന്നിഭാ|| കാലീ മദ്യാമ്ഭസോഃ ക്ഷൌദ്രേ ഹരിത്തൈലേऽരുണോപമാ” ഇതി| ഫേനേത്യാദി ഫേനസ്യ ബുദ്ബുദസ്യ ചോത്പത്തിരിത്യര്ഥഃ| യമലാ യുഗ്മാഃ| ഛിദ്രാഃ സസുഷിരാഃ| തന്വ്യഃ സൂക്ഷ്മാഃ| ഗയീ തു തന്വ്യ ഇത്യത്ര `അന്യാ’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാതി- അന്യതരേഷാം പശൂനാമിവ ഛായാഃ| വികൃതാഃ സൌമ്യസ്യാപി രൌദ്രാഃ, രൌദ്രസ്യാപി സൌമ്യാഃ||൪൪-൪൫||
Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47
ശാകസൂപാന്നമാംസാനി ക്ലിന്നാനി വിരസാനി ച |
സദ്യഃ പര്യുഷിതാനീവ വിഗന്ധാനി ഭവന്തി ച ||൪൬||
ഗന്ധവര്ണരസൈര്ഹീനാഃ സര്വേ ഭക്ഷ്യാഃ ഫലാനി ച |
പക്വാന്യാശു വിശീര്യന്തേ പാകമാമാനി യാന്തി ച ||൪൭||
View original
शाकसूपान्नमांसानि क्लिन्नानि विरसानि च |
सद्यः पर्युषितानीव विगन्धानि भवन्ति च ||४६||
गन्धवर्णरसैर्हीनाः सर्वे भक्ष्याः फलानि च |
पक्वान्याशु विशीर्यन्ते पाकमामानि यान्ति च ||४७||
ശാകേത്യാദി| ചകാരോऽനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ; തേന തിക്താനി ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഗന്ധവര്ണരസൈരിത്യാദി| ഗന്ധവര്ണരസൈരിത്യത്ര സ്പര്ശഗ്രഹണം ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടം ദ്രഷ്ടവ്യം, തേന സ്പര്ശേനാപി ഹീനാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| പക്വാന്യാശു വിശീര്യന്ത ഇതി പക്വാനി ഫലാന്യാശു ശീഘ്രം വിശീര്യന്തേ പൂതിഭാവം ഗച്ഛന്തി||൪൬-൪൭||
Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50
വിശീര്യതേ കൂര്ചകസ്തു ദന്തകാഷ്ഠഗതേ വിഷേ |
ജിഹ്വാദന്തൌഷ്ഠമാംസാനാം ശ്വയഥുശ്ചോപജായതേ ||൪൮||
അഥാസ്യ ധാതകീപുഷ്പപഥ്യാജമ്ബൂഫലാസ്ഥിഭിഃ |
സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രച്ഛിതേ ശോഫേ കര്തവ്യം പ്രതിസാരണമ് ||൪൯||
അഥവാऽങ്കോഠമൂലാനി ത്വചഃ സപ്തച്ഛദസ്യ വാ |
ശിരീഷമാഷകാ വാऽപി സക്ഷൌദ്രാഃ പ്രതിസാരണമ് ||൫൦||
View original
विशीर्यते कूर्चकस्तु दन्तकाष्ठगते विषे |
जिह्वादन्तौष्ठमांसानां श्वयथुश्चोपजायते ||४८||
अथास्य धातकीपुष्पपथ्याजम्बूफलास्थिभिः |
सक्षौद्रैः प्रच्छिते शोफे कर्तव्यं प्रतिसारणम् ||४९||
अथवाऽङ्कोठमूलानि त्वचः सप्तच्छदस्य वा |
शिरीषमाषका वाऽपि सक्षौद्राः प्रतिसारणम् ||५०||
വിശീര്യത ഇത്യാദി| കൂര്ചകോ ദന്തകാഷ്ഠസ്യാഗ്രിമോ ഭാഗഃ| വിശീര്യതേ ത്രുട്യതി| അഥാസ്യ ധാതകീത്യാദ്യേകോ യോഗഃ, പ്രതിസാരണം ഘര്ഷണം; അഥവാऽങ്കോഠേത്യാദിര്ദ്വിതീയോ യോഗഃ; ശിരീഷമാഷകാ വാऽപീത്യാദിസ്തൃതീയോ യോഗഃ; സപ്തച്ഛദത്വചഃ പൃഥഗ്യോഗ ഇതി ഗയീ, തദാ ചത്വാരോ യോഗാഃ| ശിരീഷമാഷകാഃ ശിരീഷബീജാനി||൪൮-൫൦||
Adhikarana 23 (51) · Śloka 51
ജിഹ്വാനിര്ലേഖകവലൌ ദന്തകാഷ്ഠവദാദിശേത് |൫൧|
View original
जिह्वानिर्लेखकवलौ दन्तकाष्ठवदादिशेत् |५१|
ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാനിര്ലേഖനസ്യ കവലസ്യ ച വിഷദൂഷിതസ്യ ലിങ്ഗാനി ചികിത്സിതം ച ദന്തകാഷ്ഠസ്യേവ ബ്രൂയാത്|൫൧|-
Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54
പിച്ഛിലോ ബഹുലോऽഭ്യങ്ഗോ വിവര്ണോ വാ വിഷാന്വിതഃ ||൫൧||
സ്ഫോടജന്മരുജാസ്രാവത്വക്പാകഃ സ്വേദനം ജ്വരഃ |
ദരണം ചാപി മാംസാനാമഭ്യങ്ഗേ വിഷസംയുതേ ||൫൨||
തത്ര ശീതാമ്ബുസിക്തസ്യ കര്തവ്യമനുലേപനമ് |
ചന്ദനം തഗരം കുഷ്ഠമുശീരം വേണുപത്രികാ ||൫൩||
സോമവല്ല്യമൃതാ ശ്വേതാ പദ്മം കാലീയകം ത്വചമ് |
കപിത്ഥരസമൂത്രാഭ്യാം പാനമേതച്ച യുജ്യതേ ||൫൪||
View original
पिच्छिलो बहुलोऽभ्यङ्गो विवर्णो वा विषान्वितः ||५१||
स्फोटजन्मरुजास्रावत्वक्पाकः स्वेदनं ज्वरः |
दरणं चापि मांसानामभ्यङ्गे विषसंयुते ||५२||
तत्र शीताम्बुसिक्तस्य कर्तव्यमनुलेपनम् |
चन्दनं तगरं कुष्ठमुशीरं वेणुपत्रिका ||५३||
सोमवल्ल्यमृता श्वेता पद्मं कालीयकं त्वचम् |
कपित्थरसमूत्राभ्यां पानमेतच्च युज्यते ||५४||
പിച്ഛില ഇത്യാദി| അഭ്യങ്ഗഃ അഭ്യത്രാഭ്യഞ്ജനദ്രവ്യം തൈലാദി| ബഹലോ ഘനഃ| വേണുപത്രികാ വംശപത്രാണി; അന്യേ വേണുപത്രികാം വംശസദൃശപത്രികാം ദ്രവ്യാന്തരമാഹുഃ| സോമവല്ലീ ഗുഡൂചീ| അമൃതാ അമൃതാസങ്ഗഃ ഖര്പരികാതുത്ഥകം, ഉത്തരപദലോപാത്| ശ്വേതാ ശ്വേതസ്യന്ദഃ| കാലീയകം ദാരുഹരിദ്രാ| ത്വചം വരാങ്ഗമ്| ഇദമനുലേപനം ശീതതോയേന| മൂത്രം ഗോമൂത്രമ്| ഏതച്ചേതി ചന്ദനാദികമ്||൫൧-൫൪||
Adhikarana 25 (55) · Śloka 55
ഉത്സാദനേ പരീഷേകേ കഷായേ ചാനുലേപനേ |
ശയ്യാവസ്ത്രതനുത്രേഷു ജ്ഞേയമഭ്യങ്ഗലക്ഷണൈഃ ||൫൫||
View original
उत्सादने परीषेके कषाये चानुलेपने |
शय्यावस्त्रतनुत्रेषु ज्ञेयमभ्यङ्गलक्षणैः ||५५||
ഉത്സാദന ഇത്യാദി| തനുത്രേ സന്നാഹേ| ഉത്സാദനാദിഷു സപ്തസു അഭ്യങ്ഗലക്ഷണാനുവാദേന ലിങ്ഗം തഥാ ചികിത്സിതമപി തത്രോക്തമേവ വേദിതവ്യമ്||൫൫||
Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58
കേശശാതഃ ശിരോദുഃഖം ഖേഭ്യശ്ച രുധിരാഗമഃ |
ഗ്രന്ഥിജന്മോത്തമാങ്ഗേഷു വിഷജുഷ്ടേऽവലേഖനേ ||൫൬||
പ്രലേപോ ബഹുശസ്തത്ര ഭാവിതാഃ കൃഷ്ണമൃത്തികാഃ |
ഋഷ്യപിത്തഘൃതശ്യാമാപാലിന്ദീതണ്ഡുലീയകൈഃ ||൫൭||
ഗോമയസ്വരസോ വാऽപി ഹിതോ വാ മാലതീരസഃ |
രസോ മൂഷികപര്ണ്യാ വാ ധൂമോ വാऽഗാരസമ്ഭവഃ ||൫൮||
View original
केशशातः शिरोदुःखं खेभ्यश्च रुधिरागमः |
ग्रन्थिजन्मोत्तमाङ्गेषु विषजुष्टेऽवलेखने ||५६||
प्रलेपो बहुशस्तत्र भाविताः कृष्णमृत्तिकाः |
ऋष्यपित्तघृतश्यामापालिन्दीतण्डुलीयकैः ||५७||
गोमयस्वरसो वाऽपि हितो वा मालतीरसः |
रसो मूषिकपर्ण्या वा धूमो वाऽगारसम्भवः ||५८||
കേശശാത ഇത്യാദി| ഋഷ്യപിത്തഘൃതശ്യാമാദിസ്വരസൈഃ സപ്താഹം ഭാവിതയാ കൃഷ്ണമൃദാ ബഹുശഃ പ്രലേപോ ഹിത ഇത്യര്ഥഃ| ഋഷ്യോ നീലാണ്ഡഃ `രോരു’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| കാലഖണ്ഡലഗ്നനലികാമധ്യഗതജലം പിത്തമ്| ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ, പാലിന്ദീ ത്രിവൃത്, മൂഷികപര്ണീ ദ്രവന്തീ, ദ്രവ്യാന്തരമിത്യന്യേ| പ്രലേപശബ്ദോ ഗോമയസ്യ രസോ വേത്യത്ര ഹിതശബ്ദേന സഹ സമ്ബന്ധനീയഃ; തേന ഗോമയരസാദിപ്രലേപോ വാ ഹിതോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ സ്യാത്||൫൬-൫൮||
Adhikarana 27 (59) · Śloka 59
ശിരോऽഭ്യങ്ഗഃ ശിരസ്ത്രാണം സ്നാനമുഷ്ണീഷമേവ ച |
സ്രജശ്ച വിഷസംസൃഷ്ടാഃ സാധയേദവലേഖനാത് ||൫൯||
View original
शिरोऽभ्यङ्गः शिरस्त्राणं स्नानमुष्णीषमेव च |
स्रजश्च विषसंसृष्टाः साधयेदवलेखनात् ||५९||
ഇദാനീം ശിരോഗതാവലേഖനപ്രസങ്ഗേന ശിരോഗതാനാമന്യേഷാമപി ലിങ്ഗം ചികിത്സിതം ച ദര്ശയന്നാഹ- ശിരോऽഭ്യങ്ഗ ഇത്യാദി| അവലേഖനാദിതി അവലേഖനോക്തലിങ്ഗചികിത്സിതാത്||൫൯||
Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61
മുഖാലേപേ മുഖം ശ്യാവം യുക്തമഭ്യങ്ഗലക്ഷണൈഃ |
പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈഃ കണ്ടകൈശ്ചോപചീയതേ ||൬൦||
തത്ര ക്ഷൌദ്രഘൃതം പാനം പ്രലേപശ്ചന്ദനം ഘൃതമ് |
പയസ്യാ മധുകം ഫഞ്ജീ ബന്ധുജീവഃ പുനര്നവാ ||൬൧||
View original
मुखालेपे मुखं श्यावं युक्तमभ्यङ्गलक्षणैः |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैः कण्टकैश्चोपचीयते ||६०||
तत्र क्षौद्रघृतं पानं प्रलेपश्चन्दनं घृतम् |
पयस्या मधुकं फञ्जी बन्धुजीवः पुनर्नवा ||६१||
മുഖാലേപ ഇത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ| ഫഞ്ജീ ഭാര്ഗീ| ബന്ധുജീവോ മധ്യാഹ്നപുഷ്പകഃ| തത്ര മുഖാലേപേ അതുല്യയോര്മധുഘൃതയോഃ പാനം, ശ്വേതചന്ദനഘൃതാദിഭിഃ പുനര്നവാന്തൈര്ലേപഃ||൬൦-൬൧||
Adhikarana 29 (62) · Śloka 63
അസ്വാസ്ഥ്യം കുഞ്ജരാദീനാം ലാലാസ്രാവോऽക്ഷിരക്തതാ |
സ്ഫിക്പായുമേഢ്രമുഷ്കേഷു യാതുശ്ച സ്ഫോടസമ്ഭവഃ ||൬൨||
തത്രാഭ്യങ്ഗവദേവേഷ്ടാ യാതൃവാഹനയോഃ ക്രിയാ |൬൩|
View original
अस्वास्थ्यं कुञ्जरादीनां लालास्रावोऽक्षिरक्तता |
स्फिक्पायुमेढ्रमुष्केषु यातुश्च स्फोटसम्भवः ||६२||
तत्राभ्यङ्गवदेवेष्टा यातृवाहनयोः क्रिया |६३|
ഇദാനീം കുഞ്ജരാദീനാം വിഷജുഷ്ടാനാം ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചോദ്ദിശന്നാഹ- അസ്വാസ്ഥ്യമിത്യാദി| യാതുഃ ആരോഹകസ്യ| യാതൃവാഹനയോഃ ക്രിയേതി അത്ര യാതൃശബ്ദ ആരോഹകപര്യായഃ||൬൨||-
Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65
ശോണിതാഗമനം ഖേഭ്യഃ ശിരോരുക്കഫസംസ്രവഃ ||൬൩||
നസ്യധൂമഗതേ ലിങ്ഗമിന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃതമ് |
തത്ര ദുഗ്ധൈര്ഗവാദീനാം സര്പിഃ സാതിവിഷൈഃ ശൃതമ് ||൬൪||
പാനേ നസ്യേ ച സശ്വേതം ഹിതം സമദയന്തികമ് |൬൫|
View original
शोणितागमनं खेभ्यः शिरोरुक्कफसंस्रवः ||६३||
नस्यधूमगते लिङ्गमिन्द्रियाणां च वैकृतम् |
तत्र दुग्धैर्गवादीनां सर्पिः सातिविषैः शृतम् ||६४||
पाने नस्ये च सश्वेतं हितं समदयन्तिकम् |६५|
ശോണിതാഗമനമിത്യാദി| സശ്വേതം വചാസഹിതം; ഗയീ തു ശ്വേതാം കടഭീമാഹ| സമദയന്തികം മല്ലികാസഹിതമ്| ഗവാദീനാം ക്ഷീരൈരതിവിഷാകല്കസിദ്ധം ഘൃതം പാനേ ഹിതം നസ്യേ ച| മദയന്തികാവചാകല്കേന സിദ്ധം ഹിതമിത്യര്ഥഃ||൬൩-൬൪||-
Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66
ഗന്ധഹാനിര്വിവര്ണത്വം പുഷ്പാണാം മ്ലാനതാ ഭവേത് ||൬൫||
ജിഘ്രതശ്ച ശിരോദുഃഖം വാരിപൂര്ണേ ച ലോചനേ |
തത്ര ബാഷ്പേരിതം കര്മ മുഖാലേപേ ച യത് സ്മൃതമ് ||൬൬||
View original
गन्धहानिर्विवर्णत्वं पुष्पाणां म्लानता भवेत् ||६५||
जिघ्रतश्च शिरोदुःखं वारिपूर्णे च लोचने |
तत्र बाष्पेरितं कर्म मुखालेपे च यत् स्मृतम् ||६६||
ഗന്ധഹാനിരിത്യാദി||൬൫-൬൬||
Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68
കര്ണതൈലഗതേ ശ്രോത്രവൈഗുണ്യം ശോഫവേദനേ |
കര്ണസ്രാവശ്ച തത്രാശു കര്തവ്യം പ്രതിപൂരണമ് ||൬൭||
സ്വരസോ ബഹുപുത്രായാഃ സഘൃതഃ ക്ഷൌദ്രസംയുതഃ |
സോമവല്കരസശ്ചാപി സുശീതോ ഹിത ഇഷ്യതേ ||൬൮||
View original
कर्णतैलगते श्रोत्रवैगुण्यं शोफवेदने |
कर्णस्रावश्च तत्राशु कर्तव्यं प्रतिपूरणम् ||६७||
स्वरसो बहुपुत्रायाः सघृतः क्षौद्रसंयुतः |
सोमवल्करसश्चापि सुशीतो हित इष्यते ||६८||
കര്ണേത്യാദി| ബഹുപുത്രാ ശതാവരീ; ബഹുപത്രായാ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തേ ച വ്യാഖ്യാനയന്തി- ബഹുപത്രാ മയൂരശിഖാ| സോമവല്കഃ കട്ഫലഃ, തദ്രസഃ കര്ണപൂരണേ||൬൭-൬൮||
Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72
അശ്രൂപദേഹോ ദാഹശ്ച വേദനാ ദൃഷ്ടിവിഭ്രമഃ |
അഞ്ജനേ വിഷസംസൃഷ്ടേ ഭവേദാന്ധ്യമഥാപി ച ||൬൯||
തത്ര സദ്യോ ഘൃതം പേയം തര്പണം ച സമാഗധമ് |
അഞ്ജനം മേഷശൃങ്ഗസ്യ നിര്യാസോ വരുണസ്യ ച ||൭൦||
മുഷ്കകസ്യാജകര്ണസ്യ ഫേനോ ഗോപിത്തസംയുതഃ |
കപിത്ഥമേഷശൃങ്ഗ്യോശ്ച പുഷ്പം ഭല്ലാതകസ്യ വാ ||൭൧||
ഏകൈകം കാരയേത് പുഷ്പം ബന്ധൂകാങ്കോടയോരപി |൭൨|
View original
अश्रूपदेहो दाहश्च वेदना दृष्टिविभ्रमः |
अञ्जने विषसंसृष्टे भवेदान्ध्यमथापि च ||६९||
तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणं च समागधम् |
अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्यासो वरुणस्य च ||७०||
मुष्ककस्याजकर्णस्य फेनो गोपित्तसंयुतः |
कपित्थमेषशृङ्ग्योश्च पुष्पं भल्लातकस्य वा ||७१||
एकैकं कारयेत् पुष्पं बन्धूकाङ्कोटयोरपि |७२|
അശ്രൂപദേഹ ഇത്യാദി| ഉപദേഹോ മലവൃദ്ധിഃ| സദ്യോ ഘൃതമിത്യത്ര ജേജ്ജടസ്തു സദ്യ ഏവ ഘൃതം പേയമിതി വ്യാഖ്യാനയതി| സമാഗധമിതി ആവര്തിതക്ഷീരസാധിതപിപ്പലീകല്കസിദ്ധം ഘൃതം തര്പണമിതി വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ| തര്പണമ് അക്ഷിതര്പണം, തദേവ സപിപ്പലീകം പേയം പാനാര്ഹമ്| തഥൈവ മേഷശൃങ്ഗീരസേനാഞ്ജനമ്| ഏവം വരുണാദീനാം രസേന പൃഥക് പൃഥഗഞ്ജനമ്| മുഷ്കകഃ കാലമുഷ്കകഃ| അജകര്ണഃ സര്ജഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധഃ| ഫേനഃ സമുദ്രഫേനഃ| ഗോപിത്തം ഗോരോചനാ| കപിത്ഥാദീനാം പ്രത്യേകം പുഷ്പമഞ്ജനം, ന സമുദിതാനാമ്||൬൯-൭൧||-
Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73
ശോഫഃ സ്രാവസ്തഥാ സ്വാപഃ പാദയോഃ സ്ഫോടജന്മ ച ||൭൨||
ഭവന്തി വിഷജുഷ്ടാഭ്യാം പാദുകാഭ്യാമസംശയമ് |
ഉപാനത്പാദപീഠാനി പാദുകാവത് പ്രസാധയേത് ||൭൩||
View original
शोफः स्रावस्तथा स्वापः पादयोः स्फोटजन्म च ||७२||
भवन्ति विषजुष्टाभ्यां पादुकाभ्यामसंशयम् |
उपानत्पादपीठानि पादुकावत् प्रसाधयेत् ||७३||
ശോഫ ഇത്യാദി| സ്വാപഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ഉപാനദിത്യാദി| പാദുകാവത് പ്രസാധയേത് ലക്ഷണതഃ പ്രതീകാരതശ്ച||൭൨-൭൩||
Adhikarana 35 (74) · Śloka 75
ഭൂഷണാനി ഹതാര്ചീംഷി ന വിഭാന്തി യഥാ പുരാ |
സ്വാനി സ്ഥാനാനി ഹന്യുശ്ച ദാഹപാകാവദാരണൈഃ ||൭൪||
പാദുകാഭൂഷണേഷൂക്തമഭ്യങ്ഗവിധിമാചരേത് |൭൫|
View original
भूषणानि हतार्चींषि न विभान्ति यथा पुरा |
स्वानि स्थानानि हन्युश्च दाहपाकावदारणैः ||७४||
पादुकाभूषणेषूक्तमभ्यङ्गविधिमाचरेत् |७५|
ഭൂഷണാനീത്യാദി| ഹതാര്ചീംഷി തേജോരഹിതാനി||൭൪||-
Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79
വിഷോപസര്ഗോ ബാഷ്പാദിര്ഭൂഷണാന്തോ യ ഈരിതഃ ||൭൫||
സമീക്ഷ്യോപദ്രവാംസ്തസ്യ വിദധീത ചികിത്സിതമ് |
മഹാസുഗന്ധിമഗദം യം പ്രവക്ഷ്യാമി തം ഭിഷക് ||൭൬||
പാനാലേപനനസ്യേഷു വിദധീതാഞ്ജനേഷു ച |
വിരേചനാനി തീക്ഷ്ണാനി കുര്യാത് പ്രച്ഛര്ദനാനി ച ||൭൭||
സിരാശ്ച വ്യധയേത് ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്തം വിസ്രാവണം യദി |
മൂഷികാऽജരുഹാ വാऽപി ഹസ്തേ ബദ്ധാ തു ഭൂപതേഃ ||൭൮||
കരോതി നിര്വിഷം സര്വമന്നം വിഷസമായുതമ് |൭൯|
View original
विषोपसर्गो बाष्पादिर्भूषणान्तो य ईरितः ||७५||
समीक्ष्योपद्रवांस्तस्य विदधीत चिकित्सितम् |
महासुगन्धिमगदं यं प्रवक्ष्यामि तं भिषक् ||७६||
पानालेपननस्येषु विदधीताञ्जनेषु च |
विरेचनानि तीक्ष्णानि कुर्यात् प्रच्छर्दनानि च ||७७||
सिराश्च व्यधयेत् क्षिप्रं प्राप्तं विस्रावणं यदि |
मूषिकाऽजरुहा वाऽपि हस्ते बद्धा तु भूपतेः ||७८||
करोति निर्विषं सर्वमन्नं विषसमायुतम् |७९|
ആവസ്ഥികീം ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- വിഷോപസര്ഗ ഇത്യാദി| ഉപദ്രവാന് വീക്ഷ്യ ചികിത്സിതം വിദധീതേത്യാഹ- മഹാസുഗന്ധിമിത്യാദി| മഹാസുഗന്ധിസ്തു `ചന്ദനാഗരുണീ കുഷ്ഠം’ ഇത്യാദി യാവത് `മഹാസുഗന്ധിനാമൈഷ പഞ്ചാശീത്യങ്ഗസമ്ഭവഃ’ ഇതി| വിദധീതാഞ്ജനേഷു ചേതി ബഹുവചനാദ്ഗുഡികാചൂര്ണരസക്രിയാരൂപേഷു; ചകാരേണ പരിഷേകകവലാദിഷ്വപി| ആശയാനുരോധേന ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- വിരേചനാനീത്യാദി| പ്രാപ്തം യുക്തമ്| ഇദാനീം പ്രഭാവകൃതം ചികിത്സിതം നിര്ദിശന്നാഹ- മൂഷികേത്യാദി| അജരുഹാലക്ഷണമുശനസാ പ്രോക്തമ്- “കന്ദഃ ശ്വേതഃ സപിഡകോ ഭേദേ ചാഞ്ജനസന്നിഭഃ| ഗന്ധലേപനപാനൈസ്തു വിഷം ജരയതേ നൃണാമ്|| ദഷ്ടാനാം വിഷപീതാനാം യേ ചാന്യേ വിഷമോഹിതാഃ| വിഷം ജരയതേ തേഷാം തസ്മാദജരുഹാ സ്മൃതാ|| മൂഷികാ ലോമശാ കൃഷ്ണാ ഭവേത് സാऽപി ച തദ്ഗുണാ”- ഇതി||൭൫-൭൮||-
Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81
ഹൃദയാവരണം നിത്യം കുര്യാച്ച മിത്രമധ്യഗഃ ||൭൯||
പിബേദ്ധൃതമജേയാഖ്യമമൃതാഖ്യം ച ബുദ്ധിമാന് |
സര്പിര്ദധി പയഃ ക്ഷൌദ്രം പിബേദ്വാ ശീതലം ജലമ് ||൮൦||
മയൂരാന്നകുലാന് ഗോധാഃ പൃഷതാന് ഹരിണാനപി |
സതതം ഭക്ഷയേച്ചപി രസാംസ്തേഷാം പിബേദപി ||൮൧||
View original
हृदयावरणं नित्यं कुर्याच्च मित्रमध्यगः ||७९||
पिबेद्धृतमजेयाख्यममृताख्यं च बुद्धिमान् |
सर्पिर्दधि पयः क्षौद्रं पिबेद्वा शीतलं जलम् ||८०||
मयूरान्नकुलान् गोधाः पृषतान् हरिणानपि |
सततं भक्षयेच्चपि रसांस्तेषां पिबेदपि ||८१||
ശരീരേ വിഷവ്യാപ്തിപ്രതിഷേധമഭിധായേദാനീം ചിതേ വിഷവ്യാപ്തിപ്രതിഷേധമാഹ- ഹൃദയാവരണമിത്യാദി| ഹൃദയാവരണം ഹൃദയപ്രച്ഛാദനം ഹൃദയരക്ഷാകാരിഭിര്മൂഷികാജരുഹാമൃതാജേയപുരാണഘൃതദൂഷീവിഷാരിമഹാസുഗന്ധിശിമ്ബീയൂഷതീക്ഷ്ണവിഷഘ്നധാരണാദിഭിഃ| മധുകം കുഷ്ഠമിത്യാദികമജേയാഖ്യം, അപാമാര്ഗസ്യ ബീജാനി പിപ്പലീരിത്യാദ്യമൃതം ഘൃതം, സര്പിരാദീനി പ്രത്യേകം ചത്വാരി പഞ്ച വാ ഹൃദയാവരണാനി പിബേദിതി||൭൯-൮൧||
Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84
ഗോധാനകുലമാംസേഷു ഹരിണസ്യ ച ബുദ്ധിമാന് |
ദദ്യാത് സുപിഷ്ടാം പാലിന്ദീം മധുകം ശര്കരാം തഥാ ||൮൨||
ശര്കരാതിവിഷേ ദേയേ മായൂരേ സമഹൌഷധേ |
പാര്ഷതേ ചാപി ദേയാഃ സ്യുഃ പിപ്പല്യഃ സമഹൌഷധാഃ ||൮൩||
സക്ഷൌദ്രഃ സഘൃതശ്ചൈവ ശിമ്ബീയൂഷോ ഹിതഃ സദാ |
വിഷഘ്നാനി ച സേവേത ഭക്ഷ്യഭോജ്യാനി ബുദ്ധിമാന് ||൮൪||
View original
गोधानकुलमांसेषु हरिणस्य च बुद्धिमान् |
दद्यात् सुपिष्टां पालिन्दीं मधुकं शर्करां तथा ||८२||
शर्करातिविषे देये मायूरे समहौषधे |
पार्षते चापि देयाः स्युः पिप्पल्यः समहौषधाः ||८३||
सक्षौद्रः सघृतश्चैव शिम्बीयूषो हितः सदा |
विषघ्नानि च सेवेत भक्ष्यभोज्यानि बुद्धिमान् ||८४||
ഗോധാദിമാംസാനാം സംസ്കാരയൌഗികം വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ഗോധേത്യാദി| മധുകമക്ഷമാത്രം ദദ്യാത്| പാലിന്ദീ ത്രിവൃത്| ശര്കരേത്യാദി| മയൂരസ്യ മാംസേ തസ്യ രസേ ച സുപിഷ്ടേ ശര്കരാതിവിഷേ സശുണ്ഠ്യൌ ദേയേ| പാര്ഷത ഇത്യാദി| പൃഷതസ്യ മാംസേ രസേ ച പിപ്പല്യഃ സനാഗരാഃ സുപിഷ്ടാ ദേയാഃ| സക്ഷൌദ്ര ഇത്യാദി| അനുക്താനി ചോദ്ദിശന്നാഹ- വിഷഘ്നാനീത്യാദി| വിഷഘ്നാനി വിഷഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈഃ സഹ സിദ്ധാനി||൮൨-൮൪||
Adhikarana 39 (85) · Śloka 85
പിപ്പലീമധുകക്ഷൌദ്രശര്കരേക്ഷുരസാമ്ബുഭിഃ |
ഛര്ദയേദ്ഗുപ്തഹൃദയോ ഭക്ഷിതം യദി വൈ വിഷമ് ||൮൫||
View original
पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसाम्बुभिः |
छर्दयेद्गुप्तहृदयो भक्षितं यदि वै विषम् ||८५||
ആവൃതഗുപ്തഹൃദയസ്യ പീതവിഷസ്യ ശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- പിപ്പലീത്യാദി| ശര്കരേക്ഷുരസാമ്ബൂനി ത്രീണി ദ്രവാണി, പിപ്പലീമധുകം കല്കം, ക്ഷൌദ്രമിതി പ്രക്ഷേപഃ| ഗുപ്തഹൃദയോ വിഷഘ്നൈഃ പ്രച്ഛാദിതഹൃദയഃ||൮൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേऽന്നപാനരക്ഷാകല്പോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थानेऽन्नपानरक्षाकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതടീകായാം കല്പസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||