1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽന്നപാനരക്ഷാകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ധന്വന്തരിഃ കാശിപതിസ്തപോധര്മഭൃതാം വരഃ | സുശ്രുതപ്രഭൃതീഞ്ഛിഷ്യാഞ്ഛശാസാഹതശാസനഃ ||൩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

രിപവോ വിക്രമാക്രാന്താ യേ ച സ്വേ കൃത്യതാം ഗതാഃ | സിസൃക്ഷവഃ ക്രോധവിഷം വിവരം പ്രാപ്യ താദൃശമ് ||൪|| വിഷൈര്നിഹന്യുര്നിപുണം നൃപതിം ദുഷ്ടചേതസഃ | സ്ത്രിയോ വാ വിവിധാന് യോഗാന് കദാചിത്സുഭഗേച്ഛയാ ||൫|| വിഷകന്യോപയോഗാദ്വാ ക്ഷണാജ്ജഹ്യാദസൂന്നരഃ | തസ്മാദ്വൈദ്യേന സതതം വിഷാദ്രക്ഷ്യോ നരാധിപഃ ||൬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

യസ്മാച്ച ചേതോऽനിത്യത്വമശ്വവത് പ്രഥിതം നൃണാമ് | ന വിശ്വസ്യാത്തതോ രാജാ കദാചിദപി കസ്യചിത് ||൭||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

കുലീനം ധാര്മികം സ്നിഗ്ധം സുഭൃതം സന്തതോത്ഥിതമ് | അലുബ്ധമശഠം ഭക്തം കൃതജ്ഞം പ്രിയദര്ശനമ് ||൮|| ക്രോധപാരുഷ്യമാത്സര്യമായാലസ്യവിവര്ജിതമ് | ജിതേന്ദ്രിയം ക്ഷമാവന്തം ശുചിം ശീലദയാന്വിതമ് ||൯|| മേധാവിനമസംശ്രാന്തമനുരക്തം ഹിതൈഷിണമ് | പടും പ്രഗല്ഭം നിപുണം ദക്ഷമാലസ്യവര്ജിതമ് ||൧൦|| പൂര്വോക്തൈശ്ച ഗുണൈര്യുക്തം നിത്യം സന്നിഹിതാഗദമ് | മഹാനസേ പ്രയുഞ്ജീത വൈദ്യം തദ്വിദ്യപൂജിതമ് ||൧൧||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

പ്രശസ്തദിഗ്ദേശകൃതം ശുചിഭാണ്ഡം മഹച്ഛുചി | സജാലകം ഗവാക്ഷാഢ്യമാപ്തവര്ഗനിഷേവിതമ് ||൧൨|| വികക്ഷസൃഷ്ടസംസൃഷ്ടം സവിതാനം കൃതാര്ചനമ് | പരീക്ഷിതസ്ത്രീപുരുഷം ഭവേച്ചാപി മഹാനസമ് ||൧൩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

തത്രാധ്യക്ഷം നിയുഞ്ജീത പ്രായോ വൈദ്യഗുണാന്വിതമ് |൧൪|

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

ശുചയോ ദക്ഷിണാ ദക്ഷാ വിനീതാഃ പ്രിയദര്ശനാഃ ||൧൪|| സംവിഭക്താഃ സുമനസോ നീചകേശനഖാഃ സ്ഥിരാഃ | സ്നാതാ ദൃഢം സംയമിനഃ കൃതോഷ്ണീഷാഃ സുസംയതാഃ ||൧൫|| തസ്യ ചാജ്ഞാവിധേയാഃ സ്യുര്വിവിധാഃ പരികര്മിണഃ |൧൬|

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ആഹാരസ്ഥിതയശ്ചാപി ഭവന്തി പ്രാണിനോ യതഃ ||൧൬|| തസ്മാന്മഹാനസേ വൈദ്യഃ പ്രമാദരഹിതോ ഭവേത് |൧൭|

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

മാഹാനസികവോഢാരഃ സൌപൌദനികപൌപികാഃ ||൧൭|| ഭവേയുര്വൈദ്യവശഗാ യേ ചാപ്യന്യേऽത്ര കേചന |൧൮|

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ഇങ്ഗിതജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം വാക്ചേഷ്ടാമുഖവൈകൃതൈഃ ||൧൮|| വിദ്യാദ്വിഷസ്യ ദാതാരമേഭിര്ലിങ്ഗൈശ്ച ബുദ്ധിമാന് | ന ദദാത്യുത്തരം പൃഷ്ടോ വിവക്ഷന് മോഹമേതി ച ||൧൯|| അപാര്ഥം ബഹു സങ്കീര്ണം ഭാഷതേ ചാപി മൂഢവത് | സ്ഫോടയത്യങ്ഗുലീര്ഭൂമിമകസ്മാദ്വിലിഖേദ്ധസേത് ||൨൦|| വേപഥുര്ജായതേ തസ്യ ത്രസ്തശ്ചാന്യോऽന്യമീക്ഷതേ | ക്ഷാമോ വിവര്ണവക്ത്രശ്ച നഖൈഃ കിഞ്ചിച്ഛിനത്ത്യപി ||൨൧|| ആലഭേതാസകൃദ്ദീനഃ കരേണ ച ശിരോരുഹാന് | നിര്യിയാസുരപദ്വാരൈര്വീക്ഷതേ ച പുനഃ പുനഃ ||൨൨|| വര്തതേ വിപരീതം തു വിഷദാതാ വിചേതനഃ |൨൩|

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

കേചിദ്ഭയാത് പാര്ഥിവസ്യ ത്വരിതാ വാ തദാജ്ഞയാ ||൨൩|| അസതാമപി സന്തോऽപി ചേഷ്ടാം കുര്വന്തി മാനവാഃ | തസ്മാത് പരീക്ഷണം കാര്യം ഭൃത്യാനാമാദൃതൈര്നൃപൈഃ ||൨൪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

അന്നേ പാനേ ദന്തകാഷ്ഠേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേऽവലേഖനേ | ഉത്സാദനേ കഷായേ ച പരിഷേകേऽനുലേപനേ ||൨൫|| സ്രക്ഷു വസ്ത്രേഷു ശയ്യാസു കവചാഭരണേഷു ച | പാദുകാപാദപീഠേഷു പൃഷ്ഠേഷു ഗജവാജിനാമ് ||൨൬|| വിഷജുഷ്ടേഷു ചാന്യേഷു നസ്യധൂമാഞ്ജനാദിഷു | ലക്ഷണാനി പ്രവക്ഷ്യാമി ചികിത്സാമപ്യനന്തരമ് ||൨൭||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

നൃപഭക്താദ്ബലിം ന്യസ്തം സവിഷം ഭക്ഷയന്തി യേ | തത്രൈവ തേ വിനശ്യന്തി മക്ഷികാവായസാദയഃ ||൨൮|| ഹുതഭുക് തേന ചാന്നേന ഭൃശം ചടചടായതേ | മയൂരകണ്ഠപ്രതിമോ ജായതേ ചാപി ദുഃസഹഃ ||൨൯|| ഭിന്നാര്ചിസ്തീക്ഷ്ണധൂമശ്ച നചിരാച്ചോപശാമ്യതി | ചകോരസ്യാക്ഷിവൈരാഗ്യം ജായതേ ക്ഷിപ്രമേവ തു ||൩൦|| ദൃഷ്ട്വാऽന്നം വിഷസംസൃഷ്ടം മ്രിയന്തേ ജീവജീവകാഃ | കോകിലഃ സ്വരവൈകൃത്യം ക്രൌഞ്ചസ്തു മദമൃച്ഛതി ||൩൧|| ഹൃഷ്യേന്മയൂര ഉദ്വിഗ്നഃ ക്രോശതഃ ശുകസാരികേ | ഹംസഃ ക്ഷ്വേഡതി ചാത്യര്ഥം ഭൃങ്ഗരാജസ്തു കൂജതി ||൩൨|| പൃഷതോ വിസൃജത്യശ്രും വിഷ്ഠാം മുഞ്ചതി മര്കടഃ | സന്നികൃഷ്ടാംസ്തതഃ കുര്യാദ്രാജ്ഞസ്താന് മൃഗപക്ഷിണഃ ||൩൩|| വേശ്മനോऽഥ വിഭൂഷാര്ഥം രക്ഷാര്ഥം ചാത്മനഃ സദാ |൩൪|

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ഉപക്ഷിപ്തസ്യ ചാന്നസ്യ ബാഷ്പേണോര്ധ്വം പ്രസര്പതാ ||൩൪|| ഹൃത്പീഡാ ഭ്രാന്തനേത്രത്വം ശിരോദുഃഖം ച ജായതേ | തത്ര നസ്യാഞ്ജനേ കുഷ്ഠം ലാമജ്ജം നലദം മധു ||൩൫|| കുര്യാച്ഛിരീഷരജനീചന്ദനൈശ്ച പ്രലേപനമ് | ഹൃദി ചന്ദനലേപസ്തു തഥാ സുഖമവാപ്നുയാത് ||൩൬||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

പാണിപ്രാപ്തം പാണിദാഹം നഖശാതം കരോതി ച | അത്ര പ്രലേപഃ ശ്യാമേന്ദ്രഗോപാസോമോത്പലാനി ച ||൩൭||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

സ ചേത് പ്രമാദാന്മോഹാദ്വാ തദന്നമുപസേവതേ | അഷ്ഠീലാവത്തതോ ജിഹ്വാ ഭവത്യരസവേദിനീ ||൩൮|| തുദ്യതേ ദഹ്യതേ ചാപി ശ്ലേഷ്മാ ചാസ്യാത് പ്രസിച്യതേ | തത്ര ബാഷ്പേരിതം കര്മ യച്ച സ്യാദ്ദാന്തകാഷ്ഠികമ് ||൩൯||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

മൂര്ച്ഛാം ഛര്ദിമതീസാരമാധ്മാനം ദാഹവേപഥൂ | ഇന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃത്യം കുര്യാദാമാശയം ഗതമ് ||൪൦|| തത്രാശു മദനാലാബുബിമ്ബീകോശാതകീഫലൈഃ | ഛര്ദനം ദധ്യുദശ്വിദ്ഭ്യാമഥവാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ||൪൧||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

ദാഹം മൂര്ച്ഛാമതീസാരം തൃഷ്ണാമിന്ദ്രിയവൈകൃതമ് | ആടോപം പാണ്ഡുതാം കാര്ശ്യം കുര്യാത് പക്വാശയം ഗതമ് ||൪൨|| വിരേചനം സസര്പിഷ്കം തത്രോക്തം നീലിനീഫലമ് | ദധ്നാ ദൂഷീവിഷാരിശ്ച പേയോ വാ മധുസംയുതഃ ||൪൩||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

ദ്രവദ്രവ്യേഷു സര്വേഷു ക്ഷീരമദ്യോദകാദിഷു | ഭവന്തി വിവിധാ രാജ്യഃ ഫേനബുദ്ബുദജന്മ ച ||൪൪|| ഛായാശ്ചാത്ര ന ദൃശ്യന്തേ ദൃശ്യന്തേ യദി വാ പുനഃ | ഭവന്തി യമലാശ്ഛിദ്രാസ്തന്വ്യോ വാ വികൃതാസ്തഥാ ||൪൫||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

ശാകസൂപാന്നമാംസാനി ക്ലിന്നാനി വിരസാനി ച | സദ്യഃ പര്യുഷിതാനീവ വിഗന്ധാനി ഭവന്തി ച ||൪൬|| ഗന്ധവര്ണരസൈര്ഹീനാഃ സര്വേ ഭക്ഷ്യാഃ ഫലാനി ച | പക്വാന്യാശു വിശീര്യന്തേ പാകമാമാനി യാന്തി ച ||൪൭||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

വിശീര്യതേ കൂര്ചകസ്തു ദന്തകാഷ്ഠഗതേ വിഷേ | ജിഹ്വാദന്തൌഷ്ഠമാംസാനാം ശ്വയഥുശ്ചോപജായതേ ||൪൮|| അഥാസ്യ ധാതകീപുഷ്പപഥ്യാജമ്ബൂഫലാസ്ഥിഭിഃ | സക്ഷൌദ്രൈഃ പ്രച്ഛിതേ ശോഫേ കര്തവ്യം പ്രതിസാരണമ് ||൪൯|| അഥവാऽങ്കോഠമൂലാനി ത്വചഃ സപ്തച്ഛദസ്യ വാ | ശിരീഷമാഷകാ വാऽപി സക്ഷൌദ്രാഃ പ്രതിസാരണമ് ||൫൦||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

ജിഹ്വാനിര്ലേഖകവലൌ ദന്തകാഷ്ഠവദാദിശേത് |൫൧|

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

പിച്ഛിലോ ബഹുലോऽഭ്യങ്ഗോ വിവര്ണോ വാ വിഷാന്വിതഃ ||൫൧|| സ്ഫോടജന്മരുജാസ്രാവത്വക്പാകഃ സ്വേദനം ജ്വരഃ | ദരണം ചാപി മാംസാനാമഭ്യങ്ഗേ വിഷസംയുതേ ||൫൨|| തത്ര ശീതാമ്ബുസിക്തസ്യ കര്തവ്യമനുലേപനമ് | ചന്ദനം തഗരം കുഷ്ഠമുശീരം വേണുപത്രികാ ||൫൩|| സോമവല്ല്യമൃതാ ശ്വേതാ പദ്മം കാലീയകം ത്വചമ് | കപിത്ഥരസമൂത്രാഭ്യാം പാനമേതച്ച യുജ്യതേ ||൫൪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ഉത്സാദനേ പരീഷേകേ കഷായേ ചാനുലേപനേ | ശയ്യാവസ്ത്രതനുത്രേഷു ജ്ഞേയമഭ്യങ്ഗലക്ഷണൈഃ ||൫൫||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

കേശശാതഃ ശിരോദുഃഖം ഖേഭ്യശ്ച രുധിരാഗമഃ | ഗ്രന്ഥിജന്മോത്തമാങ്ഗേഷു വിഷജുഷ്ടേऽവലേഖനേ ||൫൬|| പ്രലേപോ ബഹുശസ്തത്ര ഭാവിതാഃ കൃഷ്ണമൃത്തികാഃ | ഋഷ്യപിത്തഘൃതശ്യാമാപാലിന്ദീതണ്ഡുലീയകൈഃ ||൫൭|| ഗോമയസ്വരസോ വാऽപി ഹിതോ വാ മാലതീരസഃ | രസോ മൂഷികപര്ണ്യാ വാ ധൂമോ വാऽഗാരസമ്ഭവഃ ||൫൮||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

ശിരോऽഭ്യങ്ഗഃ ശിരസ്ത്രാണം സ്നാനമുഷ്ണീഷമേവ ച | സ്രജശ്ച വിഷസംസൃഷ്ടാഃ സാധയേദവലേഖനാത് ||൫൯||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

മുഖാലേപേ മുഖം ശ്യാവം യുക്തമഭ്യങ്ഗലക്ഷണൈഃ | പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈഃ കണ്ടകൈശ്ചോപചീയതേ ||൬൦|| തത്ര ക്ഷൌദ്രഘൃതം പാനം പ്രലേപശ്ചന്ദനം ഘൃതമ് | പയസ്യാ മധുകം ഫഞ്ജീ ബന്ധുജീവഃ പുനര്നവാ ||൬൧||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

അസ്വാസ്ഥ്യം കുഞ്ജരാദീനാം ലാലാസ്രാവോऽക്ഷിരക്തതാ | സ്ഫിക്പായുമേഢ്രമുഷ്കേഷു യാതുശ്ച സ്ഫോടസമ്ഭവഃ ||൬൨|| തത്രാഭ്യങ്ഗവദേവേഷ്ടാ യാതൃവാഹനയോഃ ക്രിയാ |൬൩|

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

ശോണിതാഗമനം ഖേഭ്യഃ ശിരോരുക്കഫസംസ്രവഃ ||൬൩|| നസ്യധൂമഗതേ ലിങ്ഗമിന്ദ്രിയാണാം ച വൈകൃതമ് | തത്ര ദുഗ്ധൈര്ഗവാദീനാം സര്പിഃ സാതിവിഷൈഃ ശൃതമ് ||൬൪|| പാനേ നസ്യേ ച സശ്വേതം ഹിതം സമദയന്തികമ് |൬൫|

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

ഗന്ധഹാനിര്വിവര്ണത്വം പുഷ്പാണാം മ്ലാനതാ ഭവേത് ||൬൫|| ജിഘ്രതശ്ച ശിരോദുഃഖം വാരിപൂര്ണേ ച ലോചനേ | തത്ര ബാഷ്പേരിതം കര്മ മുഖാലേപേ ച യത് സ്മൃതമ് ||൬൬||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

കര്ണതൈലഗതേ ശ്രോത്രവൈഗുണ്യം ശോഫവേദനേ | കര്ണസ്രാവശ്ച തത്രാശു കര്തവ്യം പ്രതിപൂരണമ് ||൬൭|| സ്വരസോ ബഹുപുത്രായാഃ സഘൃതഃ ക്ഷൌദ്രസംയുതഃ | സോമവല്കരസശ്ചാപി സുശീതോ ഹിത ഇഷ്യതേ ||൬൮||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

അശ്രൂപദേഹോ ദാഹശ്ച വേദനാ ദൃഷ്ടിവിഭ്രമഃ | അഞ്ജനേ വിഷസംസൃഷ്ടേ ഭവേദാന്ധ്യമഥാപി ച ||൬൯|| തത്ര സദ്യോ ഘൃതം പേയം തര്പണം ച സമാഗധമ് | അഞ്ജനം മേഷശൃങ്ഗസ്യ നിര്യാസോ വരുണസ്യ ച ||൭൦|| മുഷ്കകസ്യാജകര്ണസ്യ ഫേനോ ഗോപിത്തസംയുതഃ | കപിത്ഥമേഷശൃങ്ഗ്യോശ്ച പുഷ്പം ഭല്ലാതകസ്യ വാ ||൭൧|| ഏകൈകം കാരയേത് പുഷ്പം ബന്ധൂകാങ്കോടയോരപി |൭൨|

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

ശോഫഃ സ്രാവസ്തഥാ സ്വാപഃ പാദയോഃ സ്ഫോടജന്മ ച ||൭൨|| ഭവന്തി വിഷജുഷ്ടാഭ്യാം പാദുകാഭ്യാമസംശയമ് | ഉപാനത്പാദപീഠാനി പാദുകാവത് പ്രസാധയേത് ||൭൩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

ഭൂഷണാനി ഹതാര്ചീംഷി ന വിഭാന്തി യഥാ പുരാ | സ്വാനി സ്ഥാനാനി ഹന്യുശ്ച ദാഹപാകാവദാരണൈഃ ||൭൪|| പാദുകാഭൂഷണേഷൂക്തമഭ്യങ്ഗവിധിമാചരേത് |൭൫|

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

വിഷോപസര്ഗോ ബാഷ്പാദിര്ഭൂഷണാന്തോ യ ഈരിതഃ ||൭൫|| സമീക്ഷ്യോപദ്രവാംസ്തസ്യ വിദധീത ചികിത്സിതമ് | മഹാസുഗന്ധിമഗദം യം പ്രവക്ഷ്യാമി തം ഭിഷക് ||൭൬|| പാനാലേപനനസ്യേഷു വിദധീതാഞ്ജനേഷു ച | വിരേചനാനി തീക്ഷ്ണാനി കുര്യാത് പ്രച്ഛര്ദനാനി ച ||൭൭|| സിരാശ്ച വ്യധയേത് ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്തം വിസ്രാവണം യദി | മൂഷികാऽജരുഹാ വാऽപി ഹസ്തേ ബദ്ധാ തു ഭൂപതേഃ ||൭൮|| കരോതി നിര്വിഷം സര്വമന്നം വിഷസമായുതമ് |൭൯|

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

ഹൃദയാവരണം നിത്യം കുര്യാച്ച മിത്രമധ്യഗഃ ||൭൯|| പിബേദ്ധൃതമജേയാഖ്യമമൃതാഖ്യം ച ബുദ്ധിമാന് | സര്പിര്ദധി പയഃ ക്ഷൌദ്രം പിബേദ്വാ ശീതലം ജലമ് ||൮൦|| മയൂരാന്നകുലാന് ഗോധാഃ പൃഷതാന് ഹരിണാനപി | സതതം ഭക്ഷയേച്ചപി രസാംസ്തേഷാം പിബേദപി ||൮൧||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

ഗോധാനകുലമാംസേഷു ഹരിണസ്യ ച ബുദ്ധിമാന് | ദദ്യാത് സുപിഷ്ടാം പാലിന്ദീം മധുകം ശര്കരാം തഥാ ||൮൨|| ശര്കരാതിവിഷേ ദേയേ മായൂരേ സമഹൌഷധേ | പാര്ഷതേ ചാപി ദേയാഃ സ്യുഃ പിപ്പല്യഃ സമഹൌഷധാഃ ||൮൩|| സക്ഷൌദ്രഃ സഘൃതശ്ചൈവ ശിമ്ബീയൂഷോ ഹിതഃ സദാ | വിഷഘ്നാനി ച സേവേത ഭക്ഷ്യഭോജ്യാനി ബുദ്ധിമാന് ||൮൪||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

പിപ്പലീമധുകക്ഷൌദ്രശര്കരേക്ഷുരസാമ്ബുഭിഃ | ഛര്ദയേദ്ഗുപ്തഹൃദയോ ഭക്ഷിതം യദി വൈ വിഷമ് ||൮൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേऽന്നപാനരക്ഷാകല്പോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||