1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతోఽన్నపానరక్షాకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

చికిత్సాస్థానానంతరం కల్పస్థానమారభ్యతే; యతశ్చికిత్సాస్థానాదిభూతే ద్వివ్రణీయాధ్యాయే `విషజుష్టస్య విజ్ఞానం విషనిశ్చయమేవ చ| చికిత్సితం చ వక్ష్యామి కల్పే తు ప్రవిభాగశః’ ఇత్యనేన శ్లోకేన విషజుష్టవ్రణస్య కల్పస్థానే ప్రతిపాదనం సూచితం తస్మాత్, తత్రాపి స్వస్థస్య వ్యాధిక్షీణస్య చాన్నైరేవ ప్రాణానాం ధారణం క్రియతేఽతః ప్రాగన్నపానరక్షాకల్పం వ్యాఖ్యాతుకామః ప్రాహ- అథాత ఇత్యాది| అన్నే భక్ష్యమవరుద్ధం ఘనసాధర్మ్యాత్; పానే లేహ్యమవరుద్ధం ద్రవసాధర్మ్యాత్; ఏవం చతుర్విధస్యాపి రక్షాకల్పః| రక్షణం రక్షా, సా పునరదుష్టస్య; దుష్టస్య పునర్విషభేషజకల్పనాత్ కల్పః; రక్షయా సహితః కల్పో రక్షాకల్పః| ఆదిశబ్దోఽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన దంతకాష్ఠాదీనామపి లక్షణచికిత్సితకల్పనం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిః కాశిపతిస్తపోధర్మభృతాం వరః | సుశ్రుతప్రభృతీంఛిష్యాంఛశాసాహతశాసనః ||3||

అథ ప్రథమమన్నాదీనాం రక్షామేవ నిర్దిదిక్షురాహ- ధన్వంతరిరిత్యాది| ధన్వంతరిః సుశ్రుతప్రభృతీన్ శిష్యాన్ శశాస శిక్షితవాన్| తపోధర్మభృతాం వర ఇతి తపస్వినాం ధార్మికాణాం చ మధ్యే శ్రేష్ఠః| అహతశాసనః అనభిభూతాజ్ఞ ఇత్యర్థః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- `దివోదాసః క్షితిపతిస్తపోధర్మశ్రుతాకరః| సుశ్రుతప్రముఖాంఛిష్యాంఛశాసాహతశాసనః’ ఇతి| ఆకరః ఖనిః||3||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

రిపవో విక్రమాక్రాంతా యే చ స్వే కృత్యతాం గతాః | సిసృక్షవః క్రోధవిషం వివరం ప్రాప్య తాదృశం ||4|| విషైర్నిహన్యుర్నిపుణం నృపతిం దుష్టచేతసః | స్త్రియో వా వివిధాన్ యోగాన్ కదాచిత్సుభగేచ్ఛయా ||5|| విషకన్యోపయోగాద్వా క్షణాజ్జహ్యాదసూన్నరః | తస్మాద్వైద్యేన సతతం విషాద్రక్ష్యో నరాధిపః ||6||

నృపతిః కుతో రక్షణీయ ఇత్యాహ- రిపవ ఇత్యాది| సిసృక్షవః స్రష్టుమిచ్ఛవః| క్రోధేన విషం క్రోధవిషం| న కేవలం రిపవః స్వే చాత్మీయా భృత్యాః, కృత్యతాం గతాః విద్వేషం గతాః| తథా చ కృత్యశబ్దార్థోఽమరకోషే- “కృత్యం క్రియాదేవతయోస్త్రిషు విద్విష్టకార్యయోః”- ఇతి| వివరం ఛిద్రం ప్రాప్య, తాదృశం నృపతిం వధక్షమం, స్త్రియో దుష్టచిత్తా వివిధాన్ యోగాన్ సంయోగవిషాణి ప్రాప్య, కదాచిదజ్ఞానాత్ సుభగేచ్ఛయా వా వివిధాన్ యోగాన్ సిసృక్షవో దాతుమిచ్ఛంత్యో రాజానం నిహన్యుః| విషకన్యోపయోగాద్వా క్షణాజ్జహ్యాదసూన్నరః| ఉక్తం చ- “హంతి స్పృశంతీ స్వేదేన గమ్యమానా చ మైథునే| పక్వం వృంతాదివ ఫలం ప్రశాతయతి మేహనం”- ఇతి| `కృత్యతాం’ గతా ఇత్యత్ర `వికృతిం గతాః’ ఇత్యన్యే పఠంతి||4-6||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

యస్మాచ్చ చేతోఽనిత్యత్వమశ్వవత్ ప్రథితం నృణాం | న విశ్వస్యాత్తతో రాజా కదాచిదపి కస్యచిత్ ||7||

న పరం పూర్వోక్తేభ్యో రిపుప్రభృతిభ్యో రాజా రక్షణీయోఽపి తు రాజ్ఞా కస్యాపి విశ్వాసో న విధేయః, కుత ఇత్యాహ- యస్మాచ్చేత్యాది| అశ్వవదితి ఆశుతమగత్యా అశ్వా ఉచ్యంతే, ఏతేన శీఘ్రసంచారిత్వోపలక్షణార్థం చేతోఽనిత్యత్వముక్తం, యస్మాదశ్వస్యేవ శీఘ్రసంచారిత్వం నానాభావేన చేతసః, తస్మాత్ కదాచిదపి కస్యాపి విశ్వాసం న విదధ్యాన్మహీపతిః| వైద్యవిషయే చ విశ్వాసహేతుః సూత్రస్థానే `విసృజత్యాత్మనాఽఽత్మానం’- ఇత్యాదిశ్లోకేనాభిహితః||7||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

కులీనం ధార్మికం స్నిగ్ధం సుభృతం సంతతోత్థితం | అలుబ్ధమశఠం భక్తం కృతజ్ఞం ప్రియదర్శనం ||8|| క్రోధపారుష్యమాత్సర్యమాయాలస్యవివర్జితం | జితేంద్రియం క్షమావంతం శుచిం శీలదయాన్వితం ||9|| మేధావినమసంశ్రాంతమనురక్తం హితైషిణం | పటుం ప్రగల్భం నిపుణం దక్షమాలస్యవర్జితం ||10|| పూర్వోక్తైశ్చ గుణైర్యుక్తం నిత్యం సన్నిహితాగదం | మహానసే ప్రయుంజీత వైద్యం తద్విద్యపూజితం ||11||

స చ వైద్యో గుణవానేవ విశ్వాసభాజనమితి వైద్యస్య గుణాన్ నిర్దిశన్నాహ- కులీనమిత్యాది| కులీనో హ్యదుష్టబీజక్షేత్రతయా నాకార్యేషు ప్రవర్తతే, కులమత్రాయుర్వేదాధ్యాయికులం బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్యభేదేన త్రివిధం, కులగుణసంపన్నశూద్రేణ సహ చతుర్విధమిత్యన్యే; `తద్భవం’ ఇతి గయీ| స్నిగ్ధః స్నేహేన మిత్రభావేన రాజ్ఞా సహ వ్యవస్థితః, ఏతేన మిత్రమివ సర్వథా రక్షతి| సుభృతం సమ్యగ్భృతం యథా చ శరీరయాత్రా భవతి| తథా చోక్తం- “సూపౌదనం ఘృతమలం వ్యంజనం దృఢమమలినం చ వాసః”- ఇతి| సతతోత్థితః అహోరాత్రమధ్యయనాధ్యాపనతదర్థచింతానృపశరీరస్వాస్థ్యాపాదానేషు తత్పరో నిత్యాభియుక్త ఇతి| పరగుణవిధ్వంసో మాత్సర్యం| మాయా పరబంధనబుద్ధిః| అనురక్తం సదాఽఽతురలగ్నం రాగయుక్తం| పటుం వక్తారం, ప్రగల్భం ధృష్టం, దక్షం చతురం, ఆలస్యవర్జనం ద్విరుక్తమత్యంతనిషేధార్థం| పూర్వోక్తైర్గుణైః `తత్త్వాధిగతశాస్త్రార్థః’ ఇత్యాదికైః| మహానసే రసవత్యాం| తద్విద్యపూజితమితి తద్విద్యైః పాకనిష్ఠితతత్త్వజ్ఞానైః భిషగ్భిః పూజితం| గయీ తు `అలుబ్ధమశఠం భక్తం’ ఇత్యాదికం `నిత్యం సన్నిహితాగదం’ ఇత్యంతం న పఠతి, పునరుక్తదోషత్వాత్||8-11||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

ప్రశస్తదిగ్దేశకృతం శుచిభాండం మహచ్ఛుచి | సజాలకం గవాక్షాఢ్యమాప్తవర్గనిషేవితం ||12|| వికక్షసృష్టసంసృష్టం సవితానం కృతార్చనం | పరీక్షితస్త్రీపురుషం భవేచ్చాపి మహానసం ||13||

తదేవ మహానసం కీదృశం కార్యమిత్యాహ- ప్రశస్తేత్యాది| ప్రశస్తా దిక్ అత్రాగ్నేయీ, దేశస్తు ప్రశస్తగుణసంపదా యుక్తః, మహత్ విస్తీర్ణం, శుచి అనుపహతం, సజాలకం జాలకసంహితం, గవాక్షాఢ్యం వాతాయనసమృద్ధం, వికక్షసృష్టసంసృష్టం విగతతృణస్థానసంపర్కం, ఏతేన రసవతీసమీపే తృణసంచయో న కరణీయ ఇత్యుక్తం భవతి, సవితానం వితానకసహితం, కృతార్చనం కృతాగ్నిపూజనం||12-13||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

తత్రాధ్యక్షం నియుంజీత ప్రాయో వైద్యగుణాన్వితం |14|

మహానసవ్యాపారిణమాహ- తత్రాధ్యక్షమిత్యాది| అధ్యక్షం అధిపతిం| వైద్యగుణాన్వితం వైద్యగుణైః కులీనధార్మికత్వాదిభిర్యుక్తమిత్యర్థః|14|-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

శుచయో దక్షిణా దక్షా వినీతాః ప్రియదర్శనాః ||14|| సంవిభక్తాః సుమనసో నీచకేశనఖాః స్థిరాః | స్నాతా దృఢం సంయమినః కృతోష్ణీషాః సుసంయతాః ||15|| తస్య చాజ్ఞావిధేయాః స్యుర్వివిధాః పరికర్మిణః |16|

శుచయ ఇత్యాది| దక్షిణా అభిజాతాః, కులీనా ఇతి యావత్| దక్షాః చతురాః| వినీతా వినయయుక్తాః, శక్తివంత ఇత్యర్థః| సంవిభక్తాః విభజ్య కర్మణి నియోజితాః| స్థిరా అచపలాః| దృఢం సంయమినః సోపశమా ఇత్యర్థః| సుసంయతాః సుష్ఠు లౌల్యాదిదోషరహితాః, ఆయత్తపరిధానాదికా వా ఇత్యర్థః| ఆజ్ఞావిధేయా ఆదేశకారిణః| పరికర్మిణః సూపకారాదయః||14-15||-

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ఆహారస్థితయశ్చాపి భవంతి ప్రాణినో యతః ||16|| తస్మాన్మహానసే వైద్యః ప్రమాదరహితో భవేత్ |17|

మహానసే వైద్యస్య సావధానత్వం సహేతుకమాహ- ఆహారస్థితయ ఇత్యాది||16||-

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

మాహానసికవోఢారః సౌపౌదనికపౌపికాః ||17|| భవేయుర్వైద్యవశగా యే చాప్యన్యేఽత్ర కేచన |18|

తేషాం పరికర్మిణాం వైద్యాధీనత్వమాహ- మాహానసికవోఢార ఇత్యాది| మహానసే నియుక్తా మాహానసికా రసవతీపతయ ఇత్యర్థః; వోఢారో వోఢ్రాదయో వేష్టికర్మకరాః కాహారాదయో వా| సౌపా ఉపకరణభూతద్రవ్యసాధకాః సూపవ్యంజనాదికారకాః, ఔదనికా ఉపకార్యభూతభక్తస్య సాధకాః, పౌపికాః పూపాదిభక్ష్యాణాం సాధకాః కందూకా ఇత్యర్థః| అన్యేఽత్ర కేచనేతి వేసవారకారకాదయః||17||-

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ఇంగితజ్ఞో మనుష్యాణాం వాక్చేష్టాముఖవైకృతైః ||18|| విద్యాద్విషస్య దాతారమేభిర్లింగైశ్చ బుద్ధిమాన్ | న దదాత్యుత్తరం పృష్టో వివక్షన్ మోహమేతి చ ||19|| అపార్థం బహు సంకీర్ణం భాషతే చాపి మూఢవత్ | స్ఫోటయత్యంగులీర్భూమిమకస్మాద్విలిఖేద్ధసేత్ ||20|| వేపథుర్జాయతే తస్య త్రస్తశ్చాన్యోఽన్యమీక్షతే | క్షామో వివర్ణవక్త్రశ్చ నఖైః కించిచ్ఛినత్త్యపి ||21|| ఆలభేతాసకృద్దీనః కరేణ చ శిరోరుహాన్ | నిర్యియాసురపద్వారైర్వీక్షతే చ పునః పునః ||22|| వర్తతే విపరీతం తు విషదాతా విచేతనః |23|

తదధికృతస్యైవ విషదాతృజ్ఞానముద్దిశన్నాహ- ఇంగితజ్ఞ ఇత్యాది| ఇంగితజ్ఞో వైద్యః| ఏభిర్లింగైః వక్ష్యమాణైః| వివక్షన్ వక్తుమిచ్ఛన్| అపార్థం నిరర్థకం| త్రస్తశ్చాన్యోన్యమీక్షత ఇతి స్వపాపకర్మోపలంభభయేన అన్యమన్యమీక్షత ఇతి| క్షామః క్షీణః| వివర్ణో మలినవర్ణః| హస్తేన కేశాన్ ఆలభేత స్పృశేత్| అసకృత్ అనేకవారం| దీనో విలక్షః| నిర్యియాసుః నిర్యాతుమిచ్ఛుః| అపద్వారైః అమార్గైః||18-22||-

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

కేచిద్భయాత్ పార్థివస్య త్వరితా వా తదాజ్ఞయా ||23|| అసతామపి సంతోఽపి చేష్టాం కుర్వంతి మానవాః | తస్మాత్ పరీక్షణం కార్యం భృత్యానామాదృతైర్నృపైః ||24||

విషదపరీక్షణే చ రాజ్ఞా ఆదరపరేణ భవితవ్యమితీమమర్థం సహేతుకం ప్రతిపాదయన్నాహ- కేచిదిత్యాది| అసతామపి అసాధూనామపి| ఆదృతైః సాదరైరిత్యర్థః||23-24||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

అన్నే పానే దంతకాష్ఠే తథాఽభ్యంగేఽవలేఖనే | ఉత్సాదనే కషాయే చ పరిషేకేఽనులేపనే ||25|| స్రక్షు వస్త్రేషు శయ్యాసు కవచాభరణేషు చ | పాదుకాపాదపీఠేషు పృష్ఠేషు గజవాజినాం ||26|| విషజుష్టేషు చాన్యేషు నస్యధూమాంజనాదిషు | లక్షణాని ప్రవక్ష్యామి చికిత్సామప్యనంతరం ||27||

యేష్వధిష్ఠానేషు గరవిషం ప్రయచ్ఛంతి తాన్యదూషితాని రక్షితుం, దూషితేషు చికిత్సార్థం చ లక్షణాని నిర్దేష్టుకామః ప్రాహ- అన్న ఇత్యాది| దంతకాష్ఠసహచరితం జిహ్వానిర్లేఖనం ముఖశోధనకషాయశ్చ దంతకాష్ఠగ్రహణేన గృహ్యతే| అవలేఖనే కంకతికాదౌ కేశప్రసాధనే| ఉత్సాహనే ఉద్వర్తనే| పరిషేకే స్నానే| కషాయోఽత్ర రోధ్రాదికస్తైలాపనయనాయ| స్రక్షు పుష్పమాలాసు| కవచం సన్నాహం| పాదపీఠేషు పాదాధారేషు| విషజుష్టేషు చాన్యేష్వివత్యనేన శిరోభ్యంగశిరస్త్రాణాదయో గృహ్యంతే||25-27||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

నృపభక్తాద్బలిం న్యస్తం సవిషం భక్షయంతి యే | తత్రైవ తే వినశ్యంతి మక్షికావాయసాదయః ||28|| హుతభుక్ తేన చాన్నేన భృశం చటచటాయతే | మయూరకంఠప్రతిమో జాయతే చాపి దుఃసహః ||29|| భిన్నార్చిస్తీక్ష్ణధూమశ్చ నచిరాచ్చోపశామ్యతి | చకోరస్యాక్షివైరాగ్యం జాయతే క్షిప్రమేవ తు ||30|| దృష్ట్వాఽన్నం విషసంసృష్టం మ్రియంతే జీవజీవకాః | కోకిలః స్వరవైకృత్యం క్రౌంచస్తు మదమృచ్ఛతి ||31|| హృష్యేన్మయూర ఉద్విగ్నః క్రోశతః శుకసారికే | హంసః క్ష్వేడతి చాత్యర్థం భృంగరాజస్తు కూజతి ||32|| పృషతో విసృజత్యశ్రుం విష్ఠాం ముంచతి మర్కటః | సన్నికృష్టాంస్తతః కుర్యాద్రాజ్ఞస్తాన్ మృగపక్షిణః ||33|| వేశ్మనోఽథ విభూషార్థం రక్షార్థం చాత్మనః సదా |34|

రసరూపాదిభిస్తల్లింగముద్దిశన్నాహ- నృపభక్తాదిత్యాది| నృపభక్తాత్ రాజభోజనాత్| హుతభుగిత్యాది| హుతభుక్ వహ్నిః| తేన సవిషేణాన్నేన చటచటాయత ఇతి శబ్దేన విషజ్ఞానం; మయూరకంఠప్రతిమ ఇతి రూపేణ విషజ్ఞానం; తీక్ష్ణధూమశ్చేతి గంధేన విషజ్ఞానం; రసేన విషజ్ఞానం వినశ్యంతి మక్షికావాయసాదయ ఇత్యనేనాభిహితం| ఏవం శబ్దాదిభిః పంచభి(చతుర్భి)ర్విషజ్ఞానం ప్రతిపాద్యాపరేణాపి ప్రకారేణ చకోరాదిపక్షిమృగచక్షురాదివికారేణ విషజ్ఞానముద్దిశతి- చకోరస్యేత్యాది| అక్షివైరాగ్యం రూపగ్రహణేఽలసత్వమితి గయీ, విగతరాగే అక్షిణీ భవత ఇతి సంగ్రహారుణౌ| జీవజీవకః పక్షివిశేషః, `క్రురిచ’ ఇతి లోకే| మదమృచ్ఛతి హర్షం యాతీత్యర్థః| హృష్యేన్మయూర ఉద్విగ్న ఇతి ఉద్విగ్నః చలితః సన్ మయూరో హృష్యేత్ తుష్యేదిత్యర్థః; విజిరిహ చలనార్థో న భయార్థః; పరస్పరవిరోధాత్| క్రోశతః శుకసారికే ఇతి భయాద్రోదనశబ్దం కురుత ఇత్యర్థః| హంసః క్ష్వేడతి చాత్యర్థమితి అతిశయేన శబ్దాయత ఇత్యర్థః| భృంగరాజస్తు కూజతీతి భృంగరాజో భ్రమరకో ధూమ్యాటసదృశః పక్షిరాజ ఇతి లోకే, కూజతి అవ్యక్తం శబ్దాయతే| పృషతః చిత్రబిందుః, `చిత్తల’ ఇతి లోకే||28-33||-

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ఉపక్షిప్తస్య చాన్నస్య బాష్పేణోర్ధ్వం ప్రసర్పతా ||34|| హృత్పీడా భ్రాంతనేత్రత్వం శిరోదుఃఖం చ జాయతే | తత్ర నస్యాంజనే కుష్ఠం లామజ్జం నలదం మధు ||35|| కుర్యాచ్ఛిరీషరజనీచందనైశ్చ ప్రలేపనం | హృది చందనలేపస్తు తథా సుఖమవాప్నుయాత్ ||36||

విషదూషితస్యాన్నస్య భోక్తుం దత్తస్య బాష్పోష్మణాఽంతర్గతేన బాహ్యేన చ కిం స్యాత్తదాహ- ఉపక్షిప్తస్యేత్యాది| ఉపక్షిప్తస్య భోక్తుం దత్తస్యాన్నస్య బాష్పేణోర్ధ్వం ప్రసర్పతా గచ్ఛతా హృత్పీడాదికం జాయతే| నలదం మాంసీ, లామజ్జం ఉశీరభేదః| అంతఃప్రవిష్టే బాష్పే నస్యాంజనయోర్విషయః| కుర్యాదిత్యాది| చందనం రక్తం శుక్లం వా| ఏతౌ లేపౌ బాహ్యేన బాష్పస్పర్శేన జాతే హృత్పీడాదౌ జ్ఞేయౌ| ఉపక్షిప్తస్యేత్యత్ర `ఉఖాక్షిప్తస్య’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; ఉఖా స్థాలీ||34-36||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

పాణిప్రాప్తం పాణిదాహం నఖశాతం కరోతి చ | అత్ర ప్రలేపః శ్యామేంద్రగోపాసోమోత్పలాని చ ||37||

పాణిప్రాప్తమిత్యాది- నఖశాతం నఖపాతనం| శ్యామా శ్యామాలతా, ప్రియంగురిత్యపరే; ఇంద్రా ఇంద్రవారుణీ; గోపా సుగంధమూలా సారివా; `ఇంద్రగోప’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్రేంద్రగోపః కీటవిశేషః; సోమా గుడూచీ, సోమలతేత్యన్యే; ఉత్పలం నీలోత్పలం||37||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

స చేత్ ప్రమాదాన్మోహాద్వా తదన్నముపసేవతే | అష్ఠీలావత్తతో జిహ్వా భవత్యరసవేదినీ ||38|| తుద్యతే దహ్యతే చాపి శ్లేష్మా చాస్యాత్ ప్రసిచ్యతే | తత్ర బాష్పేరితం కర్మ యచ్చ స్యాద్దాంతకాష్ఠికం ||39||

స చేదిత్యాది| అష్ఠీలా దీర్ఘవర్తులపాషాణవిశేషః, అన్యే పునః అష్ఠీలవదితి పఠంతి, అష్ఠీలశబ్దోఽకారాంతోఽప్యస్తీతి మంతవ్యం| బాష్పేరితం కర్మేతి యత్ సవిషబాష్పసంపర్కే `కుర్యాచ్ఛిరీషరజనీ’ ఇత్యాదిభిః ప్రోక్తం కర్మ; దాంతకాష్ఠికమితి ధాతకీపుష్పాదిభిః ప్రతిసారణం; తచ్చ ప్రతిసారణమప్రచ్ఛితే శోఫే విధేయం||38-39||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

మూర్చ్ఛాం ఛర్దిమతీసారమాధ్మానం దాహవేపథూ | ఇంద్రియాణాం చ వైకృత్యం కుర్యాదామాశయం గతం ||40|| తత్రాశు మదనాలాబుబింబీకోశాతకీఫలైః | ఛర్దనం దధ్యుదశ్విద్భ్యామథవా తండులాంబునా ||41||

మూర్చ్ఛామిత్యాది| అలాబుః తిక్తాలాబుః; కోశాతకీ ఘోషకః, ఘుసేండికేతి లోకే| ఉదశ్విత్ తక్రం||40-41||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

దాహం మూర్చ్ఛామతీసారం తృష్ణామింద్రియవైకృతం | ఆటోపం పాండుతాం కార్శ్యం కుర్యాత్ పక్వాశయం గతం ||42|| విరేచనం ససర్పిష్కం తత్రోక్తం నీలినీఫలం | దధ్నా దూషీవిషారిశ్చ పేయో వా మధుసంయుతః ||43||

దాహమిత్యాది| ఆటోపం వాతాదీనామప్రవృత్తిం| తత్రోక్తమితి తత్ర విషభేషజకల్పే| నీలినీఫలం నీలాంజనికాఫలం, యస్య శ్రీఫలేతి లోకే ప్రసిద్ధిః| పిప్పల్యో ధ్యామకమిత్యాదిదూషీవిషారిర్వక్ష్యమాణః; దూషీవిషారిశ్చాక్షప్రమాణః, దధి పానయోగ్యప్రమాణం జ్ఞేయం, మధు అష్టమాషకప్రమితం ప్రక్షిప్య దధ్నా దూషీవిషారిః పాతవ్యః| వాశబ్దశ్చ ప్రథమోక్తవిరేచనయోగాపేక్షయా సముచ్చయే||42-43||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

ద్రవద్రవ్యేషు సర్వేషు క్షీరమద్యోదకాదిషు | భవంతి వివిధా రాజ్యః ఫేనబుద్బుదజన్మ చ ||44|| ఛాయాశ్చాత్ర న దృశ్యంతే దృశ్యంతే యది వా పునః | భవంతి యమలాశ్ఛిద్రాస్తన్వ్యో వా వికృతాస్తథా ||45||

ద్రవద్రవ్యేషు క్షీరాదిషు యత్ స్థూలం లక్షణం తదాహ- ద్రవద్రవ్యేష్విత్యాది| వివిధా రాజ్యో నానాప్రకారా లేఖాః| వివిధా రాజ్యః శ్రీవాగ్భటేన వ్యాఖ్యాతాః, తథా చ,- “నీలా రాజీ రసే తామ్రా క్షీరే దధని దృశ్యతే| శ్యావా పీతాఽసితా తక్రే ఘృతే పానీయసన్నిభా|| కాలీ మద్యాంభసోః క్షౌద్రే హరిత్తైలేఽరుణోపమా” ఇతి| ఫేనేత్యాది ఫేనస్య బుద్బుదస్య చోత్పత్తిరిత్యర్థః| యమలా యుగ్మాః| ఛిద్రాః ససుషిరాః| తన్వ్యః సూక్ష్మాః| గయీ తు తన్వ్య ఇత్యత్ర `అన్యా’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యాతి- అన్యతరేషాం పశూనామివ ఛాయాః| వికృతాః సౌమ్యస్యాపి రౌద్రాః, రౌద్రస్యాపి సౌమ్యాః||44-45||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

శాకసూపాన్నమాంసాని క్లిన్నాని విరసాని చ | సద్యః పర్యుషితానీవ విగంధాని భవంతి చ ||46|| గంధవర్ణరసైర్హీనాః సర్వే భక్ష్యాః ఫలాని చ | పక్వాన్యాశు విశీర్యంతే పాకమామాని యాంతి చ ||47||

శాకేత్యాది| చకారోఽనుక్తసముచ్చయార్థః; తేన తిక్తాని చ భవంతీత్యర్థః| గంధవర్ణరసైరిత్యాది| గంధవర్ణరసైరిత్యత్ర స్పర్శగ్రహణం లుప్తనిర్దిష్టం ద్రష్టవ్యం, తేన స్పర్శేనాపి హీనా భవంతీత్యర్థః| పక్వాన్యాశు విశీర్యంత ఇతి పక్వాని ఫలాన్యాశు శీఘ్రం విశీర్యంతే పూతిభావం గచ్ఛంతి||46-47||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

విశీర్యతే కూర్చకస్తు దంతకాష్ఠగతే విషే | జిహ్వాదంతౌష్ఠమాంసానాం శ్వయథుశ్చోపజాయతే ||48|| అథాస్య ధాతకీపుష్పపథ్యాజంబూఫలాస్థిభిః | సక్షౌద్రైః ప్రచ్ఛితే శోఫే కర్తవ్యం ప్రతిసారణం ||49|| అథవాఽంకోఠమూలాని త్వచః సప్తచ్ఛదస్య వా | శిరీషమాషకా వాఽపి సక్షౌద్రాః ప్రతిసారణం ||50||

విశీర్యత ఇత్యాది| కూర్చకో దంతకాష్ఠస్యాగ్రిమో భాగః| విశీర్యతే త్రుట్యతి| అథాస్య ధాతకీత్యాద్యేకో యోగః, ప్రతిసారణం ఘర్షణం; అథవాఽంకోఠేత్యాదిర్ద్వితీయో యోగః; శిరీషమాషకా వాఽపీత్యాదిస్తృతీయో యోగః; సప్తచ్ఛదత్వచః పృథగ్యోగ ఇతి గయీ, తదా చత్వారో యోగాః| శిరీషమాషకాః శిరీషబీజాని||48-50||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

జిహ్వానిర్లేఖకవలౌ దంతకాష్ఠవదాదిశేత్ |51|

జిహ్వేత్యాది| జిహ్వానిర్లేఖనస్య కవలస్య చ విషదూషితస్య లింగాని చికిత్సితం చ దంతకాష్ఠస్యేవ బ్రూయాత్|51|-

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

పిచ్ఛిలో బహులోఽభ్యంగో వివర్ణో వా విషాన్వితః ||51|| స్ఫోటజన్మరుజాస్రావత్వక్పాకః స్వేదనం జ్వరః | దరణం చాపి మాంసానామభ్యంగే విషసంయుతే ||52|| తత్ర శీతాంబుసిక్తస్య కర్తవ్యమనులేపనం | చందనం తగరం కుష్ఠముశీరం వేణుపత్రికా ||53|| సోమవల్ల్యమృతా శ్వేతా పద్మం కాలీయకం త్వచం | కపిత్థరసమూత్రాభ్యాం పానమేతచ్చ యుజ్యతే ||54||

పిచ్ఛిల ఇత్యాది| అభ్యంగః అభ్యత్రాభ్యంజనద్రవ్యం తైలాది| బహలో ఘనః| వేణుపత్రికా వంశపత్రాణి; అన్యే వేణుపత్రికాం వంశసదృశపత్రికాం ద్రవ్యాంతరమాహుః| సోమవల్లీ గుడూచీ| అమృతా అమృతాసంగః ఖర్పరికాతుత్థకం, ఉత్తరపదలోపాత్| శ్వేతా శ్వేతస్యందః| కాలీయకం దారుహరిద్రా| త్వచం వరాంగం| ఇదమనులేపనం శీతతోయేన| మూత్రం గోమూత్రం| ఏతచ్చేతి చందనాదికం||51-54||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ఉత్సాదనే పరీషేకే కషాయే చానులేపనే | శయ్యావస్త్రతనుత్రేషు జ్ఞేయమభ్యంగలక్షణైః ||55||

ఉత్సాదన ఇత్యాది| తనుత్రే సన్నాహే| ఉత్సాదనాదిషు సప్తసు అభ్యంగలక్షణానువాదేన లింగం తథా చికిత్సితమపి తత్రోక్తమేవ వేదితవ్యం||55||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

కేశశాతః శిరోదుఃఖం ఖేభ్యశ్చ రుధిరాగమః | గ్రంథిజన్మోత్తమాంగేషు విషజుష్టేఽవలేఖనే ||56|| ప్రలేపో బహుశస్తత్ర భావితాః కృష్ణమృత్తికాః | ఋష్యపిత్తఘృతశ్యామాపాలిందీతండులీయకైః ||57|| గోమయస్వరసో వాఽపి హితో వా మాలతీరసః | రసో మూషికపర్ణ్యా వా ధూమో వాఽగారసంభవః ||58||

కేశశాత ఇత్యాది| ఋష్యపిత్తఘృతశ్యామాదిస్వరసైః సప్తాహం భావితయా కృష్ణమృదా బహుశః ప్రలేపో హిత ఇత్యర్థః| ఋష్యో నీలాండః `రోరు’ ఇతి ప్రసిద్ధః| కాలఖండలగ్ననలికామధ్యగతజలం పిత్తం| శ్యామా ప్రియంగుః, పాలిందీ త్రివృత్, మూషికపర్ణీ ద్రవంతీ, ద్రవ్యాంతరమిత్యన్యే| ప్రలేపశబ్దో గోమయస్య రసో వేత్యత్ర హితశబ్దేన సహ సంబంధనీయః; తేన గోమయరసాదిప్రలేపో వా హితో భవతీతి సంబంధః స్యాత్||56-58||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

శిరోఽభ్యంగః శిరస్త్రాణం స్నానముష్ణీషమేవ చ | స్రజశ్చ విషసంసృష్టాః సాధయేదవలేఖనాత్ ||59||

ఇదానీం శిరోగతావలేఖనప్రసంగేన శిరోగతానామన్యేషామపి లింగం చికిత్సితం చ దర్శయన్నాహ- శిరోఽభ్యంగ ఇత్యాది| అవలేఖనాదితి అవలేఖనోక్తలింగచికిత్సితాత్||59||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

ముఖాలేపే ముఖం శ్యావం యుక్తమభ్యంగలక్షణైః | పద్మినీకంటకప్రఖ్యైః కంటకైశ్చోపచీయతే ||60|| తత్ర క్షౌద్రఘృతం పానం ప్రలేపశ్చందనం ఘృతం | పయస్యా మధుకం ఫంజీ బంధుజీవః పునర్నవా ||61||

ముఖాలేప ఇత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ| ఫంజీ భార్గీ| బంధుజీవో మధ్యాహ్నపుష్పకః| తత్ర ముఖాలేపే అతుల్యయోర్మధుఘృతయోః పానం, శ్వేతచందనఘృతాదిభిః పునర్నవాంతైర్లేపః||60-61||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

అస్వాస్థ్యం కుంజరాదీనాం లాలాస్రావోఽక్షిరక్తతా | స్ఫిక్పాయుమేఢ్రముష్కేషు యాతుశ్చ స్ఫోటసంభవః ||62|| తత్రాభ్యంగవదేవేష్టా యాతృవాహనయోః క్రియా |63|

ఇదానీం కుంజరాదీనాం విషజుష్టానాం లక్షణం చికిత్సితం చోద్దిశన్నాహ- అస్వాస్థ్యమిత్యాది| యాతుః ఆరోహకస్య| యాతృవాహనయోః క్రియేతి అత్ర యాతృశబ్ద ఆరోహకపర్యాయః||62||-

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

శోణితాగమనం ఖేభ్యః శిరోరుక్కఫసంస్రవః ||63|| నస్యధూమగతే లింగమింద్రియాణాం చ వైకృతం | తత్ర దుగ్ధైర్గవాదీనాం సర్పిః సాతివిషైః శృతం ||64|| పానే నస్యే చ సశ్వేతం హితం సమదయంతికం |65|

శోణితాగమనమిత్యాది| సశ్వేతం వచాసహితం; గయీ తు శ్వేతాం కటభీమాహ| సమదయంతికం మల్లికాసహితం| గవాదీనాం క్షీరైరతివిషాకల్కసిద్ధం ఘృతం పానే హితం నస్యే చ| మదయంతికావచాకల్కేన సిద్ధం హితమిత్యర్థః||63-64||-

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

గంధహానిర్వివర్ణత్వం పుష్పాణాం మ్లానతా భవేత్ ||65|| జిఘ్రతశ్చ శిరోదుఃఖం వారిపూర్ణే చ లోచనే | తత్ర బాష్పేరితం కర్మ ముఖాలేపే చ యత్ స్మృతం ||66||

గంధహానిరిత్యాది||65-66||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

కర్ణతైలగతే శ్రోత్రవైగుణ్యం శోఫవేదనే | కర్ణస్రావశ్చ తత్రాశు కర్తవ్యం ప్రతిపూరణం ||67|| స్వరసో బహుపుత్రాయాః సఘృతః క్షౌద్రసంయుతః | సోమవల్కరసశ్చాపి సుశీతో హిత ఇష్యతే ||68||

కర్ణేత్యాది| బహుపుత్రా శతావరీ; బహుపత్రాయా ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తే చ వ్యాఖ్యానయంతి- బహుపత్రా మయూరశిఖా| సోమవల్కః కట్ఫలః, తద్రసః కర్ణపూరణే||67-68||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

అశ్రూపదేహో దాహశ్చ వేదనా దృష్టివిభ్రమః | అంజనే విషసంసృష్టే భవేదాంధ్యమథాపి చ ||69|| తత్ర సద్యో ఘృతం పేయం తర్పణం చ సమాగధం | అంజనం మేషశృంగస్య నిర్యాసో వరుణస్య చ ||70|| ముష్కకస్యాజకర్ణస్య ఫేనో గోపిత్తసంయుతః | కపిత్థమేషశృంగ్యోశ్చ పుష్పం భల్లాతకస్య వా ||71|| ఏకైకం కారయేత్ పుష్పం బంధూకాంకోటయోరపి |72|

అశ్రూపదేహ ఇత్యాది| ఉపదేహో మలవృద్ధిః| సద్యో ఘృతమిత్యత్ర జేజ్జటస్తు సద్య ఏవ ఘృతం పేయమితి వ్యాఖ్యానయతి| సమాగధమితి ఆవర్తితక్షీరసాధితపిప్పలీకల్కసిద్ధం ఘృతం తర్పణమితి వృద్ధవాగ్భటః| తర్పణం అక్షితర్పణం, తదేవ సపిప్పలీకం పేయం పానార్హం| తథైవ మేషశృంగీరసేనాంజనం| ఏవం వరుణాదీనాం రసేన పృథక్ పృథగంజనం| ముష్కకః కాలముష్కకః| అజకర్ణః సర్జః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః| ఫేనః సముద్రఫేనః| గోపిత్తం గోరోచనా| కపిత్థాదీనాం ప్రత్యేకం పుష్పమంజనం, న సముదితానాం||69-71||-

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

శోఫః స్రావస్తథా స్వాపః పాదయోః స్ఫోటజన్మ చ ||72|| భవంతి విషజుష్టాభ్యాం పాదుకాభ్యామసంశయం | ఉపానత్పాదపీఠాని పాదుకావత్ ప్రసాధయేత్ ||73||

శోఫ ఇత్యాది| స్వాపః స్పర్శాజ్ఞానం| ఉపానదిత్యాది| పాదుకావత్ ప్రసాధయేత్ లక్షణతః ప్రతీకారతశ్చ||72-73||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

భూషణాని హతార్చీంషి న విభాంతి యథా పురా | స్వాని స్థానాని హన్యుశ్చ దాహపాకావదారణైః ||74|| పాదుకాభూషణేషూక్తమభ్యంగవిధిమాచరేత్ |75|

భూషణానీత్యాది| హతార్చీంషి తేజోరహితాని||74||-

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

విషోపసర్గో బాష్పాదిర్భూషణాంతో య ఈరితః ||75|| సమీక్ష్యోపద్రవాంస్తస్య విదధీత చికిత్సితం | మహాసుగంధిమగదం యం ప్రవక్ష్యామి తం భిషక్ ||76|| పానాలేపననస్యేషు విదధీతాంజనేషు చ | విరేచనాని తీక్ష్ణాని కుర్యాత్ ప్రచ్ఛర్దనాని చ ||77|| సిరాశ్చ వ్యధయేత్ క్షిప్రం ప్రాప్తం విస్రావణం యది | మూషికాఽజరుహా వాఽపి హస్తే బద్ధా తు భూపతేః ||78|| కరోతి నిర్విషం సర్వమన్నం విషసమాయుతం |79|

ఆవస్థికీం క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- విషోపసర్గ ఇత్యాది| ఉపద్రవాన్ వీక్ష్య చికిత్సితం విదధీతేత్యాహ- మహాసుగంధిమిత్యాది| మహాసుగంధిస్తు `చందనాగరుణీ కుష్ఠం’ ఇత్యాది యావత్ `మహాసుగంధినామైష పంచాశీత్యంగసంభవః’ ఇతి| విదధీతాంజనేషు చేతి బహువచనాద్గుడికాచూర్ణరసక్రియారూపేషు; చకారేణ పరిషేకకవలాదిష్వపి| ఆశయానురోధేన చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- విరేచనానీత్యాది| ప్రాప్తం యుక్తం| ఇదానీం ప్రభావకృతం చికిత్సితం నిర్దిశన్నాహ- మూషికేత్యాది| అజరుహాలక్షణముశనసా ప్రోక్తం- “కందః శ్వేతః సపిడకో భేదే చాంజనసన్నిభః| గంధలేపనపానైస్తు విషం జరయతే నృణాం|| దష్టానాం విషపీతానాం యే చాన్యే విషమోహితాః| విషం జరయతే తేషాం తస్మాదజరుహా స్మృతా|| మూషికా లోమశా కృష్ణా భవేత్ సాఽపి చ తద్గుణా”- ఇతి||75-78||-

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

హృదయావరణం నిత్యం కుర్యాచ్చ మిత్రమధ్యగః ||79|| పిబేద్ధృతమజేయాఖ్యమమృతాఖ్యం చ బుద్ధిమాన్ | సర్పిర్దధి పయః క్షౌద్రం పిబేద్వా శీతలం జలం ||80|| మయూరాన్నకులాన్ గోధాః పృషతాన్ హరిణానపి | సతతం భక్షయేచ్చపి రసాంస్తేషాం పిబేదపి ||81||

శరీరే విషవ్యాప్తిప్రతిషేధమభిధాయేదానీం చితే విషవ్యాప్తిప్రతిషేధమాహ- హృదయావరణమిత్యాది| హృదయావరణం హృదయప్రచ్ఛాదనం హృదయరక్షాకారిభిర్మూషికాజరుహామృతాజేయపురాణఘృతదూషీవిషారిమహాసుగంధిశింబీయూషతీక్ష్ణవిషఘ్నధారణాదిభిః| మధుకం కుష్ఠమిత్యాదికమజేయాఖ్యం, అపామార్గస్య బీజాని పిప్పలీరిత్యాద్యమృతం ఘృతం, సర్పిరాదీని ప్రత్యేకం చత్వారి పంచ వా హృదయావరణాని పిబేదితి||79-81||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

గోధానకులమాంసేషు హరిణస్య చ బుద్ధిమాన్ | దద్యాత్ సుపిష్టాం పాలిందీం మధుకం శర్కరాం తథా ||82|| శర్కరాతివిషే దేయే మాయూరే సమహౌషధే | పార్షతే చాపి దేయాః స్యుః పిప్పల్యః సమహౌషధాః ||83|| సక్షౌద్రః సఘృతశ్చైవ శింబీయూషో హితః సదా | విషఘ్నాని చ సేవేత భక్ష్యభోజ్యాని బుద్ధిమాన్ ||84||

గోధాదిమాంసానాం సంస్కారయౌగికం విశేషం నిర్దిశన్నాహ- గోధేత్యాది| మధుకమక్షమాత్రం దద్యాత్| పాలిందీ త్రివృత్| శర్కరేత్యాది| మయూరస్య మాంసే తస్య రసే చ సుపిష్టే శర్కరాతివిషే సశుంఠ్యౌ దేయే| పార్షత ఇత్యాది| పృషతస్య మాంసే రసే చ పిప్పల్యః సనాగరాః సుపిష్టా దేయాః| సక్షౌద్ర ఇత్యాది| అనుక్తాని చోద్దిశన్నాహ- విషఘ్నానీత్యాది| విషఘ్నాని విషఘ్నైర్ద్రవ్యైః సహ సిద్ధాని||82-84||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

పిప్పలీమధుకక్షౌద్రశర్కరేక్షురసాంబుభిః | ఛర్దయేద్గుప్తహృదయో భక్షితం యది వై విషం ||85||

ఆవృతగుప్తహృదయస్య పీతవిషస్య శేషం నిర్దిశన్నాహ- పిప్పలీత్యాది| శర్కరేక్షురసాంబూని త్రీణి ద్రవాణి, పిప్పలీమధుకం కల్కం, క్షౌద్రమితి ప్రక్షేపః| గుప్తహృదయో విషఘ్నైః ప్రచ్ఛాదితహృదయః||85||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానేఽన్నపానరక్షాకల్పో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతటీకాయాం కల్పస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||