1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతోఽన్నపానరక్షాకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిః కాశిపతిస్తపోధర్మభృతాం వరః | సుశ్రుతప్రభృతీంఛిష్యాంఛశాసాహతశాసనః ||3||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

రిపవో విక్రమాక్రాంతా యే చ స్వే కృత్యతాం గతాః | సిసృక్షవః క్రోధవిషం వివరం ప్రాప్య తాదృశం ||4|| విషైర్నిహన్యుర్నిపుణం నృపతిం దుష్టచేతసః | స్త్రియో వా వివిధాన్ యోగాన్ కదాచిత్సుభగేచ్ఛయా ||5|| విషకన్యోపయోగాద్వా క్షణాజ్జహ్యాదసూన్నరః | తస్మాద్వైద్యేన సతతం విషాద్రక్ష్యో నరాధిపః ||6||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

యస్మాచ్చ చేతోఽనిత్యత్వమశ్వవత్ ప్రథితం నృణాం | న విశ్వస్యాత్తతో రాజా కదాచిదపి కస్యచిత్ ||7||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

కులీనం ధార్మికం స్నిగ్ధం సుభృతం సంతతోత్థితం | అలుబ్ధమశఠం భక్తం కృతజ్ఞం ప్రియదర్శనం ||8|| క్రోధపారుష్యమాత్సర్యమాయాలస్యవివర్జితం | జితేంద్రియం క్షమావంతం శుచిం శీలదయాన్వితం ||9|| మేధావినమసంశ్రాంతమనురక్తం హితైషిణం | పటుం ప్రగల్భం నిపుణం దక్షమాలస్యవర్జితం ||10|| పూర్వోక్తైశ్చ గుణైర్యుక్తం నిత్యం సన్నిహితాగదం | మహానసే ప్రయుంజీత వైద్యం తద్విద్యపూజితం ||11||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

ప్రశస్తదిగ్దేశకృతం శుచిభాండం మహచ్ఛుచి | సజాలకం గవాక్షాఢ్యమాప్తవర్గనిషేవితం ||12|| వికక్షసృష్టసంసృష్టం సవితానం కృతార్చనం | పరీక్షితస్త్రీపురుషం భవేచ్చాపి మహానసం ||13||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

తత్రాధ్యక్షం నియుంజీత ప్రాయో వైద్యగుణాన్వితం |14|

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

శుచయో దక్షిణా దక్షా వినీతాః ప్రియదర్శనాః ||14|| సంవిభక్తాః సుమనసో నీచకేశనఖాః స్థిరాః | స్నాతా దృఢం సంయమినః కృతోష్ణీషాః సుసంయతాః ||15|| తస్య చాజ్ఞావిధేయాః స్యుర్వివిధాః పరికర్మిణః |16|

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ఆహారస్థితయశ్చాపి భవంతి ప్రాణినో యతః ||16|| తస్మాన్మహానసే వైద్యః ప్రమాదరహితో భవేత్ |17|

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

మాహానసికవోఢారః సౌపౌదనికపౌపికాః ||17|| భవేయుర్వైద్యవశగా యే చాప్యన్యేఽత్ర కేచన |18|

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ఇంగితజ్ఞో మనుష్యాణాం వాక్చేష్టాముఖవైకృతైః ||18|| విద్యాద్విషస్య దాతారమేభిర్లింగైశ్చ బుద్ధిమాన్ | న దదాత్యుత్తరం పృష్టో వివక్షన్ మోహమేతి చ ||19|| అపార్థం బహు సంకీర్ణం భాషతే చాపి మూఢవత్ | స్ఫోటయత్యంగులీర్భూమిమకస్మాద్విలిఖేద్ధసేత్ ||20|| వేపథుర్జాయతే తస్య త్రస్తశ్చాన్యోఽన్యమీక్షతే | క్షామో వివర్ణవక్త్రశ్చ నఖైః కించిచ్ఛినత్త్యపి ||21|| ఆలభేతాసకృద్దీనః కరేణ చ శిరోరుహాన్ | నిర్యియాసురపద్వారైర్వీక్షతే చ పునః పునః ||22|| వర్తతే విపరీతం తు విషదాతా విచేతనః |23|

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

కేచిద్భయాత్ పార్థివస్య త్వరితా వా తదాజ్ఞయా ||23|| అసతామపి సంతోఽపి చేష్టాం కుర్వంతి మానవాః | తస్మాత్ పరీక్షణం కార్యం భృత్యానామాదృతైర్నృపైః ||24||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

అన్నే పానే దంతకాష్ఠే తథాఽభ్యంగేఽవలేఖనే | ఉత్సాదనే కషాయే చ పరిషేకేఽనులేపనే ||25|| స్రక్షు వస్త్రేషు శయ్యాసు కవచాభరణేషు చ | పాదుకాపాదపీఠేషు పృష్ఠేషు గజవాజినాం ||26|| విషజుష్టేషు చాన్యేషు నస్యధూమాంజనాదిషు | లక్షణాని ప్రవక్ష్యామి చికిత్సామప్యనంతరం ||27||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

నృపభక్తాద్బలిం న్యస్తం సవిషం భక్షయంతి యే | తత్రైవ తే వినశ్యంతి మక్షికావాయసాదయః ||28|| హుతభుక్ తేన చాన్నేన భృశం చటచటాయతే | మయూరకంఠప్రతిమో జాయతే చాపి దుఃసహః ||29|| భిన్నార్చిస్తీక్ష్ణధూమశ్చ నచిరాచ్చోపశామ్యతి | చకోరస్యాక్షివైరాగ్యం జాయతే క్షిప్రమేవ తు ||30|| దృష్ట్వాఽన్నం విషసంసృష్టం మ్రియంతే జీవజీవకాః | కోకిలః స్వరవైకృత్యం క్రౌంచస్తు మదమృచ్ఛతి ||31|| హృష్యేన్మయూర ఉద్విగ్నః క్రోశతః శుకసారికే | హంసః క్ష్వేడతి చాత్యర్థం భృంగరాజస్తు కూజతి ||32|| పృషతో విసృజత్యశ్రుం విష్ఠాం ముంచతి మర్కటః | సన్నికృష్టాంస్తతః కుర్యాద్రాజ్ఞస్తాన్ మృగపక్షిణః ||33|| వేశ్మనోఽథ విభూషార్థం రక్షార్థం చాత్మనః సదా |34|

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ఉపక్షిప్తస్య చాన్నస్య బాష్పేణోర్ధ్వం ప్రసర్పతా ||34|| హృత్పీడా భ్రాంతనేత్రత్వం శిరోదుఃఖం చ జాయతే | తత్ర నస్యాంజనే కుష్ఠం లామజ్జం నలదం మధు ||35|| కుర్యాచ్ఛిరీషరజనీచందనైశ్చ ప్రలేపనం | హృది చందనలేపస్తు తథా సుఖమవాప్నుయాత్ ||36||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

పాణిప్రాప్తం పాణిదాహం నఖశాతం కరోతి చ | అత్ర ప్రలేపః శ్యామేంద్రగోపాసోమోత్పలాని చ ||37||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

స చేత్ ప్రమాదాన్మోహాద్వా తదన్నముపసేవతే | అష్ఠీలావత్తతో జిహ్వా భవత్యరసవేదినీ ||38|| తుద్యతే దహ్యతే చాపి శ్లేష్మా చాస్యాత్ ప్రసిచ్యతే | తత్ర బాష్పేరితం కర్మ యచ్చ స్యాద్దాంతకాష్ఠికం ||39||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

మూర్చ్ఛాం ఛర్దిమతీసారమాధ్మానం దాహవేపథూ | ఇంద్రియాణాం చ వైకృత్యం కుర్యాదామాశయం గతం ||40|| తత్రాశు మదనాలాబుబింబీకోశాతకీఫలైః | ఛర్దనం దధ్యుదశ్విద్భ్యామథవా తండులాంబునా ||41||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

దాహం మూర్చ్ఛామతీసారం తృష్ణామింద్రియవైకృతం | ఆటోపం పాండుతాం కార్శ్యం కుర్యాత్ పక్వాశయం గతం ||42|| విరేచనం ససర్పిష్కం తత్రోక్తం నీలినీఫలం | దధ్నా దూషీవిషారిశ్చ పేయో వా మధుసంయుతః ||43||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

ద్రవద్రవ్యేషు సర్వేషు క్షీరమద్యోదకాదిషు | భవంతి వివిధా రాజ్యః ఫేనబుద్బుదజన్మ చ ||44|| ఛాయాశ్చాత్ర న దృశ్యంతే దృశ్యంతే యది వా పునః | భవంతి యమలాశ్ఛిద్రాస్తన్వ్యో వా వికృతాస్తథా ||45||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

శాకసూపాన్నమాంసాని క్లిన్నాని విరసాని చ | సద్యః పర్యుషితానీవ విగంధాని భవంతి చ ||46|| గంధవర్ణరసైర్హీనాః సర్వే భక్ష్యాః ఫలాని చ | పక్వాన్యాశు విశీర్యంతే పాకమామాని యాంతి చ ||47||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

విశీర్యతే కూర్చకస్తు దంతకాష్ఠగతే విషే | జిహ్వాదంతౌష్ఠమాంసానాం శ్వయథుశ్చోపజాయతే ||48|| అథాస్య ధాతకీపుష్పపథ్యాజంబూఫలాస్థిభిః | సక్షౌద్రైః ప్రచ్ఛితే శోఫే కర్తవ్యం ప్రతిసారణం ||49|| అథవాఽంకోఠమూలాని త్వచః సప్తచ్ఛదస్య వా | శిరీషమాషకా వాఽపి సక్షౌద్రాః ప్రతిసారణం ||50||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

జిహ్వానిర్లేఖకవలౌ దంతకాష్ఠవదాదిశేత్ |51|

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

పిచ్ఛిలో బహులోఽభ్యంగో వివర్ణో వా విషాన్వితః ||51|| స్ఫోటజన్మరుజాస్రావత్వక్పాకః స్వేదనం జ్వరః | దరణం చాపి మాంసానామభ్యంగే విషసంయుతే ||52|| తత్ర శీతాంబుసిక్తస్య కర్తవ్యమనులేపనం | చందనం తగరం కుష్ఠముశీరం వేణుపత్రికా ||53|| సోమవల్ల్యమృతా శ్వేతా పద్మం కాలీయకం త్వచం | కపిత్థరసమూత్రాభ్యాం పానమేతచ్చ యుజ్యతే ||54||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ఉత్సాదనే పరీషేకే కషాయే చానులేపనే | శయ్యావస్త్రతనుత్రేషు జ్ఞేయమభ్యంగలక్షణైః ||55||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

కేశశాతః శిరోదుఃఖం ఖేభ్యశ్చ రుధిరాగమః | గ్రంథిజన్మోత్తమాంగేషు విషజుష్టేఽవలేఖనే ||56|| ప్రలేపో బహుశస్తత్ర భావితాః కృష్ణమృత్తికాః | ఋష్యపిత్తఘృతశ్యామాపాలిందీతండులీయకైః ||57|| గోమయస్వరసో వాఽపి హితో వా మాలతీరసః | రసో మూషికపర్ణ్యా వా ధూమో వాఽగారసంభవః ||58||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

శిరోఽభ్యంగః శిరస్త్రాణం స్నానముష్ణీషమేవ చ | స్రజశ్చ విషసంసృష్టాః సాధయేదవలేఖనాత్ ||59||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

ముఖాలేపే ముఖం శ్యావం యుక్తమభ్యంగలక్షణైః | పద్మినీకంటకప్రఖ్యైః కంటకైశ్చోపచీయతే ||60|| తత్ర క్షౌద్రఘృతం పానం ప్రలేపశ్చందనం ఘృతం | పయస్యా మధుకం ఫంజీ బంధుజీవః పునర్నవా ||61||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

అస్వాస్థ్యం కుంజరాదీనాం లాలాస్రావోఽక్షిరక్తతా | స్ఫిక్పాయుమేఢ్రముష్కేషు యాతుశ్చ స్ఫోటసంభవః ||62|| తత్రాభ్యంగవదేవేష్టా యాతృవాహనయోః క్రియా |63|

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

శోణితాగమనం ఖేభ్యః శిరోరుక్కఫసంస్రవః ||63|| నస్యధూమగతే లింగమింద్రియాణాం చ వైకృతం | తత్ర దుగ్ధైర్గవాదీనాం సర్పిః సాతివిషైః శృతం ||64|| పానే నస్యే చ సశ్వేతం హితం సమదయంతికం |65|

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

గంధహానిర్వివర్ణత్వం పుష్పాణాం మ్లానతా భవేత్ ||65|| జిఘ్రతశ్చ శిరోదుఃఖం వారిపూర్ణే చ లోచనే | తత్ర బాష్పేరితం కర్మ ముఖాలేపే చ యత్ స్మృతం ||66||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

కర్ణతైలగతే శ్రోత్రవైగుణ్యం శోఫవేదనే | కర్ణస్రావశ్చ తత్రాశు కర్తవ్యం ప్రతిపూరణం ||67|| స్వరసో బహుపుత్రాయాః సఘృతః క్షౌద్రసంయుతః | సోమవల్కరసశ్చాపి సుశీతో హిత ఇష్యతే ||68||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

అశ్రూపదేహో దాహశ్చ వేదనా దృష్టివిభ్రమః | అంజనే విషసంసృష్టే భవేదాంధ్యమథాపి చ ||69|| తత్ర సద్యో ఘృతం పేయం తర్పణం చ సమాగధం | అంజనం మేషశృంగస్య నిర్యాసో వరుణస్య చ ||70|| ముష్కకస్యాజకర్ణస్య ఫేనో గోపిత్తసంయుతః | కపిత్థమేషశృంగ్యోశ్చ పుష్పం భల్లాతకస్య వా ||71|| ఏకైకం కారయేత్ పుష్పం బంధూకాంకోటయోరపి |72|

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

శోఫః స్రావస్తథా స్వాపః పాదయోః స్ఫోటజన్మ చ ||72|| భవంతి విషజుష్టాభ్యాం పాదుకాభ్యామసంశయం | ఉపానత్పాదపీఠాని పాదుకావత్ ప్రసాధయేత్ ||73||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

భూషణాని హతార్చీంషి న విభాంతి యథా పురా | స్వాని స్థానాని హన్యుశ్చ దాహపాకావదారణైః ||74|| పాదుకాభూషణేషూక్తమభ్యంగవిధిమాచరేత్ |75|

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

విషోపసర్గో బాష్పాదిర్భూషణాంతో య ఈరితః ||75|| సమీక్ష్యోపద్రవాంస్తస్య విదధీత చికిత్సితం | మహాసుగంధిమగదం యం ప్రవక్ష్యామి తం భిషక్ ||76|| పానాలేపననస్యేషు విదధీతాంజనేషు చ | విరేచనాని తీక్ష్ణాని కుర్యాత్ ప్రచ్ఛర్దనాని చ ||77|| సిరాశ్చ వ్యధయేత్ క్షిప్రం ప్రాప్తం విస్రావణం యది | మూషికాఽజరుహా వాఽపి హస్తే బద్ధా తు భూపతేః ||78|| కరోతి నిర్విషం సర్వమన్నం విషసమాయుతం |79|

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

హృదయావరణం నిత్యం కుర్యాచ్చ మిత్రమధ్యగః ||79|| పిబేద్ధృతమజేయాఖ్యమమృతాఖ్యం చ బుద్ధిమాన్ | సర్పిర్దధి పయః క్షౌద్రం పిబేద్వా శీతలం జలం ||80|| మయూరాన్నకులాన్ గోధాః పృషతాన్ హరిణానపి | సతతం భక్షయేచ్చపి రసాంస్తేషాం పిబేదపి ||81||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

గోధానకులమాంసేషు హరిణస్య చ బుద్ధిమాన్ | దద్యాత్ సుపిష్టాం పాలిందీం మధుకం శర్కరాం తథా ||82|| శర్కరాతివిషే దేయే మాయూరే సమహౌషధే | పార్షతే చాపి దేయాః స్యుః పిప్పల్యః సమహౌషధాః ||83|| సక్షౌద్రః సఘృతశ్చైవ శింబీయూషో హితః సదా | విషఘ్నాని చ సేవేత భక్ష్యభోజ్యాని బుద్ధిమాన్ ||84||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

పిప్పలీమధుకక్షౌద్రశర్కరేక్షురసాంబుభిః | ఛర్దయేద్గుప్తహృదయో భక్షితం యది వై విషం ||85||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానేఽన్నపానరక్షాకల్పో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||