6. dundubhisvanīyakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દુન્દુભિસ્વનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| દુન્દુભિસ્વનોઽસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ દુન્દુભિસ્વનીયસ્તં; દુન્દુભિરત્ર નિસ્વાનઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

ધવાશ્વકર્ણશિરીષતિનિશપલાશપિચુમર્દપાટલિપારિભદ્રકામ્રોદુમ્બરકરહાટકાર્જુનકકુભસર્જ- કપીતનશ્લેષ્માતકાઙ્કોઠામલકપ્રગ્રહકુટજશમીકપિત્થાશ્મન્તકાર્કચિરબિલ્વમહાવૃક્ષારુષ્કરારલુ- મધુકમધુશિગ્રુશાકગોજીમૂર્વાભૂર્જતિલ્વકેક્ષુરકગોપઘોણ્ટારિમેદાનાં ભસ્માન્યાહૃત્ય ગવાં મૂત્રેણ ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય વિપચેત્, દદ્યાચ્ચાત્ર પિપ્પલીમૂલતણ્ડુલીયકવરાઙ્ગચોચમઞ્જિષ્ઠાકરઞ્જિકાહસ્તિપિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગગૃહધૂમાનન્તા- સોમસરલાબાહ્લીકગુહાકોશામ્રશ્વેતસર્ષપવરુણલવણપ્લક્ષનિચુલકવઞ્જુલવક્રાલવર્ધમાનપુત્રશ્રેણી- સપ્તપર્ણટુણ્ટુકૈલવાલુકનાગદન્ત્યતિવિષાભયાભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવચાચૂર્ણાનિ લોહાનાં ચ સમભાગાનિ, તતઃ ક્ષારવદાગતપાકમવતાર્ય લોહકુમ્ભે નિદધ્યાત્ ||૩|| અનેન દુન્દુભિં લિમ્પેત્ પતાકાં તોરણાનિ ચ | શ્રવણાદ્દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ વિષાત્ સમ્પ્રતિમુચ્યતે ||૪|| એષ ક્ષારાગદો નામ શર્કરાસ્વશ્મરીષુ ચ | અર્શઃસુ વાતગુલ્મેષુ કાસશૂલોદરેષુ ચ ||૫|| અજીર્ણે ગ્રહણીદોષે ભક્તદ્વેષે ચ દારુણે | શોફે સર્વસરે ચાપિ દેયઃ શ્વાસે ચ દારુણે ||૬|| સદા સર્વવિષાર્તાનાં સર્વથૈવોપયુજ્યતે | એષ તક્ષકમુખ્યાનામપિ દર્પાઙ્કુશોઽગદઃ ||૭||

ધવાશ્વકર્ણતિનિશેત્યાદિ| અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ, પલાશઃ કિંશુકઃ, પિચુમર્દો નિમ્બઃ, પારિભદ્રકો રક્તકુસુમઃ કણ્ટકી ફલભદ્રાખ્યઃ, અર્જુનઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, કકુભઃ સુગન્ધમૂલો વિટપવિશેષઃ, સર્જકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, કપીતનો ગર્દભાણ્ડઃ, શ્લેષ્માતકો બહુવારઃ, પ્રગ્રહઃ કિરમાલકઃ, મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ, અરુષ્કરો ભલ્લાતકઃ, મધુકં યષ્ટીમધુ, મધુશિગ્રુઃ શાકવિટપઃ, રક્તશોભાઞ્જનક ઇત્યપરે, શાકો મહાપત્રઃ `શ્રીપર્ણ’ ઇતિ લોકે, ગોજી ગોજિહ્વા, ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ, ગોપઘોણ્ટા કર્કોટી, અરિમેદો રામકઃ; એષાં ધવાદીનામરિમેદાન્તાનાં સમૂલદલકાણ્ડશાખાનાં સમેન ભાગેન ગૃહીતાનાં ભસ્માન્યાહૃત્ય ગવાં મૂત્રેણ ક્ષારષડ્ગુણેન ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય એકવિંશતિવારાન્ ગાલયિત્વેત્યર્થઃ, વિપચેત્ સાધયેત્, તાવદ્યાવદચ્છો રક્તઃ પિચ્છિલશ્ચ ભવતિ| દદ્યાચ્ચાત્રેત્યાદિ| મૂલં પિપ્પલીમૂલં, વરાઙ્ગં વનવાસિકાત્વક્, ચોચં દ્વિતીયા સ્થૂલા ત્વક્ યાં શાલ્મલકમિત્યાચક્ષતે, કરઞ્જિકા નક્તમાલઃ, અનન્તા ઉત્પલસારિવા, સોમઃ સોમવલ્કઃ કટ્ફલાખ્યઃ, બાહ્લીકં કુઙ્કુમં, ગુહા શાલપર્ણી, પ્લક્ષઃ પર્કટી, નિચુલકો જલવેતસઃ, વક્રં તગરં, આલં હરિતાલં, વર્ધમાન એરણ્ડઃ, પુત્રશ્રેણી દ્રવન્તી, ટુણ્ટુકઃ શ્યોનાકઃ, એલવાલુકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, નાગદન્તી ઇન્દ્રવારુણીભેદઃ, જેજ્જટાચાર્યમતે તુ દન્તી; એષાં પિપ્પલ્યાદીનાં ચૂર્ણાનિ લોહાનાં ચ સર્વેષાં યથાલાભં ક્ષારોદકાત્ ત્રિંશત્તમભાગેન, અત્ર અસ્મિન્ ક્ષારોદકે, દદ્યાત્ નિક્ષિપેદિત્યર્થઃ| તદનુ પુનર્વિપચેદ્ યાવન્નાતિદ્રવં નાતિસાન્દ્રં ચ ભવતિ| ગયદાસસ્તુ શિરીષપિચુમર્દકકુભારુષ્કરમધુકેક્ષુરકાન્ પરિત્યજ્ય ત્રિંશદેવ પઠતિ; પિપ્પલ્યાદિષ્વાવાપેષુ ચ મરિચસોમગુહાલવણવક્રાલાન્ પરિત્યજ્ય ત્રિંશદ્દ્રવ્યાણિ પઠતિ||૩-૭||

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11

વિડઙ્ગત્રિફલાદન્તીભદ્રદારુહરેણવઃ | તાલીશપત્રમઞ્જિષ્ઠાકેશરોત્પલપદ્મકમ્ ||૮|| દાડિમં માલતીપુષ્પં રજન્યૌ સારિવે સ્થિરે | પ્રિયઙ્ગુસ્તગરં કુષ્ઠં બૃહત્યૌ ચૈલવાલુકમ્ ||૯|| સચન્દનગવાક્ષીભિરેતૈઃ સિદ્ધં વિષાપહમ્ | સર્પિઃ કલ્યાણકં હ્યેતદ્ગ્રહાપસ્મારનાશનમ્ ||૧૦|| પાણ્ડ્વામયગરશ્વાસમન્દાગ્નિજ્વરકાસનુત્ | શોષિણામલ્પશુક્રાણાં વન્ધ્યાનાં ચ પ્રશસ્યતે ||૧૧||

વિડઙ્ગત્રિફલેત્યાદિ| ઇદં કલ્યાણકં ઘૃતં ભૂતવિદ્યાયાં પઠિતત્વાત્ કેચિન્ન પઠન્તિ||૮-૧૧||

Adhikarana 4 (12-13) · Śloka 13

અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ શિરીષસ્ય ચ માષકાન્ | શ્વેતે દ્વે કાકમાચીં ચ ગવાં મૂત્રેણ પેષયેત્ ||૧૨|| સર્પિરેતૈસ્તુ સંસિદ્ધં વિષસંશમનં પરમ્ | અમૃતં નામ વિખ્યાતમપિ સઞ્જીવયેન્મૃતમ્ ||૧૩||

અપામાર્ગસ્યેત્યાદિ| શિરીષસ્ય ચ માષકાનિતિ માષકા ઇવ માષકાઃ તાન્, બીજાનીત્યર્થઃ| શ્વેતે દ્વે ઇતિ શ્વેતા મહાશ્વેતા ચ કટભીદ્વયમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ શ્વેતે દ્વે શ્વેતસ્યન્દઃ શ્વેતવચેતિ ભાષન્તે| અત્ર શ્રુતત્વાદ્ ઘૃતાદ્ ગોમૂત્રં ચતુર્ગુણં દેયમ્||૧૨-૧૩||

Adhikarana 5 (14-27) · Śloka 27

ચન્દનાગુરુણી કુષ્ઠં તગરં તિલપર્ણિકમ્ | પ્રપૌણ્ડરીકં નલદં સરલં દેવદારુ ચ ||૧૪|| ભદ્રશ્રિયં યવફલાં ભાર્ગી નીલીં સુગન્ધિકામ્ | કાલેયકં પદ્મકં ચ મધુકં નાગરં જટામ્ ||૧૫|| પુન્નાગૈલૈલવાલૂનિ ગૈરિકં ધ્યામકં બલામ્ | તોયં સર્જરસં માંસીં શતપુષ્પાં હરેણુકામ્ ||૧૬|| તાલીશપત્રં ક્ષુદ્રૈલાં પ્રિયઙ્ગું સકુટન્નટમ્ | શિલાપુષ્પં સશૈલેયં પત્રં કાલાનુસારિવામ્ ||૧૭|| કટુત્રિકં શીતશિવં કાશ્મર્યં કટુરોહિણીમ્ | સોમરાજીમતિવિષાં પૃથ્વિકામિન્દ્રવારુણીમ્ ||૧૮|| ઉશીરં વરુણં મુસ્તં કુસ્તુમ્બુરુ નખં તથા | શ્વેતે હરિદ્રે સ્થૌણેયં લાક્ષાં ચ લવણાનિ ચ ||૧૯|| કુમુદોત્પલપદ્માનિ પુષ્પં ચાપિ તથાઽર્કજમ્ | ચમ્પકાશોકસુમનસ્તિલ્વકપ્રસવાનિ ચ ||૨૦|| પાટલીશાલ્મલીશૈલુશિરીષાણાં તથૈવ ચ | કુસુમં તૃણમૂલ્યાશ્ચ સુરભીસિન્ધુવારજમ્ ||૨૧|| ધવાશ્વકર્ણપાર્થાનાં પુષ્પાણિ તિનિશસ્ય ચ | ગુગ્ગુલું કુઙ્કુમં બિમ્બીં સર્પાક્ષીં ગન્ધનાકુલીમ્ ||૨૨|| એતત્ સમ્ભૃત્ય સમ્ભારં સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ | ગોપિત્તમધુસર્પિર્ભિર્યુક્તં શૃઙ્ગે નિધાપયેત્ ||૨૩|| ભગ્નસ્કન્ધં વિવૃતાક્ષં મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્ | અનેનાગદમુખ્યેન મનુષ્યં પુનરાહરેત્ ||૨૪|| એષોઽગ્નિકલ્પં દુર્વારં ક્રુદ્ધસ્યામિતતેજસઃ | વિષં નાગપતેર્હન્યાત્ પ્રસભં વાસુકેરપિ ||૨૫|| મહાસુગન્ધિનામાઽયં પઞ્ચાશીત્યઙ્ગસંયુતઃ | રાજાઽગદાનાં સર્વેષાં રાજ્ઞો હસ્તે ભવેત્ સદા ||૨૬|| સ્નાતાનુલિપ્તસ્તુ નૃપો ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ | ભ્રાજિષ્ણુતાં ચ લભતે શત્રુમધ્યગતોઽપિ સન્ ||૨૭||

ચન્દનાગુરુણીત્યાદિ| તિલપર્ણિકં `હુલહુલ’ ઇતિ લોકે, ગયી તુ તૈલપર્ણિકઃ સરલરસઃ નવનીતખોટિરિતિ પ્રસિદ્ધઃ, નલદમ્ ઉશીરભેદઃ લામજ્જકં, ભદ્રશ્રિયં શ્વેતચન્દનં, યવફલા દુગ્ધિકા, નીલી નીલાઞ્જનિકા શારદં ફલં, સુગન્ધિકા સર્પસુગન્ધા, કાલેયકં પીતચન્દનં, જટા દ્વિતીયા માંસી, પુન્નાગઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, એલા સ્થૂલૈલા, એલવાલુકં સ્વનામપ્રસિદ્ધં, ધ્યામકં કત્તૃણં, તોયં બાલકં, હરેણુઃ રેણુકા, ક્ષુદ્રૈલા સૂક્ષ્મૈલા, કુટન્નટઃ વન્યકઃ, `ફઞ્જીમદનક’ ઇતિ લોકે, શિલાપુષ્પં શિલા મનઃશિલા, પુષ્પં પુષ્પકાસીસં, કાલાનુસારિવા તગરભેદઃ, કાશ્મરી શ્રીપર્ણી, શીતશીવં કર્પૂરં, શમીત્યપરે, સોમરાજી બાકુચી, પૃથ્વિકા શ્યામવર્ણઃ સ્થૂલજીરકઃ, હિઙ્ગુપત્રિકેત્યપરે, શ્વેતે ઇતિ કટભીદ્વયં, શ્વેતામિતિ કેચિત્ પઠન્તિ તત્ર શ્વેતા વચા, સ્થૌણેયં ગ્રન્થિપર્ણકં, લવણાનિ પઞ્ચૈવ, પ્રસવશબ્દેનાત્ર કુસુમાનિ ફલાનિ ચ ગ્રાહ્યાણિ પ્રસવસ્યોભયવાચિત્વાત્, તૃણશૂન્યાઃ કેતક્યાઃ, મલ્લિકાયા ઇત્યપરે, સુરસીસિન્ધુવારાભ્યાં જાતં કુસુમમિત્યર્થઃ, સિન્ધુવારો નિર્ગુણ્ડીભેદઃ, અશ્વકર્ણઃ સર્જભેદઃ, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ, બિમ્બી કુન્દુરિકા, સર્પાક્ષી રક્તપુષ્પા પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધા, ગન્ધનાકુલી સુગન્ધમૂલા રાસ્ના, શિલાપુષ્પમિત્યત્ર તિલપુષ્પમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ તચ્ચ પ્રસિદ્ધં, તન્મતે શૃઙ્ગેણાધારેણ પઞ્ચાશીતિઃ પૂર્યતે| અષ્ટૌ લવણાનીતિ જેજ્જટાચાર્યઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી, યતઃ પઞ્ચાશીતેરઙ્ગાનામાધિક્યં સ્યાત્| `કુમુદોત્પલપદ્માનિ પુષ્પં વાઽપિ તથાઽર્કજં’ ઇત્યત્ર સ્થાને `પાટલાકાશ્મરીશેલુશિરીષપ્રસવાનિ ચ’ ઇતિ ગયદાસાચાર્યઃ પઠતિ| એષોઽગ્નિકલ્પમિત્યાદિ| એષઃ અગદઃ, અગ્નિકલ્પં દુર્વારં વિષં વાસુકેરપિ ક્રુદ્ધસ્ય અમિતતેજસો નાગપતેઃ પ્રસભં હઠેન હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| રાજાઽગદાનાં સર્વેષાં રાજ્ઞો હસ્તે ભવેત્ સદેતિ યતોઽયં સર્વાગદાનાં રાજા અત એવ રાજ્ઞો હસ્તે સદા નિત્યં ભવિતુમર્હતિ; તેન હસ્તસ્થિતાગદેન પાણિના સ્પૃષ્ટમન્નપાનં નિર્વિષં ભવતિ; હસ્તસ્થાપનપ્રયોજનમિદમ્| સ્નાતાનુલિપ્ત ઇત્યાદિ| સ્નાનાનુલેપનાભ્યાં વશીકરણમ્||૧૪-૨૭||

Adhikarana 6 (28) · Śloka 28

ઉષ્ણવર્જ્યો વિધિઃ કાર્યો વિષાર્તાનાં વિજાનતા | મુક્ત્વા કીટવિષં તદ્ધિ શીતેનાભિપ્રવર્ધતે ||૨૮||

વિષાર્તાનાં શોધનાઙ્ગત્વેનાપિ સ્વેદો ન ક્રિયત ઇત્યર્થમાહ- ઉષ્ણવર્જ્ય ઇત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31

અન્નપાનવિધાવુક્તમુપધાર્ય શુભાશુભમ્ | શુભં દેયં વિષાર્તેભ્યો વિરુદ્ધેભ્યશ્ચ વારયેત્ ||૨૯|| ફાણિતં શિગ્રુસૌવીરમજીર્ણાધ્યશનં તથા | વર્જયેચ્ચ સમાસેન નવધાન્યાદિકં ગણમ્ ||૩૦|| દિવાસ્વપ્નં વ્યવાયં ચ વ્યાયામં ક્રોધમાતપમ્ | સુરાતિલકુલત્થાંશ્ચ વર્જયેદ્ધિ વિષાતુરઃ ||૩૧||

ઉપધાર્ય જ્ઞાત્વેત્યર્થઃ, શુભાશુભં હિતાહિતં, વારયેદ્વિષાર્તાનેવ| ફાણિતમિત્યાદિ| કુલત્થાંશ્ચેત્યત્ર ચકારેણ પિણ્યાકમૂલકલસુનકલાયકુસુમ્ભાતસીશિશુમારકૂર્મનિષ્પાવજમ્બ્વામ્રાતકચૂતાદિકાનિ ચ વર્જયેત્||૨૯-૩૧||

Adhikarana 8 (32) · Śloka 32

પ્રસન્નદોષં પ્રકૃતિસ્થધાતુમન્નાભિકાઙ્ક્ષં સમસૂત્રજિહ્વમ્ | પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમ્ ||૩૨||

અવિષશ્ચ કીદૃશ ઇત્યાહ- પ્રસન્નદોષમિત્યાદિ| પ્રસન્નદોષં સ્વભાવાવસ્થિતવાતાદિકં, પ્રકૃતિસ્થધાતું દધતીતિ ધાતવો રસાદયો મલાશ્ચ| અન્નાભિકાઙ્ક્ષં ભોજનાભિલાષિણં, એતેન સમાગ્નિત્વમુક્તમ્| સમસૂત્રજિહ્વમિતિ સમસૂત્રા જિહ્વા યસ્ય સ તથા તમ્| એતદુક્તં ભવતિ- નિર્વિષસ્ય હિ પુરુષસ્ય ચિત્તેન સહ સમસૂત્રતયા જિહ્વા રસવેદિની ભવતિ, સવિષસ્ય વિષપ્રભાવેણ દૂષિતચિત્તત્વાજ્જિહ્વા રસવેદિની ન ભવતીત્યર્થઃ| અનેન શ્લોકેન `સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ’ ઇત્યાદિશ્લોકસ્ય સર્વ એવાર્થો નિબદ્ધઃ| વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમિતિ ઉક્તલક્ષણઃ પુરુષોઽવિષો ભવતિ, વિપરીતલક્ષણસ્તુ વિષાતુરઃ| તથા હિ,- “પ્રવૃદ્ધદોષં વિકૃતિસ્થધાતુમનન્નકાઙ્ક્ષં ક્ષતસૂત્રજિહ્વમ્| વિરુદ્ધવર્ણેન્દ્રિયચિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેત્ સવિષં મનુષ્યમ્”- ઇતિ| `સમમૂત્રવિટ્કં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તચ્ચ સુબોધમ્| ઇદં સવિષાવિષલક્ષણં તીક્ષ્ણતમે સ્થાવરવિષે સર્પદષ્ટે ચ દ્રષ્ટવ્યં, નતુ મન્દવિષે ચિરેણ ધાતુદૂષણકરે મૂષિકવિષે કીટવિષેષુ ચ; અત એવોત્તરત્ર મૂષિકકીટવિકલ્પાવિતિ| જેજ્જટસ્તુ મૂષિકકલ્પાનન્તરં દુન્દુભિસ્વનીયં કલ્પં પઠતિ||૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને દુન્દુભિસ્વનીયકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||