3. jaṅgamaviṣavijñānīyakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

જઙ્ગમસ્ય વિષસ્યોક્તાન્યધિષ્ઠાનાનિ ષોડશ | સમાસેન મયા યાનિ વિસ્તરસ્તેષુ વક્ષ્યતે ||૩|| તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશ- વિશર્ધિતતુણ્ડાસ્થિપિત્તશૂકશવાનીતિ ||૪||

તાન્યેવાધિષ્ઠાનાનિ નિર્દિશન્નાહ- તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસેત્યાદિ| નિઃશ્વાસઃ ફૂત્કારઃ, વિશર્ધિતં પાયુકૃતઃ કુત્સિતશબ્દઃ, શૂકં કીટલોમ, કીટાનાં સર્પાણાં ચ વિગતપ્રાણાનાં દેહઃ શવઃ| વૃદ્ધવાગ્ભટસ્તુ તુણ્ડવિશર્ધિતસ્થાને અલ(આર)શોણિતે પઠતિ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાસ્તુ દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારશ્વવાનરમકરમણ્ડૂકપાકમત્સ્યગોધાશમ્બૂકપ્રચલાકગૃહગોધિકાચતુષ્પાદકીટાસ્તથાઽન્યે દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, ચિપિટપિચ્ચિટકકષાયવાસિકસર્ષપકતોટકવર્ચઃકીટકૌણ્ડિન્યકાઃ શકૃન્મૂત્રવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, લૂતા લાલામૂત્રપુરીષમુખસન્દંશનખશુક્રાર્તવવિષાઃ , વૃશ્ચિકવિશ્વમ્ભરવરટીરાજીવમત્સ્યોચ્ચિટિઙ્ગાઃ સમુદ્રવૃશ્ચિકાશ્ચાલ(ર)વિષાઃ, ચિત્રશિરઃસરાવકુર્દિશતદારુકારિમેદકસારિકામુખા મુખસન્દંશવિશર્ધિતમૂત્રપુરીષવિષાઃ, મક્ષિકાકણભજલાયુકા મુખસન્દંશવિષાઃ, વિષહતાસ્થિ સર્પકણ્ટકવરટીમત્સ્યાસ્થિ ચેત્યસ્થિવિષાણિ, શકુલીમત્સ્યરક્તરાજિવરકી(ટી)મત્સ્યાશ્ચ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડોચ્ચિટિઙ્ગવરટીશતપદીશૂકવલભિકાશૃઙ્ગિભ્રમરાઃ શૂકતુણ્ડવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ; શેષાસ્ત્વનુક્તા મુખસન્દંશવિષેષ્વેવ ગણયિતવ્યાઃ ||૫||

તત્રેત્યાદિ| દિવિ ભવા દિવ્યાઃ, ભૂમૌ ભવા ભૌમાઃ; એતચ્ચ પ્રાયિકં, સર્વેઽપિ સર્પા દંશાયતનવિષાઃ; તથા હિ સાવિત્રે,- “સર્વ એવ સર્પા દંશવિષા ભવન્તિ, મલદશનદંષ્ટ્રાચક્ષુર્લાલાનિઃશ્વાસેન્દ્રિયમૂત્રપુરીષપુચ્છૈઃ ”(?) ઇતિ| માર્જારેત્યાદિ| અત્ર માર્જારોક્ત્યૈવ વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયોઽભિપ્રેતાઃ| મકરો જલજન્તુરિત્યેકે, અન્યે આગ્નેયકીટપઠિતં મકરાકારત્વેન મકરં, કર્કટવૃશ્ચિકં મકરમન્યે| પાકમત્સ્યોઽપિ આગ્નેયેષ્વેવ પઠિતઃ કીટવિશેષઃ| ગોધા પઞ્ચનખી પવિત્રા સૌમ્યકીટપઠિતા; કૃષ્ણશબ્દસ્ય લોપાત્ કૃષ્ણગોધાં વિદુરન્યે| પ્રચલાકં સૌમ્યકીટપઠિતં કીટવિશેષમાહુઃ| ગૃહગોધિકા કોષ્ઠાગારી કોષ્ઠગૃહકારિકા| ચતુષ્પદકીટાઃ પ્રતિસૂર્યકાદયઃ| તથાઽન્યે મશકમક્ષિકાદયશ્ચ કીટાઃ| ચિપિટપિચ્ચિટકેત્યાદિ એતે કીટવિશેષા દેશાન્તરે લોકતો જ્ઞેયાઃ| વૃશ્ચિકેત્યાદિ| આરશબ્દેનાત્ર વૃશ્ચિકલાઙ્ગૂલાદિસ્થિતઃ કણ્ટકો ભણ્યતે, તસ્ય ચ સ્થૂલશૂકરૂપત્વાચ્છૂકગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં, અત એવ દૃષ્ટિનિઃશ્વાસેત્યાદિસૂત્રે પૃથઙ્નોદાહૃતમારગ્રહણમ્ | ગયદાસશ્ચાત્ર `આલાલવિષા’ ઇતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- આલાલં લાલા| ચિત્રશિર ઇત્યાદિ| વરકીમત્સ્યયોઃ સ્થાને કેચિદેકમેવ વરટી(કી)મત્સ્યં પઠન્તિ| ગતાસવો ગતપ્રાણાઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ભવન્તિ ચાત્ર- રાજ્ઞોઽરિદેશે રિપવસ્તૃણામ્બુમાર્ગાન્નધૂમશ્વસનાન્ વિષેણ | સન્દૂષયન્ત્યેભિરતિપ્રદુષ્ટાન્ વિજ્ઞાય લિઙ્ગૈરભિશોધયેત્તાન્ ||૬||

રાજ્ઞ ઇત્યાદિ| અરિદેશે પ્રવિષ્ટસ્ય રાજ્ઞોઽપિ રિપવઃ શત્રવઃ તૃણાદીન્ સન્દૂષયન્તિ| અન્નમ્ અન્નરક્ષાયામુક્તમપિ દેશાદિપ્રસઙ્ગેણાત્ર પુનરુક્તમ્| શ્વસનો વાયુઃ| એભિર્લિઙ્ગૈઃ વક્ષ્યમાણૈરિત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8

દુષ્ટં જલં પિચ્છિલમુગ્રગન્ધિ ફેનાન્વિતં રાજિભિરાવૃતં ચ | મણ્ડૂકમત્સ્યં મ્રિયતે વિહઙ્ગા મત્તાશ્ચ સાનૂપચરા ભ્રમન્તિ ||૭|| મજ્જન્તિ યે ચાત્ર નરાશ્વનાગાસ્તે છર્દિમોહજ્વરદાહશોફાન્ | ઋ(ગ)ચ્છન્તિ તેષામપહૃત્ય દોષાન્ દુષ્ટં જલં શોધયિતું યતેત ||૮||

દુષ્ટમિત્યાદિ| રાજિભિઃ કૃષ્ણાભિઃ| વિહઙ્ગા ઇત્યાદિ સાનૂપચરા અનૂપચરસહિતા વિહઙ્ગાઃ પક્ષિણો વિષવેગેન મત્તાઃ સન્તો ભ્રમન્તિ| ઋચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ| યતેત યત્નં કુર્વીત||૭-૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ધવાશ્વકર્ણાસનપારિભદ્રાન્ સપાટલાન્ સિદ્ધકમોક્ષકૌ ચ | દગ્ધ્વા સરાજદ્રુમસોમવલ્કાંસ્તદ્ભસ્મ શીતં વિતરેત્ સરઃસુ ||૯|| ભસ્માઞ્જલિં ચાપિ ઘટે નિધાય વિશોધયેદીપ્સિતમેવમમ્ભઃ |૧૦|

તદેવ દુષ્ટવારિપ્રશોધનૌષધં દર્શયન્નાહ- ધવાશ્વેત્યાદિ| અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધો ગન્ધમુણ્ડઃ અશ્વત્થસદૃશઃ, અસનો બીજકઃ, પારિભદ્રઃ ફલભદ્રો રક્તકુસુમઃ કણ્ટકી રોહિણીસદૃશપત્રઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ, રાજદ્રુમઃ કિરમાલકઃ, સોમવલ્કઃ કટ્વલઃ| વિતરેત્ નિઃક્ષિપેત્| સરઃસ્વિતિ બહુવચનમવહજ્જલોપલક્ષણં; વહજ્જલાનાં દૂષણમેવ દુષ્કરણમ્| સામાન્યજનાર્થં સરસાં સંશોધનમભિધાય વિશિષ્ટજનાર્થમુદ્ધૃતજલસ્ય શોધનં દર્શયન્નાહ- ભસ્માઞ્જલિમિત્યાદિ| અઞ્જલિં ચતુઃપલં, તં ચ ઘટે દ્રોણપ્રમિતે જલે, નિધાય નિઃક્ષિપ્ય, ઈપ્સિતં વાઞ્છિતં શોધયેત્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ઘટં ગર્ગરીમાહ||૯||-

Adhikarana 7 (10-12) · Śloka 12

ક્ષિતિપ્રદેશં વિષદૂષિતં તુ શિલાતલં તીર્થમથેરિણં વા ||૧૦|| સ્પૃશન્તિ ગાત્રેણ તુ યેન યેન ગોવાજિનાગોષ્ટ્રખરા નરા વા | તચ્છૂનતાં યાત્યથ દહ્યતે ચ વિશીર્યતે રોમનખં તથૈવ ||૧૧|| તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈઃ પિષ્ટ્વા સુરાભિર્વિનિયોજ્ય માર્ગમ્ | સિઞ્ચેત્ પયોભિઃ સુમૃદન્વતૈસ્તં વિડઙ્ગપાઠાકટભીજલૈર્વા ||૧૨||

ક્ષિતિપ્રદેશમિત્યાદિ| તીર્થં નદ્યાદિઘટ્ટમ્| ઈરિણમ્ ઊષરમ્| અનન્તાં સર્વગન્ધૈઃ સહ સંયોજ્ય સુરાભિઃ પિષ્ટ્વા માર્ગં સિઞ્ચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુરાભિરિતિ બહુવચનાન્મધુગુડપિષ્ટકૃતાભિઃ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| સર્વગન્ધૈઃ એલાદિપરિપઠિતૈઃ| પયોભિઃ ક્ષીરૈઃ| મૃદન્વિતૈસ્તં માર્ગં સિઞ્ચેત્, વિડઙ્ગાદિજલૈર્વા માર્ગં સિઞ્ચેત્| મૃદિહ કૃષ્ણા પ્રાધાન્યકલ્પનયા| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈર્વચાં તુ પિષ્ટ્વા સુરયાઽનુમાર્ગમ્| સિઞ્ચેત્તથા મૃત્સહિતાભિરદ્ભિર્માર્ગોઽસ્તિ નાન્યો યદિ તેન ગચ્છેત્” ઇતિ| `પયોભિસ્તુ મૃદન્વિતૈઃ’ ઇત્યત્ર `વલ્મીકમૃદન્વિતાભિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વિષઘ્નત્વાદ્વલ્મીકસ્ય||૧૦-૧૨||

Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15

તૃણેષુ ભક્તેષુ ચ દૂષિતેષુ સીદન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ વમન્તિ ચાન્યે | વિડ્ભેદમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે તેષાં ચિકિત્સાં પ્રણયેદ્યથોક્તામ્ ||૧૩|| વિષાપહૈર્વાઽપ્યગદૈર્વિલિપ્ય વાદ્યાનિ ચિત્રાણ્યપિ વાદયેત | તારઃ સુતારઃ સસુરેન્દ્રગોપઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યઃ કુરુવિન્દભાગઃ ||૧૪|| પિત્તેન યુક્તઃ કપિલાન્વયેન વાદ્યપ્રલેપો વિહિતઃ પ્રશસ્તઃ | વાદ્યસ્ય શબ્દેન હિ યાન્તિ નાશં વિષાણિ ઘોરાણ્યપિ યાનિ સન્તિ ||૧૫||

તૃણેષ્વિત્યાદિ| સીદન્તિ અઙ્ગગ્લાનિયુક્તા ભવન્તિ| પ્રણયેદિત્યાદિ| અઙ્ગસાદાદિષુ યથોક્તાં ચિકિત્સાં વિષાપહૈર્દ્રવ્યૈર્યુક્તાં વિતરેત્| અગદૈર્વા દુન્દુભિસ્વનીયોક્તૈઃ, વાદ્યાનિ ભેરીપટહાદીનિ વિલિપ્ય વાદયેત્| અપરમપિ વાદ્યલેપમાહ- તાર ઇત્યાદિ| તારો રૂપ્યં, સુતારઃ પારદઃ; સુરેન્દ્રં સુવર્ણં, કુટજમન્યે; ગોપા સારિવા; કુરુવિન્દો મુસ્તા, નિશાનપાષાણ ઇત્યન્યે, ઉત્તમલોહિતરત્નં કુરુવિન્દ ઇત્યેકે||૧૩-૧૫||

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ધૂમેઽનિલે વા વિષસમ્પ્રયુક્તે ખગાઃ શ્રમાર્તાઃ પ્રપતન્તિ ભૂમૌ | કાસપ્રતિશ્યાયશિરોરુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નયનામયાશ્ચ ||૧૬|| લાક્ષાહરિદ્રાતિવિષાભયાબ્દહરેણુકૈલાદલવક્રકુષ્ઠમ્ | પ્રિયઙ્ગુકાં ચાપ્યનલે નિધાય ધૂમાનિલૌ ચાપિ વિશોધયેત ||૧૭||

લાક્ષેત્યાદિ| લાક્ષાદિદ્રવ્યં વહ્નૌ નિધાય ધૂમં વિશોધયેત, ચૂર્ણમનિલે વિકીર્ય પુનરનિલમિતિ| પ્રિયઙ્ગુકામિત્યત્ર `મધૂલિકાં’ કેચિત્ પઠન્તિ, ગુડૂચિકામિતિ ચ વિવૃણ્વન્તિ||૧૬-૧૭||

Adhikarana 10 (18-22) · Śloka 22

પ્રજામિમામાત્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ કિલ | અકરોદસુરો વિઘ્નં કૈટભો નામ દર્પિતઃ ||૧૮|| તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વૈ વક્ત્રાદ્બ્રહ્મણસ્તેજસો નિધેઃ | ક્રોધો વિગ્રહવાન્ ભૂત્વા નિપપાતાતિદારુણઃ ||૧૯|| સ તં દદાહ ગર્જન્તમન્તકાભં મહાબલમ્ | તતોઽસુરં ઘાતયિત્વા તત્તેજોઽવર્ધતાદ્ભુતમ્ ||૨૦|| તતો વિષાદો દેવાનામભવત્તં નિરીક્ષ્ય વૈ | વિષાદજનનત્વાચ્ચ વિષમિત્યભિધીયતે ||૨૧|| તતઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ શેષં તદા તં ક્રોધમીશ્વરઃ | વિન્યસ્તવાન્ સ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ||૨૨||

ચિકિત્સોપયોગિ વિષસ્ય મૂર્તિસ્વરૂપમાહ- પ્રજામિત્યાદિ| આત્મયોનેઃ આત્મા પરમપુરુષો યોનિઃ કારણં યસ્ય સ તથા તસ્ય; એતેનેશ્વરાદિકારણં નિરસ્ય સ્વયમ્ભૂત્વમુક્તમ્| કિલેત્યાગમસંવાદે| તત ઇત્યાદિ| વિગ્રહવાન્ શરીરવાન્| નિઃપપાત નિઃસૃતઃ| સ તમિત્યાદિ|- સ ક્રોધઃ પુરુષરૂપઃ, તં કૈટભં, દદાહ ભસ્મીકૃતવાન્| કિંવિશિષ્ટં કૈટભં? ગર્જન્તમિત્યાદિવિશેષણયુક્તમ્| તત્તેજઃ તસ્ય મૂર્તિમતઃ ક્રોધસ્ય તેજ ઇત્યર્થઃ| તત ઇત્યાદિ| વાક્કાયચિત્તાવસાદો વિષાદઃ| તત ઇત્યાદિ| વિન્યસ્તવાન્ વિનિઃક્ષિપ્તવાન્||૧૮-૨૨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

યથાઽવ્યક્તરસં તોયમન્તરીક્ષાન્મહીગતમ્ | તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ ||૨૩|| એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે | સ્વભાવાદેવ તં તસ્ય રસં સમનુવર્તતે ||૨૪||

વિષસ્ય નાનાવીર્યહેતુભૂતમુદ્દિશન્નાહ- યથાઽવ્યક્તરસમિત્યાદિ| યથા જલમેકરસમપ્યન્તરીક્ષાત્ પતિતં ભૂમિગતં તેષુ તેષુ પ્રદેશેષ્વાકાશગુણભૂયિષ્ઠાદિષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ નિશ્ચયેન દદાતિ, એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે સ્વભાવાદેવ તસ્ય તસ્ય રસં સમનુવર્તતે||૨૩-૨૪||

Adhikarana 12 (25-27) · Śloka 27

વિષે યસ્માદ્ગુણાઃ સર્વે તીક્ષ્ણાઃ પ્રાયેણ સન્તિ હિ | વિષં સર્વમતો જ્ઞેયં સર્વદોષપ્રકોપણમ્ ||૨૫|| તે તુ વૃત્તિં પ્રકુપિતા જહતિ સ્વાં વિષાર્દિતાઃ | નોપયાતિ વિષં પાકમતઃ પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ ચ ||૨૬|| શ્લેષ્મણાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદુચ્છ્વાસોઽસ્ય નિરુધ્યતે | વિસઞ્જ્ઞઃ સતિ જીવેઽપિ તસ્માત્તિષ્ઠતિ માનવઃ ||૨૭||

વિષે યસ્માદિત્યાદિ| યસ્માદ્વિષે યે ગુણાઃ સન્તિ તે સર્વે સ્વભાવતઃ સર્વદેહધાતુવિરોધેન તીક્ષ્ણા આશુકારિણઃ, પ્રાયેણ તેજોરૂપક્રોધાત્મકત્વાદ્વિષસ્ય; અતઃ સર્વમેવ વિષં સર્વદોષપ્રકોપણમ્| તે તુ વૃત્તિમિત્યાદિ| તે પ્રકુપિતા વાતાદયો વિષાર્દિતા વિષપીડિતાઃ સન્તઃ, સ્વાં વૃત્તિં વાતઃ પ્રસ્પન્દનાદિકાં, રાગપક્ત્યાદિકાં પિત્તં, સન્ધિસંશ્લેષાદિકાં કફઃ, ત્યજન્તિ; તેન ચ પિત્તસ્ય પક્ત્યભાવાદ્વિષં પાકં ન યાતિ, અતોઽપક્વં વિષં પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ, વિષવિલીનેન શ્લેષ્મણા નિરુદ્ધોચ્છ્વાસત્વાજ્જીવેઽપિ પ્રાણેઽપિ સતિ વિસઞ્જ્ઞો વિગતસમ્યગ્જ્ઞાનો માનવસ્તિષ્ઠતિ||૨૫-૨૭||

Adhikarana 13 (28-29) · Śloka 29

શુક્રવત્ સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્ | ક્રુદ્ધાનામેતિ ચાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ ||૨૮|| તેષાં બડિશવદ્દંષ્ટ્રાસ્તાસુ સજ્જતિ ચાગતમ્ | અનુદ્વૃત્તા વિષં તસ્માન્ન મુઞ્ચન્તિ ચ ભોગિનઃ ||૨૯||

શુક્રવદિત્યાદિ| સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્| ક્રુદ્ધાનામિત્યાદિ ક્રુદ્ધાનાં સર્પાણામઙ્ગેભ્યોઽવયવેભ્યો વિષમાગચ્છતિ; કિમિવ? શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ, નિર્મન્થનં વિશિષ્ટસ્ત્રીવરાઙ્ગવિલોડનહેતુરેવ હર્ષ ઉચ્યતે| તેષામિત્યાદિ| બડિશં મત્સ્યબન્ધનયન્ત્રમ્| સજ્જતિ સઙ્ગં યાતિ, સમ્બદ્ધં ભવતીત્યર્થઃ| અનુદ્વૃત્તા અનનુયોજિતા, અનુચ્છલિતા ઇતિ યાવત્; કર્ષણકૃતપરાવૃત્ત્યા હિ દંષ્ટ્રાણામધોમુખતેતિ| ભોગિનઃ સર્પાઃ||૨૮-૨૯||

Adhikarana 14 (30-31) · Śloka 32

યસ્માદત્યર્થમુષ્ણં ચ તીક્ષ્ણં ચ પઠિતં વિષમ્ | અતઃ સર્વવિષેષૂક્તઃ પરિષેકસ્તુ શીતલઃ ||૩૦|| મન્દં કીટેષુ નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં વિષમ્ | અતઃ કીટવિષે ચાપિ સ્વેદો ન પ્રતિષિધ્યતે ||૩૧|| કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્ |૩૨|

યસ્માદિત્યાદિ| કીટેષુ વિષં મન્દં નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં ભવતિ; અપિશબ્દાત્ કીટેષ્વપિ કેષુચિદુગ્રવિષેષુ ન સ્વેદઃ, અપિ તુ શીતલમેવ ચિકિત્સિતમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ,- `કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્સમુપાચરેત્’- ઇતિ||૩૦-૩૧||-

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 35

સ્વભાવાદેવ તિષ્ઠેત્તુ પ્રહારાદંશયોર્વિષમ્ ||૩૨|| વ્યાપ્ય સાવયવં દેહં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ | લૌલ્યાદ્વિષાન્વિતં માંસં યઃ ખાદેન્મૃતમાત્રયોઃ ||૩૩|| યથાવિષં સ રોગેણ ક્લિશ્યતે મ્રિયતેઽપિ વા | અતશ્ચાપ્યનયોર્માંસમભક્ષ્યં મૃતમાત્રયોઃ ||૩૪|| મુહૂર્તાત્તદુપાદેયં પ્રહારાદંશવર્જિતમ્ |૩૫|

ઇદાનીં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ પ્રહારદંશદેશમાંસમભક્ષ્યં મુહૂર્તાચ્ચ તદુપાદેયમુદ્દિશન્નાહ- સ્વભાવાદિત્યાદિ| દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ `પ્રાણિનોઃ’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર દિગ્ધવિદ્ધો વિષલિપ્તકાણ્ડાદિહતઃ, અહિદષ્ટઃ સર્પદષ્ટઃ| યથાવિષં વિષાનુસારેણેત્યર્થઃ||૩૨-૩૪||-

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37

સવાતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે ||૩૫|| આધ્માતોઽત્યર્થમુષ્ણાસ્રો વિવર્ણઃ સાદપીડિતઃ | ઉદ્વમત્યથ ફેનં ચ વિષપીતં તમાદિશેત્ ||૩૬|| ન ચાસ્ય હૃદયં વહ્નિર્વિષજુષ્ટં દહત્યપિ | તદ્ધિ સ્થાનં ચેતનાયાઃ સ્વભાવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ||૩૭||

ઇદાનીં વિષપીતસ્ય પ્રાણૈઃ પરિત્યજ્યમાનસ્ય મૃતસ્ય ચ લક્ષણમાહ- સવાતમિત્યાદિ| અસ્રં નયનજલમ્| વિવર્ણઃ અત્યર્થં કૃષ્ણશ્યામપીતવર્ણઃ| સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| વિવર્ણ ઇતિ મૃતસ્ય લક્ષણં, શેષં સર્વં મ્રિયમાણસ્ય લક્ષણમ્| અસ્ય વિષપાનમૃતસ્ય વિષજુષ્ટં હૃદયં વહ્નિરપિ ન દહતિ; કુતો હૃદયમેવ વિષજુષ્ટં? હિ યસ્માત્તદ્વિષં ચેતનાસ્થાનં હૃદયં સ્વભાવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ; અત એવ ચ વિષપાનમૃતસ્ય હૃદયમદાહ્યં વિષવ્યાપ્તત્વાત્||૩૫-૩૭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ | યામ્યે સપિત્ર્યે પરિવર્જનીયા ઋક્ષે નરા મર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ ||૩૮||

ઇદાનીં વર્જ્યપ્રહારાદંશહૃદયપ્રસઙ્ગેન વિશિષ્ટદેશાદિદ્વારેણ વર્જનીયાન્ દષ્ટાનાહ- અશ્વત્થેત્યાદિ| યામ્યે ભરણ્યાં, પિત્ર્યે મઘાયાં, ઋક્ષે નક્ષત્રે||૩૮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 40

દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ | અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલપ્રમેહિષ્વથ ગર્ભિણીષુ ||૩૯|| વૃદ્ધાતુરક્ષીણબુભુક્ષિતેષુ રૂક્ષેષુ ભીરુષ્વથ દુર્દિનેષુ |૪૦|

દર્વીકરાણામિત્યાદિ| દર્વીકરાણાં ફણિનાં, સર્વાણિ અશેષવિષાણિ, ઉષ્ણે ઉષ્ણકાલે, દ્વિગુણીભવન્તિ દ્વિગુણશક્તીનિ ભવન્તિ; `સર્વાણિ ચોર્ધ્વં દ્વિગુણીભવન્તિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ઊર્ધ્વમ્ ઊર્ધ્વદેશે ઇત્યર્થઃ| અજીર્ણપિત્તાદિષ્વપિ દ્વિગુણત્વમાહ- અજીર્ણેત્યાદિ||૩૯||-

Adhikarana 19 (40-44) · Śloka 44

શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સમ્ભવન્તિ ||૪૦|| શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમહર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્ | જિહ્વા સિતા યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવભઙ્ગશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ ||૪૧|| કૃષ્ણઃ સરક્તઃ શ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ સ વર્જનીયઃ | વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય ||૪૨|| દંષ્ટ્રાનિપાતાઃ સકલાશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેત્તુ | ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાઽપ્યથવા વિવર્ણમ્ ||૪૩|| સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જહ્યાન્નરં તત્ર ન કર્મ કુર્યાત્ ||૪૪||

શસ્ત્રેત્યાદિ| લતાભિરભિહતેઽઙ્ગે રાજ્યો રેખા નોચ્છલન્તિ| જિહ્વેત્યાદિ| સિતા શ્વેતા, અસિતા કૃષ્ણા વા ભવતીત્યર્થઃ| કેશશાતઃ કેશચ્યવનમ્| નાસાવભઙ્ગો નાસાસ્રોતોવૈગુણ્યં, તચ્ચાનુનાસિકવાક્યત્વેન જ્ઞેયમ્| કણ્ઠભઙ્ગઃ સ્વરસાદઃ| દંશો ભક્ષિતસ્થાનમ્| હન્વોઃ મુખસન્ધ્યોઃ| સ્થિરત્વમ્ અચલનમ્| વર્તિરિત્યાદિ વર્તિઃ કફવર્તિઃ| ઉન્મત્તેત્યાદિ| ઉન્મત્તં વાતુલમ્| અત્યર્થમુપદ્રુતમ્ ઉપદ્રવબહુલમ્| સારિષ્ટં મરણલક્ષણસહિતમ્| અવેગિનં લહરીવર્જિતમ્| જહ્યાત્ ત્યજેત્||૪૦-૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||