3. jaṅgamaviṣavijñānīyakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

જઙ્ગમસ્ય વિષસ્યોક્તાન્યધિષ્ઠાનાનિ ષોડશ | સમાસેન મયા યાનિ વિસ્તરસ્તેષુ વક્ષ્યતે ||૩|| તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશ- વિશર્ધિતતુણ્ડાસ્થિપિત્તશૂકશવાનીતિ ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાસ્તુ દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારશ્વવાનરમકરમણ્ડૂકપાકમત્સ્યગોધાશમ્બૂકપ્રચલાકગૃહગોધિકાચતુષ્પાદકીટાસ્તથાઽન્યે દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, ચિપિટપિચ્ચિટકકષાયવાસિકસર્ષપકતોટકવર્ચઃકીટકૌણ્ડિન્યકાઃ શકૃન્મૂત્રવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, લૂતા લાલામૂત્રપુરીષમુખસન્દંશનખશુક્રાર્તવવિષાઃ , વૃશ્ચિકવિશ્વમ્ભરવરટીરાજીવમત્સ્યોચ્ચિટિઙ્ગાઃ સમુદ્રવૃશ્ચિકાશ્ચાલ(ર)વિષાઃ, ચિત્રશિરઃસરાવકુર્દિશતદારુકારિમેદકસારિકામુખા મુખસન્દંશવિશર્ધિતમૂત્રપુરીષવિષાઃ, મક્ષિકાકણભજલાયુકા મુખસન્દંશવિષાઃ, વિષહતાસ્થિ સર્પકણ્ટકવરટીમત્સ્યાસ્થિ ચેત્યસ્થિવિષાણિ, શકુલીમત્સ્યરક્તરાજિવરકી(ટી)મત્સ્યાશ્ચ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડોચ્ચિટિઙ્ગવરટીશતપદીશૂકવલભિકાશૃઙ્ગિભ્રમરાઃ શૂકતુણ્ડવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ; શેષાસ્ત્વનુક્તા મુખસન્દંશવિષેષ્વેવ ગણયિતવ્યાઃ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ભવન્તિ ચાત્ર- રાજ્ઞોઽરિદેશે રિપવસ્તૃણામ્બુમાર્ગાન્નધૂમશ્વસનાન્ વિષેણ | સન્દૂષયન્ત્યેભિરતિપ્રદુષ્ટાન્ વિજ્ઞાય લિઙ્ગૈરભિશોધયેત્તાન્ ||૬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8

દુષ્ટં જલં પિચ્છિલમુગ્રગન્ધિ ફેનાન્વિતં રાજિભિરાવૃતં ચ | મણ્ડૂકમત્સ્યં મ્રિયતે વિહઙ્ગા મત્તાશ્ચ સાનૂપચરા ભ્રમન્તિ ||૭|| મજ્જન્તિ યે ચાત્ર નરાશ્વનાગાસ્તે છર્દિમોહજ્વરદાહશોફાન્ | ઋ(ગ)ચ્છન્તિ તેષામપહૃત્ય દોષાન્ દુષ્ટં જલં શોધયિતું યતેત ||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ધવાશ્વકર્ણાસનપારિભદ્રાન્ સપાટલાન્ સિદ્ધકમોક્ષકૌ ચ | દગ્ધ્વા સરાજદ્રુમસોમવલ્કાંસ્તદ્ભસ્મ શીતં વિતરેત્ સરઃસુ ||૯|| ભસ્માઞ્જલિં ચાપિ ઘટે નિધાય વિશોધયેદીપ્સિતમેવમમ્ભઃ |૧૦|

Adhikarana 7 (10-12) · Śloka 12

ક્ષિતિપ્રદેશં વિષદૂષિતં તુ શિલાતલં તીર્થમથેરિણં વા ||૧૦|| સ્પૃશન્તિ ગાત્રેણ તુ યેન યેન ગોવાજિનાગોષ્ટ્રખરા નરા વા | તચ્છૂનતાં યાત્યથ દહ્યતે ચ વિશીર્યતે રોમનખં તથૈવ ||૧૧|| તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈઃ પિષ્ટ્વા સુરાભિર્વિનિયોજ્ય માર્ગમ્ | સિઞ્ચેત્ પયોભિઃ સુમૃદન્વતૈસ્તં વિડઙ્ગપાઠાકટભીજલૈર્વા ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15

તૃણેષુ ભક્તેષુ ચ દૂષિતેષુ સીદન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ વમન્તિ ચાન્યે | વિડ્ભેદમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે તેષાં ચિકિત્સાં પ્રણયેદ્યથોક્તામ્ ||૧૩|| વિષાપહૈર્વાઽપ્યગદૈર્વિલિપ્ય વાદ્યાનિ ચિત્રાણ્યપિ વાદયેત | તારઃ સુતારઃ સસુરેન્દ્રગોપઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યઃ કુરુવિન્દભાગઃ ||૧૪|| પિત્તેન યુક્તઃ કપિલાન્વયેન વાદ્યપ્રલેપો વિહિતઃ પ્રશસ્તઃ | વાદ્યસ્ય શબ્દેન હિ યાન્તિ નાશં વિષાણિ ઘોરાણ્યપિ યાનિ સન્તિ ||૧૫||

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ધૂમેઽનિલે વા વિષસમ્પ્રયુક્તે ખગાઃ શ્રમાર્તાઃ પ્રપતન્તિ ભૂમૌ | કાસપ્રતિશ્યાયશિરોરુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નયનામયાશ્ચ ||૧૬|| લાક્ષાહરિદ્રાતિવિષાભયાબ્દહરેણુકૈલાદલવક્રકુષ્ઠમ્ | પ્રિયઙ્ગુકાં ચાપ્યનલે નિધાય ધૂમાનિલૌ ચાપિ વિશોધયેત ||૧૭||

Adhikarana 10 (18-22) · Śloka 22

પ્રજામિમામાત્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ કિલ | અકરોદસુરો વિઘ્નં કૈટભો નામ દર્પિતઃ ||૧૮|| તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વૈ વક્ત્રાદ્બ્રહ્મણસ્તેજસો નિધેઃ | ક્રોધો વિગ્રહવાન્ ભૂત્વા નિપપાતાતિદારુણઃ ||૧૯|| સ તં દદાહ ગર્જન્તમન્તકાભં મહાબલમ્ | તતોઽસુરં ઘાતયિત્વા તત્તેજોઽવર્ધતાદ્ભુતમ્ ||૨૦|| તતો વિષાદો દેવાનામભવત્તં નિરીક્ષ્ય વૈ | વિષાદજનનત્વાચ્ચ વિષમિત્યભિધીયતે ||૨૧|| તતઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ શેષં તદા તં ક્રોધમીશ્વરઃ | વિન્યસ્તવાન્ સ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ||૨૨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

યથાઽવ્યક્તરસં તોયમન્તરીક્ષાન્મહીગતમ્ | તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ ||૨૩|| એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે | સ્વભાવાદેવ તં તસ્ય રસં સમનુવર્તતે ||૨૪||

Adhikarana 12 (25-27) · Śloka 27

વિષે યસ્માદ્ગુણાઃ સર્વે તીક્ષ્ણાઃ પ્રાયેણ સન્તિ હિ | વિષં સર્વમતો જ્ઞેયં સર્વદોષપ્રકોપણમ્ ||૨૫|| તે તુ વૃત્તિં પ્રકુપિતા જહતિ સ્વાં વિષાર્દિતાઃ | નોપયાતિ વિષં પાકમતઃ પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ ચ ||૨૬|| શ્લેષ્મણાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદુચ્છ્વાસોઽસ્ય નિરુધ્યતે | વિસઞ્જ્ઞઃ સતિ જીવેઽપિ તસ્માત્તિષ્ઠતિ માનવઃ ||૨૭||

Adhikarana 13 (28-29) · Śloka 29

શુક્રવત્ સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્ | ક્રુદ્ધાનામેતિ ચાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ ||૨૮|| તેષાં બડિશવદ્દંષ્ટ્રાસ્તાસુ સજ્જતિ ચાગતમ્ | અનુદ્વૃત્તા વિષં તસ્માન્ન મુઞ્ચન્તિ ચ ભોગિનઃ ||૨૯||

Adhikarana 14 (30-31) · Śloka 32

યસ્માદત્યર્થમુષ્ણં ચ તીક્ષ્ણં ચ પઠિતં વિષમ્ | અતઃ સર્વવિષેષૂક્તઃ પરિષેકસ્તુ શીતલઃ ||૩૦|| મન્દં કીટેષુ નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં વિષમ્ | અતઃ કીટવિષે ચાપિ સ્વેદો ન પ્રતિષિધ્યતે ||૩૧|| કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્ |૩૨|

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 35

સ્વભાવાદેવ તિષ્ઠેત્તુ પ્રહારાદંશયોર્વિષમ્ ||૩૨|| વ્યાપ્ય સાવયવં દેહં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ | લૌલ્યાદ્વિષાન્વિતં માંસં યઃ ખાદેન્મૃતમાત્રયોઃ ||૩૩|| યથાવિષં સ રોગેણ ક્લિશ્યતે મ્રિયતેઽપિ વા | અતશ્ચાપ્યનયોર્માંસમભક્ષ્યં મૃતમાત્રયોઃ ||૩૪|| મુહૂર્તાત્તદુપાદેયં પ્રહારાદંશવર્જિતમ્ |૩૫|

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37

સવાતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે ||૩૫|| આધ્માતોઽત્યર્થમુષ્ણાસ્રો વિવર્ણઃ સાદપીડિતઃ | ઉદ્વમત્યથ ફેનં ચ વિષપીતં તમાદિશેત્ ||૩૬|| ન ચાસ્ય હૃદયં વહ્નિર્વિષજુષ્ટં દહત્યપિ | તદ્ધિ સ્થાનં ચેતનાયાઃ સ્વભાવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ||૩૭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ | યામ્યે સપિત્ર્યે પરિવર્જનીયા ઋક્ષે નરા મર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ ||૩૮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 40

દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ | અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલપ્રમેહિષ્વથ ગર્ભિણીષુ ||૩૯|| વૃદ્ધાતુરક્ષીણબુભુક્ષિતેષુ રૂક્ષેષુ ભીરુષ્વથ દુર્દિનેષુ |૪૦|

Adhikarana 19 (40-44) · Śloka 44

શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સમ્ભવન્તિ ||૪૦|| શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમહર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્ | જિહ્વા સિતા યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવભઙ્ગશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ ||૪૧|| કૃષ્ણઃ સરક્તઃ શ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ સ વર્જનીયઃ | વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય ||૪૨|| દંષ્ટ્રાનિપાતાઃ સકલાશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેત્તુ | ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાઽપ્યથવા વિવર્ણમ્ ||૪૩|| સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જહ્યાન્નરં તત્ર ન કર્મ કુર્યાત્ ||૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||