3. jaṅgamaviṣavijñānīyakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ஜங்கமவிஷவிஜ்ஞாநீயஂ கல்பஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாத இத்யாதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ஜங்கமஸ்ய விஷஸ்யோக்தாந்யதிஷ்டாநாநி ஷோடஶ | ஸமாஸேந மயா யாநி விஸ்தரஸ்தேஷு வக்ஷ்யதே ||௩|| தத்ர, தஷ்டிநிஃஶ்வாஸதஂஷ்ட்ராநகமூத்ரபுரீஷஶுக்ரலாலார்தவமுகஸந்தஂஶ- விஶர்திததுண்டாஸ்திபித்தஶூகஶவாநீதி ||௪||

தாந்யேவாதிஷ்டாநாநி நிர்திஶந்நாஹ- தத்ர தஷ்டிநிஃஶ்வாஸேத்யாதி| நிஃஶ்வாஸஃ பூத்காரஃ, விஶர்திதஂ பாயுகதஃ குத்ஸிதஶப்தஃ, ஶூகஂ கீடலோம, கீடாநாஂ ஸர்பாணாஂ ச விகதப்ராணாநாஂ தேஹஃ ஶவஃ| வத்தவாக்படஸ்து துண்டவிஶர்திதஸ்தாநே அல(ஆர)ஶோணிதே படதி||௩-௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

தத்ர, தஷ்டிநிஃஶ்வாஸவிஷா திவ்யாஃ ஸர்பாஃ, பௌமாஸ்து தஂஷ்ட்ராவிஷாஃ, மார்ஜாரஶ்வவாநரமகரமண்டூகபாகமத்ஸ்யகோதாஶம்பூகப்ரசலாககஹகோதிகாசதுஷ்பாதகீடாஸ்ததாऽந்யே தஂஷ்ட்ராநகவிஷாஃ, சிபிடபிச்சிடககஷாயவாஸிகஸர்ஷபகதோடகவர்சஃகீடகௌண்டிந்யகாஃ ஶகந்மூத்ரவிஷாஃ, மூஷிகாஃ ஶுக்ரவிஷாஃ, லூதா லாலாமூத்ரபுரீஷமுகஸந்தஂஶநகஶுக்ரார்தவவிஷாஃ , வஶ்சிகவிஶ்வம்பரவரடீராஜீவமத்ஸ்யோச்சிடிங்காஃ ஸமுத்ரவஶ்சிகாஶ்சால(ர)விஷாஃ, சித்ரஶிரஃஸராவகுர்திஶததாருகாரிமேதகஸாரிகாமுகா முகஸந்தஂஶவிஶர்திதமூத்ரபுரீஷவிஷாஃ, மக்ஷிகாகணபஜலாயுகா முகஸந்தஂஶவிஷாஃ, விஷஹதாஸ்தி ஸர்பகண்டகவரடீமத்ஸ்யாஸ்தி சேத்யஸ்திவிஷாணி, ஶகுலீமத்ஸ்யரக்தராஜிவரகீ(டீ)மத்ஸ்யாஶ்ச பித்தவிஷாஃ, ஸூக்ஷ்மதுண்டோச்சிடிங்கவரடீஶதபதீஶூகவலபிகாஶங்கிப்ரமராஃ ஶூகதுண்டவிஷாஃ, கீடஸர்பதேஹா கதாஸவஃ ஶவவிஷாஃ; ஶேஷாஸ்த்வநுக்தா முகஸந்தஂஶவிஷேஷ்வேவ கணயிதவ்யாஃ ||௫||

தத்ரேத்யாதி| திவி பவா திவ்யாஃ, பூமௌ பவா பௌமாஃ; ஏதச்ச ப்ராயிகஂ, ஸர்வேऽபி ஸர்பா தஂஶாயதநவிஷாஃ; ததா ஹி ஸாவித்ரே,- “ஸர்வ ஏவ ஸர்பா தஂஶவிஷா பவந்தி, மலதஶநதஂஷ்ட்ராசக்ஷுர்லாலாநிஃஶ்வாஸேந்த்ரியமூத்ரபுரீஷபுச்சைஃ ”(?) இதி| மார்ஜாரேத்யாதி| அத்ர மார்ஜாரோக்த்யைவ வ்யாலா வ்யாக்ராதயோऽபிப்ரேதாஃ| மகரோ ஜலஜந்துரித்யேகே, அந்யே ஆக்நேயகீடபடிதஂ மகராகாரத்வேந மகரஂ, கர்கடவஶ்சிகஂ மகரமந்யே| பாகமத்ஸ்யோऽபி ஆக்நேயேஷ்வேவ படிதஃ கீடவிஶேஷஃ| கோதா பஞ்சநகீ பவித்ரா ஸௌம்யகீடபடிதா; கஷ்ணஶப்தஸ்ய லோபாத் கஷ்ணகோதாஂ விதுரந்யே| ப்ரசலாகஂ ஸௌம்யகீடபடிதஂ கீடவிஶேஷமாஹுஃ| கஹகோதிகா கோஷ்டாகாரீ கோஷ்டகஹகாரிகா| சதுஷ்பதகீடாஃ ப்ரதிஸூர்யகாதயஃ| ததாऽந்யே மஶகமக்ஷிகாதயஶ்ச கீடாஃ| சிபிடபிச்சிடகேத்யாதி ஏதே கீடவிஶேஷா தேஶாந்தரே லோகதோ ஜ்ஞேயாஃ| வஶ்சிகேத்யாதி| ஆரஶப்தேநாத்ர வஶ்சிகலாங்கூலாதிஸ்திதஃ கண்டகோ பண்யதே, தஸ்ய ச ஸ்தூலஶூகரூபத்வாச்சூகக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ, அத ஏவ தஷ்டிநிஃஶ்வாஸேத்யாதிஸூத்ரே பதங்நோதாஹதமாரக்ரஹணம் | கயதாஸஶ்சாத்ர `ஆலாலவிஷா’ இதி படதி, வ்யாக்யாநயதி ச- ஆலாலஂ லாலா| சித்ரஶிர இத்யாதி| வரகீமத்ஸ்யயோஃ ஸ்தாநே கேசிதேகமேவ வரடீ(கீ)மத்ஸ்யஂ படந்தி| கதாஸவோ கதப்ராணாஃ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

பவந்தி சாத்ர- ராஜ்ஞோऽரிதேஶே ரிபவஸ்தணாம்புமார்காந்நதூமஶ்வஸநாந் விஷேண | ஸந்தூஷயந்த்யேபிரதிப்ரதுஷ்டாந் விஜ்ஞாய லிங்கைரபிஶோதயேத்தாந் ||௬||

ராஜ்ஞ இத்யாதி| அரிதேஶே ப்ரவிஷ்டஸ்ய ராஜ்ஞோऽபி ரிபவஃ ஶத்ரவஃ தணாதீந் ஸந்தூஷயந்தி| அந்நம் அந்நரக்ஷாயாமுக்தமபி தேஶாதிப்ரஸங்கேணாத்ர புநருக்தம்| ஶ்வஸநோ வாயுஃ| ஏபிர்லிங்கைஃ வக்ஷ்யமாணைரித்யர்தஃ||௬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8

துஷ்டஂ ஜலஂ பிச்சிலமுக்ரகந்தி பேநாந்விதஂ ராஜிபிராவதஂ ச | மண்டூகமத்ஸ்யஂ ம்ரியதே விஹங்கா மத்தாஶ்ச ஸாநூபசரா ப்ரமந்தி ||௭|| மஜ்ஜந்தி யே சாத்ர நராஶ்வநாகாஸ்தே சர்திமோஹஜ்வரதாஹஶோபாந் | (க)ச்சந்தி தேஷாமபஹத்ய தோஷாந் துஷ்டஂ ஜலஂ ஶோதயிதுஂ யதேத ||௮||

துஷ்டமித்யாதி| ராஜிபிஃ கஷ்ணாபிஃ| விஹங்கா இத்யாதி ஸாநூபசரா அநூபசரஸஹிதா விஹங்காஃ பக்ஷிணோ விஷவேகேந மத்தாஃ ஸந்தோ ப்ரமந்தி| ச்சந்தி ப்ராப்நுவந்தி| யதேத யத்நஂ குர்வீத||௭-௮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

தவாஶ்வகர்ணாஸநபாரிபத்ராந் ஸபாடலாந் ஸித்தகமோக்ஷகௌ ச | தக்த்வா ஸராஜத்ருமஸோமவல்காஂஸ்தத்பஸ்ம ஶீதஂ விதரேத் ஸரஃஸு ||௯|| பஸ்மாஞ்ஜலிஂ சாபி கடே நிதாய விஶோதயேதீப்ஸிதமேவமம்பஃ |௧௦|

ததேவ துஷ்டவாரிப்ரஶோதநௌஷதஂ தர்ஶயந்நாஹ- தவாஶ்வேத்யாதி| அஶ்வகர்ணஃ பூர்வதேஶே ப்ரஸித்தோ கந்தமுண்டஃ அஶ்வத்தஸதஶஃ, அஸநோ பீஜகஃ, பாரிபத்ரஃ பலபத்ரோ ரக்தகுஸுமஃ கண்டகீ ரோஹிணீஸதஶபத்ரஃ பூர்வதேஶே ப்ரஸித்தஃ, ராஜத்ருமஃ கிரமாலகஃ, ஸோமவல்கஃ கட்வலஃ| விதரேத் நிஃக்ஷிபேத்| ஸரஃஸ்விதி பஹுவசநமவஹஜ்ஜலோபலக்ஷணஂ; வஹஜ்ஜலாநாஂ தூஷணமேவ துஷ்கரணம்| ஸாமாந்யஜநார்தஂ ஸரஸாஂ ஸஂஶோதநமபிதாய விஶிஷ்டஜநார்தமுத்ததஜலஸ்ய ஶோதநஂ தர்ஶயந்நாஹ- பஸ்மாஞ்ஜலிமித்யாதி| அஞ்ஜலிஂ சதுஃபலஂ, தஂ ச கடே த்ரோணப்ரமிதே ஜலே, நிதாய நிஃக்ஷிப்ய, ஈப்ஸிதஂ வாஞ்சிதஂ ஶோதயேத்| ஜேஜ்ஜடாசார்யஸ்து கடஂ கர்கரீமாஹ||௯||-

Adhikarana 7 (10-12) · Śloka 12

க்ஷிதிப்ரதேஶஂ விஷதூஷிதஂ து ஶிலாதலஂ தீர்தமதேரிணஂ வா ||௧௦|| ஸ்பஶந்தி காத்ரேண து யேந யேந கோவாஜிநாகோஷ்ட்ரகரா நரா வா | தச்சூநதாஂ யாத்யத தஹ்யதே ச விஶீர்யதே ரோமநகஂ ததைவ ||௧௧|| தத்ராப்யநந்தாஂ ஸஹ ஸர்வகந்தைஃ பிஷ்ட்வா ஸுராபிர்விநியோஜ்ய மார்கம் | ஸிஞ்சேத் பயோபிஃ ஸுமதந்வதைஸ்தஂ விடங்கபாடாகடபீஜலைர்வா ||௧௨||

க்ஷிதிப்ரதேஶமித்யாதி| தீர்தஂ நத்யாதிகட்டம்| ஈரிணம் ஊஷரம்| அநந்தாஂ ஸர்வகந்தைஃ ஸஹ ஸஂயோஜ்ய ஸுராபிஃ பிஷ்ட்வா மார்கஂ ஸிஞ்சேதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸுராபிரிதி பஹுவசநாந்மதுகுடபிஷ்டகதாபிஃ| அநந்தா உத்பலஸாரிவா| ஸர்வகந்தைஃ ஏலாதிபரிபடிதைஃ| பயோபிஃ க்ஷீரைஃ| மதந்விதைஸ்தஂ மார்கஂ ஸிஞ்சேத், விடங்காதிஜலைர்வா மார்கஂ ஸிஞ்சேத்| மதிஹ கஷ்ணா ப்ராதாந்யகல்பநயா| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- “தத்ராப்யநந்தாஂ ஸஹ ஸர்வகந்தைர்வசாஂ து பிஷ்ட்வா ஸுரயாऽநுமார்கம்| ஸிஞ்சேத்ததா மத்ஸஹிதாபிரத்பிர்மார்கோऽஸ்தி நாந்யோ யதி தேந கச்சேத்” இதி| `பயோபிஸ்து மதந்விதைஃ’ இத்யத்ர `வல்மீகமதந்விதாபிஃ’ இதி கேசித் படந்தி, விஷக்நத்வாத்வல்மீகஸ்ய||௧௦-௧௨||

Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15

தணேஷு பக்தேஷு ச தூஷிதேஷு ஸீதந்தி மூர்ச்சந்தி வமந்தி சாந்யே | விட்பேதமச்சந்த்யதவா ம்ரியந்தே தேஷாஂ சிகித்ஸாஂ ப்ரணயேத்யதோக்தாம் ||௧௩|| விஷாபஹைர்வாऽப்யகதைர்விலிப்ய வாத்யாநி சித்ராண்யபி வாதயேத | தாரஃ ஸுதாரஃ ஸஸுரேந்த்ரகோபஃ ஸர்வைஶ்ச துல்யஃ குருவிந்தபாகஃ ||௧௪|| பித்தேந யுக்தஃ கபிலாந்வயேந வாத்யப்ரலேபோ விஹிதஃ ப்ரஶஸ்தஃ | வாத்யஸ்ய ஶப்தேந ஹி யாந்தி நாஶஂ விஷாணி கோராண்யபி யாநி ஸந்தி ||௧௫||

தணேஷ்வித்யாதி| ஸீதந்தி அங்கக்லாநியுக்தா பவந்தி| ப்ரணயேதித்யாதி| அங்கஸாதாதிஷு யதோக்தாஂ சிகித்ஸாஂ விஷாபஹைர்த்ரவ்யைர்யுக்தாஂ விதரேத்| அகதைர்வா துந்துபிஸ்வநீயோக்தைஃ, வாத்யாநி பேரீபடஹாதீநி விலிப்ய வாதயேத்| அபரமபி வாத்யலேபமாஹ- தார இத்யாதி| தாரோ ரூப்யஂ, ஸுதாரஃ பாரதஃ; ஸுரேந்த்ரஂ ஸுவர்ணஂ, குடஜமந்யே; கோபா ஸாரிவா; குருவிந்தோ முஸ்தா, நிஶாநபாஷாண இத்யந்யே, உத்தமலோஹிதரத்நஂ குருவிந்த இத்யேகே||௧௩-௧௫||

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

தூமேऽநிலே வா விஷஸம்ப்ரயுக்தே ககாஃ ஶ்ரமார்தாஃ ப்ரபதந்தி பூமௌ | காஸப்ரதிஶ்யாயஶிரோருஜஶ்ச பவந்தி தீவ்ரா நயநாமயாஶ்ச ||௧௬|| லாக்ஷாஹரித்ராதிவிஷாபயாப்தஹரேணுகைலாதலவக்ரகுஷ்டம் | ப்ரியங்குகாஂ சாப்யநலே நிதாய தூமாநிலௌ சாபி விஶோதயேத ||௧௭||

லாக்ஷேத்யாதி| லாக்ஷாதித்ரவ்யஂ வஹ்நௌ நிதாய தூமஂ விஶோதயேத, சூர்ணமநிலே விகீர்ய புநரநிலமிதி| ப்ரியங்குகாமித்யத்ர `மதூலிகாஂ’ கேசித் படந்தி, குடூசிகாமிதி ச விவண்வந்தி||௧௬-௧௭||

Adhikarana 10 (18-22) · Śloka 22

ப்ரஜாமிமாமாத்மயோநேர்ப்ரஹ்மணஃ ஸஜதஃ கில | அகரோதஸுரோ விக்நஂ கைடபோ நாம தர்பிதஃ ||௧௮|| தஸ்ய க்ருத்தஸ்ய வை வக்த்ராத்ப்ரஹ்மணஸ்தேஜஸோ நிதேஃ | க்ரோதோ விக்ரஹவாந் பூத்வா நிபபாதாதிதாருணஃ ||௧௯|| ஸ தஂ ததாஹ கர்ஜந்தமந்தகாபஂ மஹாபலம் | ததோऽஸுரஂ காதயித்வா தத்தேஜோऽவர்ததாத்புதம் ||௨௦|| ததோ விஷாதோ தேவாநாமபவத்தஂ நிரீக்ஷ்ய வை | விஷாதஜநநத்வாச்ச விஷமித்யபிதீயதே ||௨௧|| ததஃ ஸஷ்ட்வா ப்ரஜாஃ ஶேஷஂ ததா தஂ க்ரோதமீஶ்வரஃ | விந்யஸ்தவாந் ஸ பூதேஷு ஸ்தாவரேஷு சரேஷு ச ||௨௨||

சிகித்ஸோபயோகி விஷஸ்ய மூர்திஸ்வரூபமாஹ- ப்ரஜாமித்யாதி| ஆத்மயோநேஃ ஆத்மா பரமபுருஷோ யோநிஃ காரணஂ யஸ்ய ஸ ததா தஸ்ய; ஏதேநேஶ்வராதிகாரணஂ நிரஸ்ய ஸ்வயம்பூத்வமுக்தம்| கிலேத்யாகமஸஂவாதே| தத இத்யாதி| விக்ரஹவாந் ஶரீரவாந்| நிஃபபாத நிஃஸதஃ| ஸ தமித்யாதி|- ஸ க்ரோதஃ புருஷரூபஃ, தஂ கைடபஂ, ததாஹ பஸ்மீகதவாந்| கிஂவிஶிஷ்டஂ கைடபஂ? கர்ஜந்தமித்யாதிவிஶேஷணயுக்தம்| தத்தேஜஃ தஸ்ய மூர்திமதஃ க்ரோதஸ்ய தேஜ இத்யர்தஃ| தத இத்யாதி| வாக்காயசித்தாவஸாதோ விஷாதஃ| தத இத்யாதி| விந்யஸ்தவாந் விநிஃக்ஷிப்தவாந்||௧௮-௨௨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

யதாऽவ்யக்தரஸஂ தோயமந்தரீக்ஷாந்மஹீகதம் | தேஷு தேஷு ப்ரதேஶேஷு ரஸஂ தஂ தஂ நியச்சதி ||௨௩|| ஏவமேவ விஷஂ யத்யத்த்ரவ்யஂ வ்யாப்யாவதிஷ்டதே | ஸ்வபாவாதேவ தஂ தஸ்ய ரஸஂ ஸமநுவர்ததே ||௨௪||

விஷஸ்ய நாநாவீர்யஹேதுபூதமுத்திஶந்நாஹ- யதாऽவ்யக்தரஸமித்யாதி| யதா ஜலமேகரஸமப்யந்தரீக்ஷாத் பதிதஂ பூமிகதஂ தேஷு தேஷு ப்ரதேஶேஷ்வாகாஶகுணபூயிஷ்டாதிஷு ரஸஂ தஂ தஂ நியச்சதி நிஶ்சயேந ததாதி, ஏவமேவ விஷஂ யத்யத்த்ரவ்யஂ வ்யாப்யாவதிஷ்டதே ஸ்வபாவாதேவ தஸ்ய தஸ்ய ரஸஂ ஸமநுவர்ததே||௨௩-௨௪||

Adhikarana 12 (25-27) · Śloka 27

விஷே யஸ்மாத்குணாஃ ஸர்வே தீக்ஷ்ணாஃ ப்ராயேண ஸந்தி ஹி | விஷஂ ஸர்வமதோ ஜ்ஞேயஂ ஸர்வதோஷப்ரகோபணம் ||௨௫|| தே து வத்திஂ ப்ரகுபிதா ஜஹதி ஸ்வாஂ விஷார்திதாஃ | நோபயாதி விஷஂ பாகமதஃ ப்ராணாந் ருணத்தி ச ||௨௬|| ஶ்லேஷ்மணாऽऽவதமார்கத்வாதுச்ச்வாஸோऽஸ்ய நிருத்யதே | விஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸதி ஜீவேऽபி தஸ்மாத்திஷ்டதி மாநவஃ ||௨௭||

விஷே யஸ்மாதித்யாதி| யஸ்மாத்விஷே யே குணாஃ ஸந்தி தே ஸர்வே ஸ்வபாவதஃ ஸர்வதேஹதாதுவிரோதேந தீக்ஷ்ணா ஆஶுகாரிணஃ, ப்ராயேண தேஜோரூபக்ரோதாத்மகத்வாத்விஷஸ்ய; அதஃ ஸர்வமேவ விஷஂ ஸர்வதோஷப்ரகோபணம்| தே து வத்திமித்யாதி| தே ப்ரகுபிதா வாதாதயோ விஷார்திதா விஷபீடிதாஃ ஸந்தஃ, ஸ்வாஂ வத்திஂ வாதஃ ப்ரஸ்பந்தநாதிகாஂ, ராகபக்த்யாதிகாஂ பித்தஂ, ஸந்திஸஂஶ்லேஷாதிகாஂ கபஃ, த்யஜந்தி; தேந ச பித்தஸ்ய பக்த்யபாவாத்விஷஂ பாகஂ ந யாதி, அதோऽபக்வஂ விஷஂ ப்ராணாந் ருணத்தி, விஷவிலீநேந ஶ்லேஷ்மணா நிருத்தோச்ச்வாஸத்வாஜ்ஜீவேऽபி ப்ராணேऽபி ஸதி விஸஞ்ஜ்ஞோ விகதஸம்யக்ஜ்ஞாநோ மாநவஸ்திஷ்டதி||௨௫-௨௭||

Adhikarana 13 (28-29) · Śloka 29

ஶுக்ரவத் ஸர்வஸர்பாணாஂ விஷஂ ஸர்வஶரீரகம் | க்ருத்தாநாமேதி சாங்கேப்யஃ ஶுக்ரஂ நிர்மந்தநாதிவ ||௨௮|| தேஷாஂ படிஶவத்தஂஷ்ட்ராஸ்தாஸு ஸஜ்ஜதி சாகதம் | அநுத்வத்தா விஷஂ தஸ்மாந்ந முஞ்சந்தி ச போகிநஃ ||௨௯||

ஶுக்ரவதித்யாதி| ஸர்வஸர்பாணாஂ விஷஂ ஸர்வஶரீரகம்| க்ருத்தாநாமித்யாதி க்ருத்தாநாஂ ஸர்பாணாமங்கேப்யோऽவயவேப்யோ விஷமாகச்சதி; கிமிவ? ஶுக்ரஂ நிர்மந்தநாதிவ, நிர்மந்தநஂ விஶிஷ்டஸ்த்ரீவராங்கவிலோடநஹேதுரேவ ஹர்ஷ உச்யதே| தேஷாமித்யாதி| படிஶஂ மத்ஸ்யபந்தநயந்த்ரம்| ஸஜ்ஜதி ஸங்கஂ யாதி, ஸம்பத்தஂ பவதீத்யர்தஃ| அநுத்வத்தா அநநுயோஜிதா, அநுச்சலிதா இதி யாவத்; கர்ஷணகதபராவத்த்யா ஹி தஂஷ்ட்ராணாமதோமுகதேதி| போகிநஃ ஸர்பாஃ||௨௮-௨௯||

Adhikarana 14 (30-31) · Śloka 32

யஸ்மாதத்யர்தமுஷ்ணஂ ச தீக்ஷ்ணஂ ச படிதஂ விஷம் | அதஃ ஸர்வவிஷேஷூக்தஃ பரிஷேகஸ்து ஶீதலஃ ||௩௦|| மந்தஂ கீடேஷு நாத்யுஷ்ணஂ பஹுவாதகபஂ விஷம் | அதஃ கீடவிஷே சாபி ஸ்வேதோ ந ப்ரதிஷித்யதே ||௩௧|| கீடைர்தஷ்டாநுக்ரவிஷைஃ ஸர்பவத் ஸமுபாசரேத் |௩௨|

யஸ்மாதித்யாதி| கீடேஷு விஷஂ மந்தஂ நாத்யுஷ்ணஂ பஹுவாதகபஂ பவதி; அபிஶப்தாத் கீடேஷ்வபி கேஷுசிதுக்ரவிஷேஷு ந ஸ்வேதஃ, அபி து ஶீதலமேவ சிகித்ஸிதம்| ததா ச வக்ஷ்யதி,- `கீடைர்தஷ்டாநுக்ரவிஷைஃ ஸர்பவத்ஸமுபாசரேத்’- இதி||௩௦-௩௧||-

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 35

ஸ்வபாவாதேவ திஷ்டேத்து ப்ரஹாராதஂஶயோர்விஷம் ||௩௨|| வ்யாப்ய ஸாவயவஂ தேஹஂ திக்தவித்தாஹிதஷ்டயோஃ | லௌல்யாத்விஷாந்விதஂ மாஂஸஂ யஃ காதேந்மதமாத்ரயோஃ ||௩௩|| யதாவிஷஂ ஸ ரோகேண க்லிஶ்யதே ம்ரியதேऽபி வா | அதஶ்சாப்யநயோர்மாஂஸமபக்ஷ்யஂ மதமாத்ரயோஃ ||௩௪|| முஹூர்தாத்ததுபாதேயஂ ப்ரஹாராதஂஶவர்ஜிதம் |௩௫|

இதாநீஂ திக்தவித்தாஹிதஷ்டயோஃ ப்ரஹாரதஂஶதேஶமாஂஸமபக்ஷ்யஂ முஹூர்தாச்ச ததுபாதேயமுத்திஶந்நாஹ- ஸ்வபாவாதித்யாதி| திக்தவித்தாஹிதஷ்டயோஃ `ப்ராணிநோஃ’ இதி ஶேஷஃ| அத்ர திக்தவித்தோ விஷலிப்தகாண்டாதிஹதஃ, அஹிதஷ்டஃ ஸர்பதஷ்டஃ| யதாவிஷஂ விஷாநுஸாரேணேத்யர்தஃ||௩௨-௩௪||-

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37

ஸவாதஂ கஹதூமாபஂ புரீஷஂ யோऽதிஸார்யதே ||௩௫|| ஆத்மாதோऽத்யர்தமுஷ்ணாஸ்ரோ விவர்ணஃ ஸாதபீடிதஃ | உத்வமத்யத பேநஂ ச விஷபீதஂ தமாதிஶேத் ||௩௬|| ந சாஸ்ய ஹதயஂ வஹ்நிர்விஷஜுஷ்டஂ தஹத்யபி | தத்தி ஸ்தாநஂ சேதநாயாஃ ஸ்வபாவாத்வ்யாப்ய திஷ்டதி ||௩௭||

இதாநீஂ விஷபீதஸ்ய ப்ராணைஃ பரித்யஜ்யமாநஸ்ய மதஸ்ய ச லக்ஷணமாஹ- ஸவாதமித்யாதி| அஸ்ரஂ நயநஜலம்| விவர்ணஃ அத்யர்தஂ கஷ்ணஶ்யாமபீதவர்ணஃ| ஸாதஃ அங்கக்லாநிஃ| விவர்ண இதி மதஸ்ய லக்ஷணஂ, ஶேஷஂ ஸர்வஂ ம்ரியமாணஸ்ய லக்ஷணம்| அஸ்ய விஷபாநமதஸ்ய விஷஜுஷ்டஂ ஹதயஂ வஹ்நிரபி ந தஹதி; குதோ ஹதயமேவ விஷஜுஷ்டஂ? ஹி யஸ்மாத்தத்விஷஂ சேதநாஸ்தாநஂ ஹதயஂ ஸ்வபாவாத்வ்யாப்ய திஷ்டதி; அத ஏவ ச விஷபாநமதஸ்ய ஹதயமதாஹ்யஂ விஷவ்யாப்தத்வாத்||௩௫-௩௭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

அஶ்வத்ததேவாயதநஶ்மஶாநவல்மீகஸந்த்யாஸு சதுஷ்பதேஷு | யாம்யே ஸபித்ர்யே பரிவர்ஜநீயா க்ஷே நரா மர்மஸு யே ச தஷ்டாஃ ||௩௮||

இதாநீஂ வர்ஜ்யப்ரஹாராதஂஶஹதயப்ரஸங்கேந விஶிஷ்டதேஶாதித்வாரேண வர்ஜநீயாந் தஷ்டாநாஹ- அஶ்வத்தேத்யாதி| யாம்யே பரண்யாஂ, பித்ர்யே மகாயாஂ, க்ஷே நக்ஷத்ரே||௩௮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 40

தர்வீகராணாஂ விஷமாஶுகாதி ஸர்வாணி சோஷ்ணே த்விகுணீபவந்தி | அஜீர்ணபித்தாதபபீடிதேஷு பாலப்ரமேஹிஷ்வத கர்பிணீஷு ||௩௯|| வத்தாதுரக்ஷீணபுபுக்ஷிதேஷு ரூக்ஷேஷு பீருஷ்வத துர்திநேஷு |௪௦|

தர்வீகராணாமித்யாதி| தர்வீகராணாஂ பணிநாஂ, ஸர்வாணி அஶேஷவிஷாணி, உஷ்ணே உஷ்ணகாலே, த்விகுணீபவந்தி த்விகுணஶக்தீநி பவந்தி; `ஸர்வாணி சோர்த்வஂ த்விகுணீபவந்தி’ இதி கேசித் படந்தி, ஊர்த்வம் ஊர்த்வதேஶே இத்யர்தஃ| அஜீர்ணபித்தாதிஷ்வபி த்விகுணத்வமாஹ- அஜீர்ணேத்யாதி||௩௯||-

Adhikarana 19 (40-44) · Śloka 44

ஶஸ்த்ரக்ஷதே யஸ்ய ந ரக்தமேதி ராஜ்யோ லதாபிஶ்ச ந ஸம்பவந்தி ||௪௦|| ஶீதாபிரத்பிஶ்ச ந ரோமஹர்ஷோ விஷாபிபூதஂ பரிவர்ஜயேத்தம் | ஜிஹ்வா ஸிதா யஸ்ய ச கேஶஶாதோ நாஸாவபங்கஶ்ச ஸகண்டபங்கஃ ||௪௧|| கஷ்ணஃ ஸரக்தஃ ஶ்வயதுஶ்ச தஂஶே ஹந்வோஃ ஸ்திரத்வஂ ச ஸ வர்ஜநீயஃ | வர்திர்கநா யஸ்ய நிரேதி வக்த்ராத்ரக்தஂ ஸ்ரவேதூர்த்வமதஶ்ச யஸ்ய ||௪௨|| தஂஷ்ட்ராநிபாதாஃ ஸகலாஶ்ச யஸ்ய தஂ சாபி வைத்யஃ பரிவர்ஜயேத்து | உந்மத்தமத்யர்தமுபத்ருதஂ வா ஹீநஸ்வரஂ வாऽப்யதவா விவர்ணம் ||௪௩|| ஸாரிஷ்டமத்யர்தமவேகிநஂ ச ஜஹ்யாந்நரஂ தத்ர ந கர்ம குர்யாத் ||௪௪||

ஶஸ்த்ரேத்யாதி| லதாபிரபிஹதேऽங்கே ராஜ்யோ ரேகா நோச்சலந்தி| ஜிஹ்வேத்யாதி| ஸிதா ஶ்வேதா, அஸிதா கஷ்ணா வா பவதீத்யர்தஃ| கேஶஶாதஃ கேஶச்யவநம்| நாஸாவபங்கோ நாஸாஸ்ரோதோவைகுண்யஂ, தச்சாநுநாஸிகவாக்யத்வேந ஜ்ஞேயம்| கண்டபங்கஃ ஸ்வரஸாதஃ| தஂஶோ பக்ஷிதஸ்தாநம்| ஹந்வோஃ முகஸந்த்யோஃ| ஸ்திரத்வம் அசலநம்| வர்திரித்யாதி வர்திஃ கபவர்திஃ| உந்மத்தேத்யாதி| உந்மத்தஂ வாதுலம்| அத்யர்தமுபத்ருதம் உபத்ரவபஹுலம்| ஸாரிஷ்டஂ மரணலக்ஷணஸஹிதம்| அவேகிநஂ லஹரீவர்ஜிதம்| ஜஹ்யாத் த்யஜேத்||௪௦-௪௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ கல்பஸ்தாநே ஜங்கமவிஷவிஜ்ஞாநீயோ நாம ததீயோऽத்யாயஃ ||௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ கல்பஸ்தாநே ததீயோऽத்யாயஃ||௩||