8. kīṭakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતઃ કીટકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| સર્પાણાં શુક્રવિણ્મૂત્રશવપૂત્યણ્ડસમ્ભવાઃ | વાય્વગ્ન્યમ્બુપ્રકૃતયઃ કીટાસ્તુ વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ||૩|| સર્વદોષપ્રકૃતિભિર્યુક્તાસ્તે પરિણામતઃ | કીટત્વેઽપિ સુઘોરાઃ સ્યુઃ, સર્વ એવ ચતુર્વિધાઃ ||૪||

તત્ર કીટાન્ હેતુલક્ષણસઙ્ખ્યાકર્મચિકિત્સિતૈર્નિર્દિશન્નાહ- સર્પાણામિત્યાદિ| સર્પાણાં દર્વીકરમણ્ડલિરાજિમતાં શુક્રાદિપઞ્ચસમ્ભવા યથાસઙ્ખ્યં વાય્વગ્ન્યમ્બુપ્રકૃતયઃ કીટાઃ| શવો મૃતસર્પશરીરં, તસ્ય પૂતિઃ શટનમ્| ત્રીન્ કીટાન્ દર્વીકરમણ્ડલિરાજિલસમ્બન્ધેન વાય્વાદિપ્રકૃતિક્રમાન્નિર્દિશ્ય ચતુર્થં સ્વભાવેન કર્મણા ચ નિર્દિશન્નાહ- સર્વદોષેત્યાદિ| સર્વદોષસ્વભાવૈર્યુક્તાઃ; પરિણામતઃ પરિણામો નામ ભિન્નજાતીયૈરનેકૈરેકીભાવેન કાર્યસ્યારમ્ભઃ, સ ચાત્ર દર્વીકરાદિભિન્નજાતીયૈર્વૈકરઞ્જાખ્યાપત્યોત્પાદનલક્ષણઃ, તસ્માત્| સુઘોરાઃ ત્રિદોષકોપનાઃ, વૈકરઞ્જસર્પજાતિશુક્રાદિસમ્ભવત્વેન| એકીકૃત્ય સઙ્ખ્યામાહ- સર્વ એવેત્યાદિ||૧-૪||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

કુમ્ભીનસસ્તુણ્ડિકેરી શૃઙ્ગી શતકુલીરકઃ | ઉચ્ચિટિઙ્ગોઽગ્નિનામા ચ ચિચ્ચિટિઙ્ગો મયૂરિકા ||૫|| આવર્તકસ્તથોરભ્રઃ સારિકામુખવૈદલૌ | શરાવકુર્દોઽભીરાજિઃ પરુષશ્ચિત્રશીર્ષકઃ ||૬|| શતબાહુશ્ચ યશ્ચાપિ રક્તરાજિશ્ચ કીર્તિતઃ | અષ્ટાદશેતિ વાયવ્યાઃ કીટાઃ પવનકોપનાઃ ||૭|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગા વાતનિમિત્તજાઃ |૮|

તાનેવ ચતુઃપ્રકારાન્ વાતાદિસ્વભાવૈર્નિર્દિશન્નાહ - કુમ્ભીનસ ઇત્યાદિ| એતે કીટકભેદા નાનાદેશીયલોકાદવગન્તવ્યાઃ, યતઃ સુવીરનન્દિવરાહજેજ્જટગયદાસાદિભિઃ ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતાઃ| વાતનિમિત્તજા રોગાસ્તોદાદયો જ્વરાદયશ્ચ| વાતપ્રકોપણાનાં કુમ્ભીનસાદીનાં મધ્યે શૃઙ્ગ્યુચ્ચિટિઙ્ગશરાવકુર્દચિત્રશીર્ષકાન્ વર્જયિત્વા શેષાશ્ચતુર્દશ મુખસન્દંશવિષાઃ||૫-૭||-

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12

કૌણ્ડિન્યકઃ કણભકો વરટી પત્રવૃશ્ચિકઃ ||૮|| વિનાસિકા બ્રાહ્મણિકા બિન્દુલો ભ્રમરસ્તથા | બાહ્યકી પિચ્ચિટઃ કુમ્ભી વર્ચઃકીટોઽરિમેદકઃ ||૯|| પદ્મકીટો દુન્દુભિકો મકરઃ શતપાદકઃ | પઞ્ચાલકઃ પાકમત્સ્યઃ કૃષ્ણતુણ્ડોઽથ ગર્દભી ||૧૦|| ક્લીતઃ કૃમિસરારી ચ યશ્ચાપ્યુત્ક્લેશકસ્તથા | એતે હ્યગ્નિપ્રકૃતયશ્ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ||૧૧|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ પિત્તનિમિત્તજાઃ |૧૨|

કૌણ્ડિન્યક ઇત્યાદિ| બિન્દુલસ્થાને `વિલુટ’ ઇતિ કેચિત્| પિત્તનિમિત્તજા દાહાદયો જ્વરાદયશ્ચ| પિત્તપ્રકોપણાનાં મધ્યે કૌણ્ડિન્યકવરટીભ્રમરપિચ્ચિટવર્ચઃકીટમકરશતપદપઞ્ચાલકપાકમત્સ્યકૃષ્ણતુણ્ડાન્ વિહાય શેષાશ્ચતુર્દશ મુખસન્દંશવિષાઃ||૮-૧૧||-

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15

વિશ્વમ્ભરઃ પઞ્ચશુક્લઃ પઞ્ચકૃષ્ણોઽથ કોકિલઃ ||૧૨|| સૈરેયકઃ પ્રચલકો વલભઃ કિટિભસ્તથા | સૂચીમુખઃ કૃષ્ણગોધા યશ્ચ કાષાયવાસિકઃ ||૧૩|| કીટો ગર્દભકશ્ચૈવ તથા ત્રોટક એવ ચ | ત્રયોદશૈતે સૌમ્યાઃ સ્યુઃ કીટાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપણાઃ ||૧૪|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ કફનિમિત્તજાઃ |૧૫|

વિશ્વમ્ભર ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મનિમિત્તજા રોગાઃ કણ્ડ્વાદયો જ્વરાદયશ્ચ| શ્લેષ્મપ્રકોપિણાં મધ્યે વિશ્વમ્ભરપ્રચલાકકૃષ્ણગોધાકાષાયવાસિકાંશ્ચતુરો વર્જયિત્વા નવાન્યે મુખસન્દંશવિષાઃ||૧૨-૧૪||-

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

તુઙ્ગીનાસો વિચિલકસ્તાલકો વાહકસ્તથા ||૧૫|| કોષ્ઠાગારી ક્રિમિકરો યશ્ચ મણ્ડલપુચ્છકઃ | તુણ્ડ(ઙ્ગ)નાભઃ સર્ષપિકો વલ્ગુલિઃ શમ્બુકસ્તથા ||૧૬|| અગ્નિકીટશ્ચ વિજ્ઞેયા દ્વાદશ પ્રાણનાશનાઃ | તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં વેગજ્ઞાનાનિ સર્પવત્ ||૧૭|| તાસ્તાશ્ચ વેદનાસ્તીવ્રા રોગા વૈ સાન્નિપાતિકાઃ | ક્ષારાગ્નિદગ્ધવદ્દંશો રક્તપીતસિતારુણઃ ||૧૮||

સર્વદોષપ્રકૃતિકાનાહ- તુઙ્ગીનાસ ઇત્યાદિ| તૈઃ સર્વદોષપ્રકૃતિકૈઃ પ્રાણનાશનૈઃ કીટૈઃ| તાસ્તાઃ તોદદાહકણ્ડ્વાદિકા વેદનાઃ, રોગા જ્વરાદયઃ| દંશ ઇત્યાદિ| રક્તપીતઃ પિત્તેન, સિતઃ કફેન, અરુણો વાતેન| સર્વદોષપ્રકૃતિકાનાં મધ્યે વાહકસર્ષપશમ્બૂકાન્ વર્જયિત્વા નવ મુખસન્દંશવિષાઃ||૧૫-૧૮||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23

જ્વરાઙ્ગમર્દરોમાઞ્ચવેદનાભિઃ સમન્વિતઃ | છર્દ્યતીસારતૃષ્ણાશ્ચ દાહો મૂર્ચ્છા વિજૃમ્ભિકા ||૧૯|| વેપથુશ્વાસહિક્કાશ્ચ દાહઃ શીતં ચ દારુણમ્ | પિડકોપચયઃ શોફો ગ્રન્થયો મણ્ડલાનિ ચ ||૨૦|| દદ્રવઃ કર્ણિકાશ્ચૈવ વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ | તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં યથાસ્વં ચાપ્યુપદ્રવાઃ ||૨૧|| યેઽન્યે તેષાં વિશેષાસ્તુ તૂર્ણં તેષાં સમાદિશેત્ | દૂષીવિષપ્રકોપાચ્ચ તથૈવ વિષલેપનાત્ ||૨૨|| લિઙ્ગં તીક્ષ્ણવિષેષ્વેત... |૨૩|

ઇદાનીં ચતુર્વિધાનપિ તાંસ્તીક્ષ્ણમન્દવિષભેદેન નિર્દિશન્નાહ- જ્વરાઙ્ગેત્યાદિ| શીતં ચ દારુણમિત્યત્ર ચકારાદ્દાહોઽપિ દારુણ એવ| યથાસ્વં યથાકીટદોષમિત્યર્થઃ| યેઽન્યે ઇત્યાદિ| તેષાં તીક્ષ્ણવિષાણાં કીટાનામત્રોક્તેભ્યો યેઽન્યે વિશેષા ઉપદ્રવાસ્તેષાં ભેદાંસ્તૂર્ણં સમાદિશેદિતિ| તેષામિતિ કર્મણિ ષષ્ઠી, તેન તાન્ ક્ષિપ્રં કથયેત્, કથં? દૂષીવિષપ્રકોપાત્ દૂષીવિષપ્રકોપં વીક્ષ્ય| યપિ લુપ્તે પઞ્ચમીયમ્| તથૈવ વિષલેપનાદિતિ લેપનમત્રાહારસ્તેન વિષાલેપનં વિષાહારં વીક્ષ્યેત્યર્થઃ||૧૯-૨૨||

Adhikarana 7 (23) · Śloka 24

...ચ્છૃણુ મન્દવિષેષ્વતઃ | પ્રસેકારોચકચ્છર્દિશિરોગૌરવશીતકાઃ ||૨૩|| પિડકાકોઠકણ્ડૂનાં જન્મ દોષવિભાગતઃ |૨૪|

શૃણુ મન્દવિષેષ્વિત્યાદિ| શીતકો અલ્પં શીતં, કોઠાદીનાં જન્મ યથા કીટદોષવિભાગેન||૨૩||-

Adhikarana 8 (24) · Śloka 25

યોગૈર્નાનાવિધૈરેષાં ચૂર્ણાનિ ગરમાદિશેત્ ||૨૪|| દૂષીવિષપ્રકારાણાં તથા ચાપ્યનુલેપનાત્ |૨૫|

ઇદાનીં કીટદેહચૂર્ણાનાં નાનૌષધયોગાત્તથાઽનુલેપનતોઽપિ ગરત્વમાહ- યોગૈરિત્યાદિ| અથાલમ્બાયનોક્તઃ કીટાનાં સામાન્યજ્ઞાનોપાયો લિખ્યતે,- “કૃષ્ણાભિર્બિન્દુલેખાભિઃ પક્ષૈઃ પાદૈર્મુખૈર્નખૈઃ| શૂકૈઃ કણ્ટકલાઙ્ગૂલૈઃ સંશ્લિષ્ટૈઃ પક્ષરોમભિઃ| સ્વનૈઃ પ્રમાણૈઃ સંસ્થાનૈર્લિઙ્ગૈશ્ચાપિ શરીરગૈઃ| વિષવીર્યૈશ્ચ કીટાનાં રૂપજ્ઞાનં વિભાવ્યતે”- ઇતિ| તથા કતિચિત્ કીટા વિશિષ્ટાકૃતિવર્ણાદિભિસ્તદુક્તા એવ લિખ્યન્તે,- “અજાપ્રતિમરૂપો યઃ શૂકહીનસ્ત્વરોમશઃ| સિતઃ શરકુલીરસ્તુ ક્ષ્વેડચૂર્ણવિષઃ સ્મૃતઃ|| ગૈરિકાભો મહાકીટઃ સપક્ષો માર્જિતોદરઃ| ખેચરો ગુદશૂકશ્ચ કૌણ્ડિન્ય ઇતિ સ સ્મૃતઃ|| કુરણ્ટપુષ્પવર્ણાભઃ સપક્ષો માર્જિતોદરઃ| તુણ્ડશૂકવિષઃ કીટઃ કોષ્ઠાગારીતિ સઞ્જ્ઞિતઃ|| લાક્ષારુધિરવર્ણાભઃ શ્વેતબિન્દુવિચિત્રિતઃ| ક્ષુદ્રકો હ્યગ્નિસઙ્કાશો ભ્રાજતે નિશિ ચાગ્નિવત્|| કીટઃ ખદ્યોત ઇત્યુક્તો દષ્ટસ્તેનાપિ દહ્યતે| દંષ્ટ્રાવિષઃ શ્વેતબિન્દુઃ સપક્ષઃ ષટ્પદઃ ખગઃ|| સ તુ વૈ શમ્બૂકો નામ કાલકઃ સપ્તમણ્ડલઃ| ચતુષ્પાદો દીર્ઘપત્ર ઉલ્લલાટો બહુપ્રજઃ|| વૃક્ષાલયો દન્તવિષઃ કૃકલાસ ઇતિ સ્મૃતઃ| ચન્દ્રાભઃ કૃકલાસોઽન્યસ્તદ્ભેદસ્તુ ત્રિકણ્ટકઃ”- ઇતિ| તેષાં ન કેવલં નિયમેન શૂકાદિદંશેન વિષપ્રાદુર્ભાવઃ, કિં તર્હિ અભ્યવહારચૂર્ણાનુલેપનૈશ્ચ દૂષીવિષલિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવ ઇત્યાહ- “યશ્ચૈતાનત્તિ ચૂર્ણૈર્વા ચૂર્ણ્યતે લિપ્યતેઽથવા| મૂત્રાદિભિસ્તસ્ય દૂષીવિષલિઙ્ગં સમાદિશેત્”- ઇતિ| જેજ્જટગયદાસાવત્ર આપાતનિકાપૂર્વકં પાઠં પઠતઃ, સ ચ વર્તમાનપુસ્તકેષુ ન દૃશ્યતે||૨૪||-

Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27

એકજાતીનતસ્તૂર્ધ્વં કીટાન્ વક્ષ્યામિ ભેદતઃ ||૨૫|| સામાન્યતો દષ્ટલિઙ્ગૈઃ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ | ત્રિકણ્ટઃ કરિણી ચાપિ હસ્તિકક્ષોઽપરાજિતઃ | ચત્વાર એતે કણભા વ્યાખ્યાતાસ્તીવ્રવેદનાઃ ||૨૬|| તૈર્દષ્ટસ્ય શ્વયથુરઙ્ગમર્દો ગુરુતા ગાત્રાણાં દંશઃ કૃષ્ણશ્ચ ભવતિ ||૨૭||

ઇદાનીં વાતપિત્તકફસન્નિપાતપ્રકૃતીન્ કીટાન્ નિર્દિશ્ય, એકજાતીયાનપ્યેકલક્ષણચિકિત્સાર્થં નિર્દિશન્નાહ- એકજાતીનતસ્તૂર્ધ્વમિત્યાદિ| ભેદત ઇતિ ભેદં વીક્ષ્ય| ત્રિકણ્ટકાદયશ્ચત્વારઃ કણભાઃ; કણભત્વમેકજાતિત્વં, ત્રિકણ્ટકાદિસ્તુ ભેદઃ, `કૃકણ્ટક’ ઇતિ કેચિત્| સર્વ એવ કણભાશ્ચતુષ્પદાઃ કીટાઃ સાધ્યાશ્ચ||૨૫-૨૭||

Adhikarana 10 (28) · Śloka 28

પ્રતિસૂર્યકઃ , પિઙ્ગાભાસો, બહુવર્ણો, નિરૂપમો ગોધેરેક ઇતિ પઞ્ચ ગોધેરકાઃ ; તૈર્દષ્ટસ્ય શોફો દાહરુજૌ ચ ભવતઃ, ગોધેરકેણૈતદેવ ગ્રન્થિપ્રાદુર્ભાવો જ્વરશ્ચ ||૨૮||

પ્રતિસૂર્યક ઇત્યાદિ| કેચિત્તુ પ્રતિસૂર્યક ઇત્યાદિસ્થાને એવં પઠન્તિ- “પ્રતિસૂર્યઃ પિઙ્ગનાસો બહુલોમા મહાશિરાઃ| તથા નિરૂપમશ્ચેતિ પઞ્ચ ગૌધેરકાઃ સ્મૃતાઃ|| તૈર્ભવન્તીહ દૃષ્ટાનાં વેગજ્ઞાનાનિ સર્પવત્| રુજશ્ચ વિવિધાકારા ગ્રન્થયશ્ચ સુદારુણાઃ” ઇતિ| ગૌધેરકલક્ષણં તન્ત્રાન્તરે,- “કૃષ્ણસર્પેણ ગોધાયાં ભવેદ્યસ્તુ ચતુષ્પદઃ| સર્પો ગૌધેરકો નામ તેન દષ્ટો ન જીવતિ”- ઇતિ||૨૮||

Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31

ગલગોલિકા - શ્વેતા, કૃષ્ણા, રક્તરાજી, રક્તમણ્ડલા, સર્વશ્વેતા, સર્ષપિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટે સર્ષપિકાવર્જં દાહશોફક્લેદા ભવન્તિ, સર્ષપિકયા હૃદયપિડાઽતિસારશ્ચ, તાસુ મધ્યે સર્ષપિકા પ્રાણહરી ||૨૯|| શતપદ્યસ્તુ- પરુષા, કૃષ્ણા, ચિત્રા, કપિલા, પીતિકા, રક્તા, શ્વેતા, અગ્નિપ્રભા, ઇત્યષ્ટૌ; તાભિર્દષ્ટે શોફો વેદના દાહશ્ચ હૃદયે, શ્વેતાગ્નિપ્રભાભ્યામેતદેવ દાહો મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રં શ્વેતપિડકોત્પત્તિશ્ચ ||૩૦|| મણ્ડૂકાઃ- કૃષ્ણઃ, સારઃ, કુહકો, હરિતો, રક્તો, યવવર્ણાભો, ભૃકુટી, કોટિકશ્ચેત્યષ્ટૌ; તૈર્દષ્ટસ્ય દંશે કણ્ડૂર્ભવતિ પીતફેનાગમશ્ચ વક્ત્રાત્, ભૃકુટીકોટિકાભ્યામેતદેવ દાહશ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રમ્ ||૩૧||

મણ્ડૂકા ઇત્યાદિ| અત્ર ભૃકુટીકોટિકાવસાધ્યૌ| અથ મણ્ડૂકોત્પત્તિઃ ભૃકુટીલક્ષણં ચ તન્ત્રાન્તરોક્તં પઠ્યતે,- “વર્ષમાણે સૃજેચ્છુક્રં પ્રાવૃટ્કાલે મહોરગઃ| તતઃ શરત્પ્રતપ્તાયાં ભૂમૌ મણ્ડો જલસ્ય હિ| તસ્મિન્ મણ્ડોદકે જાતા મણ્ડૂકાસ્તેન સઞ્જ્ઞિતાઃ|| મણ્ડૂકો ગોગતિસ્તજ્જ્ઞૈઃ કોટિકઃ પરિકીર્તિતઃ| તેન દષ્ટસ્ય મરણં, નાસ્તિ તસ્ય પ્રતિક્રિયા”- ઇતિ||૨૯-૩૧||

Adhikarana 12 (32) · Śloka 32

વિશ્વમ્ભરાભિર્દષ્ટે દંશઃ સર્ષપાકારાભિઃ પિડકાભિઃ સરુજાભિશ્ચીયતે, શીતજ્વરાર્તશ્ચ પુરુષો ભવતિ ||૩૨||

વિશ્વમ્ભરાભિર્દષ્ટ ઇત્યાદિ| વિશ્વમ્ભરાશ્ચ ત્રયઃ||૩૨||

Adhikarana 13 (33) · Śloka 33

અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટે તોદદાહકણ્ડુશ્વયથવો ભવન્તિ મોહશ્ચ; કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટે પીતાઙ્ગશ્છર્દ્યતીસારજ્વરાદિભિરભિહન્યતે; શૂકવૃન્તાભિર્દષ્ટે કણ્ડૂકોઠાઃ પ્રવર્ધન્તે શૂકં ચાત્ર લક્ષ્યતે ||૩૩||

અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટ ઇત્યાદિ| અહિણ્ડુકાકણ્ડૂમકશૂકવૃન્તાનાં દષ્ટલક્ષણં કેચિન્ન પઠન્તિ, વિશ્વમ્ભરાભેદત્વેન વિશ્વમ્ભરાગ્રહેણ ગ્રહણાત્; અન્યે તુ અહિણ્ડુકાદીનાં પૃથગ્દષ્ટલક્ષણં પઠન્તિ, પૃથક્ચિકિત્સિતોપાદાનાત્||૩૩||

Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38

પિપીલિકાઃ- સ્થૂલશીર્ષા, સંવાહિકા, બ્રાહ્મણિકા, અઙ્ગુલિકા; કપિલિકા, ચિત્રવર્ણેતિ ષટ્; તાભિર્દષ્ટે દંશે શ્વયથુરગ્નિસ્પર્શવદ્દાહશોફૌ ભવતઃ ||૩૪|| મક્ષિકાઃ- કાન્તારિકા, કૃષ્ણા, પિઙ્ગલા, મધૂલિકા, કાષાયી, સ્થાલિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટસ્ય કણ્ડુશોફદાહરુજો ભવન્તિ, સ્થાલિકાકાષાયીભ્યામેતદેવ શ્યાવપિડકોત્પત્તિરુપદ્રવાશ્ચ જ્વરાદયો ભવન્તિ, કાષાયી સ્થાલિકા ચ પ્રાણહરે ||૩૫|| મશકાઃ- સામુદ્રઃ, પરિમણ્ડલો, હસ્તિમશકઃ, કૃષ્ણઃ, પાર્વતીય ઇતિ પઞ્ચ; તૈર્દષ્ટસ્ય તીવ્રા કણ્ડૂર્દંશશોફશ્ચ, પાર્વતીયસ્તુ કીટૈઃ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણઃ ||૩૬|| નખાવકૃષ્ટેઽત્યર્થં પિડકાદાહપાકા ભવન્તિ | જલૌકસાં દષ્ટલક્ષણમુક્તં ચિકિત્સિતં ચ ||૩૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- ગોધેરકઃ સ્થાલિકા ચ યે ચ શ્વેતાગ્નિસપ્રભે | ભૃકુટી કોટિકશ્ચૈવ ન સિધ્યન્ત્યેકજાતિષુ ||૩૮||

ઇદાનીમિહૈકજાત્યેષુ પઞ્ચસ્વસાધ્યાન્ નિર્દિશન્નાહ- ગોધેરક ઇત્યાદિ| સ્થાલિકા ચેતિ ચકારેણ કાષાયી સમુચ્ચીયતે| યે ચેતિ ચકારેણ ગલગોલિકેષુ સર્ષપિકાઽપ્યનુક્તા સમુચ્ચીયતે| ભૃકુટી કોટિકશ્ચૈવેતિ ચકારેણાનુક્તા જલૌકઃસ્વિન્દ્રાયુધા સમુચ્ચીયતે||૩૪-૩૮||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

શવમૂત્રપુરીષૈસ્તુ સવિષૈરવમર્શનાત્ | સ્યુઃ કણ્ડૂદાહકોઠારુઃપિડકાતોદવેદનાઃ ||૩૯|| પ્રક્લેદવાંસ્તથા સ્રાવો ભૃશં સમ્પાચયેત્ત્વચમ્ | દિગ્ધવિદ્ધક્રિયાસ્તત્ર યથાવદવચારયેત્ ||૪૦||

એષાં બહિશ્ચૂર્ણાવચૂર્ણનાદૌ લિઙ્ગમુદ્દિશ્ય ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- શવમૂત્રપુરીષૈરિત્યાદિ| પ્રક્લેદવાનિતિ સવિષચૂર્ણાવમૃષ્ટપ્રદેશે ઇત્યર્થઃ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

નાવસન્નં ન ચોત્સન્નમતિસંરમ્ભવેદનમ્ | દંશાદૌ વિપરીતાર્તિ કીટદષ્ટં સુબાધકમ્ ||૪૧||

ઇદાનીં કીટદષ્ટસ્ય દંશલક્ષણેન કૃચ્છ્રતામુદ્દિશન્નાહ- નાવસન્નમિત્યાદિ| નાવસન્નં નાતિભિન્નં, ન ચોત્સન્નં નાત્યુન્નતમ્, ઇત્થમ્ભૂતમપિ યદતિસંરમ્ભવેદનમ્ અતિશયવ્યથં, દંશાદૌ વિપરીતાર્તિ અનુગ્રવિષદષ્ટે તીવ્રાર્તિર્ભવતિ, ઉગ્રવિષદષ્ટે તુ મન્દાર્તિરિતિ વિપરીતાર્તિઃ| સુબાધકં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્||૪૧||

Adhikarana 17 (42) · Śloka 42

દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ કીટૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્ | ત્રિવિધાનાં તુ પૂર્વેષાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતાઃ ||૪૨||

ઇદાનીમુગ્રવિષકીટાનાં ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રેત્યાદિ| ઉગ્રવિષૈઃ પ્રાણહરૈસ્ત્રિદોષપ્રકૃતિભિઃ| સર્પવત્ સર્પદષ્ટાનિવ, સર્પદષ્ટસ્ય સર્પવેગોક્તાભિઃ ક્રિયાભિરિત્યર્થઃ| ત્રિવિધાનામિતિ દર્વીકરમણ્ડલિરાજિલશુક્રાદિયોનિભેદાત્ત્રિપ્રકારાણામ્| પૂર્વેષામ્ આદ્યુક્તાનામ્| ત્રૈવિધ્યેનેતિ વાતાદિભેદેનેત્યર્થઃ||૪૨||

Adhikarana 18 (43) · Śloka 44

સ્વેદમાલેપનં સેકં ચોષ્ણમત્રાવચારયેત્ | અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદ્દંશાત્ પાકકોથપ્રપીડિતાત્ ||૪૩|| વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વં બહુશઃ શોધનાનિ ચ |૪૪|

ઇદાનીં સામાન્યં ચિકિત્સિતમાહ- સ્વેદમાલેપનમિત્યાદિ| અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદિતિ મૂર્ચ્છિતં વર્જયિત્વા, મૂર્ચ્છિતે ન કુર્યાદિત્યર્થઃ| વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વમિત્યાદિ| સંશમનવિધિં પાનનસ્યાભ્યઙ્ગાલેપનપરિષેકાઞ્જનાદિકં વાતાદિવિષહરદ્રવ્યકલ્પિતમ્| સંશોધનાનિ ચેતિ વમનવિરેકાસ્થાપનાનિ, `યથાદોષમ્’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૪૩||-

Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45

શિરીષકટુકાકુષ્ઠવચારજનિસૈન્ધવૈઃ ||૪૪|| ક્ષીરમજ્જવસાસર્પિઃશુણ્ઠીપિપ્પલિદારુષુ | ઉત્કારિકા સ્થિરાદૌ વા સુકૃતા સ્વેદને હિતા ||૪૫||

ઇદાનીં વાતાદિદોષવિષહરસ્વેદદ્રવ્યસૂત્રમુદ્દિશન્નાહ- શિરીષેત્યાદિ| ઉત્કારિકા લપ્સિકા| સ્થિરાદૌ શાલપર્ણ્યાદૌ| સુકૃતા શોભના કૃતા| એતેન ક્ષીરાદિદ્રવૈઃ શિરીષાદિદ્રવ્યાણાં શ્લક્ષ્ણપેષિતાનાં માત્રાક્રમેણ નાતિદ્રવો નાલ્પદ્રવઃ પાક ઇતિ સર્વં બોધ્યતે||૪૪-૪૫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

ન સ્વેદયેત ચાદંશં ધૂમં વક્ષ્યામિ વૃશ્ચિકે |૪૬|

મુક્ત્વા કીટવિષમિત્યનેન હેતુના સર્વેષ્વેવ કીટેષુ સ્વેદં પ્રસક્તં ક્વચિન્નિરસ્યન્નાહ- ન સ્વેદયેતેત્યાદિ| વૃશ્ચિકવિષે દંશં ન સ્વેદયેત, આઙો વ્યવહિતસ્યાપિ ક્રિયાપદેન સમ્બન્ધાત્| તત્રાપિ કિઞ્ચિદૂષ્મસ્વેદમાહ- ધૂમમિત્યાદિ| ધૂમશ્ચ `શિખિકુક્કુટબર્હાણિ’ ઇત્યાદિનાઽગ્રે વક્તવ્યઃ| ન સ્વેદયેત ચાદંશમિત્યત્ર ચકારો ભિન્નક્રમે ધૂમં ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન મન્દવિષવૃશ્ચિકદષ્ટસ્યોત્કારિકાસ્વેદ ઉક્તો ન વિરુધ્યતે|૪૬|-

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

અગદાનેકજાતીષુ પ્રવક્ષ્યામિ પૃથક્ પૃથક્ ||૪૬|| કુષ્ઠં વક્રં વચા પાઠા બિલ્વમૂલં સુવર્ચિકા | ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે ત્રિકણ્ટકવિષે હિતાઃ ||૪૭||

ઇદાનીં વાતાદિભેદેન ચતુર્વિધપ્રકૃતીનાં સપ્તષષ્ટિસઙ્ખ્યોપેતાનાં ચિકિત્સિતમભિધાય વૃશ્ચિકલૂતાવર્જં ચતુઃપઞ્ચાશતામેકજાતીનાં ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ- અગદાનેકજાતીષ્વિત્યાદિ| વક્રં તગરં, સુવર્ચિકા સ્વર્જિકાક્ષારઃ| ત્રિકણ્ટકગ્રહણમપરસજાતીયાનાં કણભપ્રભૃતીનાં પ્રાધાન્યાદુપલક્ષણમ્| હિત ઇતિ અગદ ઇતિ શેષઃ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 22 (48) · Śloka 48

રજન્યાગારધૂમશ્ચ વક્રં કુષ્ઠં પલાશજમ્ | ગલગોલિકદ્ષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ ||૪૮||

પ્રતિસૂર્યકાદિચિકિત્સાયા વક્ષ્યમાણત્વાદ્ગલગોલિકોપક્રમમાહ- રજનીત્યાદિ| પલાશજં `બીજમ્’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્||૪૮||

Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50

કુઙ્કુમં તગરં શિગ્રુ પદ્મકં રજનીદ્વયમ્ | અગદો જલપિષ્ટોઽયં શતપદ્વિષનાશનઃ ||૪૯|| મેષશૃઙ્ગી વચા પાઠા નિચુલો રોહિણી જલમ્ | સર્વમણ્ડૂકદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ ||૫૦||

નિચુલો વેતસઃ, જલં વાલકમ્||૪૯-૫૦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ધવાશ્વગન્ધાતિબલાબલાસાતિગુહાગુહાઃ | વિશ્વમ્ભરાભિદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ ||૫૧||

ધવાશ્વેત્યાદિ| વિશ્વમ્ભરાભિઃ તિસૃભિઃ| અતિબલા કઙ્કતિકા, અતિગુહા શાલિપર્ણી, ગુહા પૃશ્નિપર્ણી||૫૧||

Adhikarana 25 (52) · Śloka 52

શિરીષં તગરં કુષ્ઠં શાલિપર્ણી સહા નિશે | અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ ||૫૨||

શિરીષમિત્યાદિ| સહા મુદ્ગપર્ણી| નિશે પિણ્ડહરિદ્રાદારુહરિદ્રે||૫૨||

Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56

કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટાનાં રાત્રૌ શીતાઃ ક્રિયા હિતાઃ | દિવા તે નૈવ સિધ્યન્તિ સૂર્યરશ્મિબલાર્દિતાઃ ||૫૩|| વક્રં કુષ્ઠમપામાર્ગઃ શૂકવૃન્તવિષેઽગદઃ | ભૃઙ્ગસ્વરસપિષ્ટા વા કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા ||૫૪|| પિપીલિકાભિર્દષ્ટાનાં મક્ષિકામશકૈસ્તથા | ગોમૂત્રેણ યુતો લેપઃ કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા ||૫૫|| નખાવઘૃષ્ટસઞ્જાતે શોફે ભૃઙ્ગરસો હિતઃ |૫૬|

કણ્ડૂમકાભિરિત્યાદિ| કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટાઃ પુરુષાઃ| સૂર્યરશ્મિભિર્બલં યેષાં તે સૂર્યરશ્મિબલાઃ કણ્ડૂમકાઃ, તૈરર્દિતાઃ પીડિતાઃ| પિપીલિકાદિભિસ્ત્રિભિર્દષ્ટે ગોમૂત્રયુક્તા કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા| નખેત્યાદિ નખાવકૃષ્ટે નખોદ્ઘૃષ્ટે સતિ સઞ્જાતશોફે માર્કવસ્ય ભૃઙ્ગરાજસ્ય રસો લેપે હિતઃ સ્યાત્| ગયદાસસ્તુ ભૃઙ્ગસ્વરસપિષ્ટા સ્યાદિત્યાદિ પઠિત્વા પિપીલિકાદિત્રયે દષ્ટે ભૃઙ્ગરાજપિષ્ટકૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકાલેપં પ્રતિપાદયતિ; ગોમૂત્રયુતકૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકાલેપનં તુ નખાવકૃષ્ટે તથા માર્કવસ્વરસાલેપનં ચ||૫૩-૫૫||-

Adhikarana 27 (56) · Śloka 56

પ્રતિસૂર્યકદષ્ટાનાં સર્પદષ્ટવદાચરેત્ |૫૬|

પ્રતિસૂર્યકેત્યાદિ| આચરેત્ `ચિકિત્સિતં’ ઇત્યધ્યાહારઃ|૫૬|-

Adhikarana 28 (56) · Śloka 56

ત્રિવિધા વૃશ્ચિકાઃ પ્રોક્તા મન્દમધ્યમહાવિષાઃ ||૫૬||

એવમેકજાતીયાન્ કીટાનભિધાય વૃશ્ચિકાન્નિર્દેષ્ટુમાહ- ત્રિવિધા વૃશ્ચિકા ઇત્યાદિ| નન્વેકજાતિભ્યઃ પૃથગ્ભૂતા વૃશ્ચિકા લૂતાશ્ચ કસ્માન્નિર્દિશ્યન્તે ઇતિ? ઉચ્યતે-વિષચિકિસ્તિતવિશેષાપેક્ષઃ પૃથગારમ્ભઃ||૫૬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

ગોશકૃત્કોથજા મન્દા મધ્યાઃ કાષ્ઠેષ્ટિકોદ્ભવાઃ | સર્પકોથોદ્ભવાસ્તીક્ષ્ણા યે ચાન્યે વિષસમ્ભવાઃ ||૫૭||

તાનેવ ત્રીનપિ કારણધર્મચિકિત્સિતભેદૈર્ભિન્નાન્ પ્રથમં કારણાદેવાહ- ગોશકૃદિત્યાદિ| ગોશકૃદિત્યત્ર ગોશબ્દસ્યાપરપશૂપલક્ષણત્વાચ્છકૃચ્છબ્દસ્યાપરમલોપલક્ષણત્વાદ્ગોમહિષ્યાદિશકૃન્મૂત્રકોથજા મન્દાઃ| યે ચાન્યે ઇત્યાદિ| અન્યેઽપિ યે વિષસમ્ભવાસ્તેઽપિ તીવ્રાઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ,- “સર્પકોથોદ્ભવાસ્તીવ્રા દિગ્ધવિદ્ધવિષૈર્હતે| કોથે મધ્યા ગવાદીનાં શકૃત્કોથેઽવરાઃ સ્મૃતાઃ”- ઇતિ||૫૭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

મન્દા દ્વાદશ મધ્યાસ્તુ ત્રયઃ પઞ્ચદશોત્તમાઃ | દશ વિંશતિરિત્યેતે સઙ્ખ્યયા પરિકીર્તિતાઃ ||૫૮||

ઇદાનીં તેષાં પૃથક્ સઙ્ખ્યામાહ- મન્દા દ્વાદશેત્યાદિ| ગયદાસસ્તુ- “ત્રયોદશ પ્રાણહરાસ્ત્રયો મધ્યાસ્તથાઽપરે| મન્દવીર્યા દશૈકશ્ચ વૃશ્ચિકા વિષવેદિભિઃ|| સપ્તવિંશતિરિત્યેતે સઙ્ખ્યયા પરિકીર્તિતાઃ”- ઇતિ પઠતિ||૫૮||

Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61

કૃષ્ણઃ શ્યાવઃ કર્બુરઃ પાણ્ડુવર્ણો ગોમૂત્રાભઃ કર્કશો મેચકશ્ચ | પીતો ધૂમ્રો રોમશઃ શાડ્વલાભો રક્તઃ શ્વેતેનોદરેણેતિ મન્દાઃ ||૫૯|| યુક્તાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પુચ્છદેશે સ્યુર્ભૂયોભિઃ પર્વભિશ્ચેતરેભ્યઃ | એભિર્દષ્ટે વેદના વેપથુશ્ચ ગાત્રસ્તમ્ભઃ કૃષ્ણરક્તાગમશ્ચ ||૬૦|| શાખાદષ્ટે વેદના ચોર્ધ્વમેતિ દાહસ્વેદૌ દંશશોફો જ્વરશ્ચ |૬૧|

ઇદાનીં મન્દવિષાણાં લક્ષણકર્માણ્યાહ- કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| કૃષ્ણાદયો દ્વાદશાપિ શ્વેતેનોદરેણોપલક્ષિતાઃ| વેદના ચોર્ધ્વમેતીતિ ત્રિવિધાનામપિ વૃશ્ચિકાનાં સામાન્યલક્ષણમત્ર પ્રાયોવૃત્ત્યાઽભિહિતમ્| સ્યુર્ભૂયોભિઃ પર્વભિશ્ચેતરેભ્ય ઇતિ ઇતરેભ્યો વૃશ્ચિકેભ્યો મન્દવિષા વૃશ્ચિકા ભૂયોભિર્બહુતરૈઃ પર્વભિરુપલક્ષિતા ભવેયુઃ||૫૯-૬૦||-

Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63

રક્તઃ પીતઃ કાપિલેનોદરેણ સર્વે ધૂમ્રાઃ પર્વભિશ્ચ ત્રિભિઃ સ્યુઃ ||૬૧|| એતે મૂત્રોચ્ચારપૂત્યણ્ડજાતા મધ્યા જ્ઞેયાસ્ત્રિપ્રકારોરગાણામ્ | યસ્યૈતેષામન્વયાદ્યઃ પ્રસૂતો દોષોત્પત્તિં તત્સ્વરૂપાં સ કુર્યાત્ ||૬૨|| જિહ્વાશોફો ભોજનસ્યાવરોધો મૂર્ચ્છા ચોગ્રા મધ્યવીર્યાભિદષ્ટે |૬૩|

મધ્યવિષાણાં લક્ષણકર્માણ્યાહ- રક્ત ઇત્યાદિ| કપિલેન સહ રક્તઃ પીતશ્ચેતિ ત્રયઃ| એતે ચ ત્રયોઽપ્યુદરેણ ધૂમ્રાઃ| પૂર્વત્ર કાષ્ઠેષ્ટિકોદ્ભવત્વમિહ તુ સર્પમૂત્રોચ્ચારાદિસમ્ભવત્વમિત્યુભયહેતૂપાદાનાદ્ વ્યસ્તસમસ્તોભયહેતૂદ્ભવત્વં મધ્યાનાં બોદ્ધવ્યમ્| દિગ્ધવિદ્ધસર્પદષ્ટાનાં ચ શરીરકોથે મધ્યાનાં જન્મ મતાન્તરેણ પ્રતિપાદિતમેવ| ત્રિપ્રકારોરગાણામિત્યાદિ દર્વીકરાદિભેદેન ત્રિપ્રકારાણામેતેષાં યસ્યાન્વયાદ્યો યાદૃક્ પ્રસૂતઃ સ તત્સ્વરૂપાં દોષોત્પત્તિં કુર્યાત્||૬૧-૬૨||-

Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66

શ્વેતશ્ચિત્રઃ શ્યામલો લોહિતાભો રક્તઃ શ્વેતો રક્તનીલોદરૌ ચ ||૬૩|| પીતોઽરક્તો નીલપીતોઽપરસ્તુ રક્તો નીલો નીલશુક્લસ્તથા ચ | રક્તો બભ્રુઃ પૂર્વવચ્ચૈકપર્વા યશ્ચાપર્વા પર્વણી દ્વે ચ યસ્ય ||૬૪|| નાનારૂપા વર્ણતશ્ચાપિ ઘોરા જ્ઞેયાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પ્રાણચૌરાઃ | જન્મૈતેષાં સર્પકોથાત્ પ્રદિષ્ટં દેહેભ્યો વા ઘાતિતાનાં વિષેણ ||૬૫|| એભિર્દષ્ટે સર્પવેગપ્રવૃત્તિઃ સ્ફોટોત્પત્તિર્ભ્રાન્તિદાહૌ જ્વરશ્ચ | ખેભ્યઃ કૃષ્ણં શોણિતં યાતિ તીવ્રં તસ્માત્ પ્રાણૈસ્ત્યજ્યતે શીઘ્રમેવ ||૬૬||

તીક્ષ્ણવિષાણાં લક્ષણકર્માણ્યાહ- શ્વેતશ્ચિત્ર ઇત્યાદિ| પૂર્વવચ્ચેતિ પૂર્વે મધ્યવિષા યથા જિહ્વાશોફાદિકારકાસ્તથૈવૈતેઽપિ જિહ્વાશોફાદિ કુર્વન્તીત્યર્થઃ| એકપર્વેતિ દ્વયોરસ્થ્નોઃ સઙ્ઘાતઃ પર્વ, એકં પર્વ યસ્ય સ તથા| પર્વણી દ્વે ચ યસ્યેતિ ચકારેણ બહુપર્વાણોઽપિ ભવન્તીતિ સમુચ્ચીયતે| ખેભ્ય ઇતિ ખેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ| અરિષ્ટમિદમ્||૬૩-૬૬||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 68

ઉગ્રમધ્યવિષૈર્દષ્ટં ચિકિત્સેત્ સર્પદષ્ટવત્ | આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છિતં પ્રતિસારયેત્ ||૬૭|| રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ |૬૮|

ઇદાનીં ચિકિત્સા પ્રસ્તૂયતે- ઉગ્રમધ્યેત્યાદિ| મૂર્ચ્છા ચોગ્રા ચેત્યનેન સર્પદષ્ટષષ્ઠસપ્તમવેગલક્ષણસ્ય વચનાન્મધ્યવિષેઽપિ સર્પદષ્ટચિકિત્સા કાર્યા| ઇહાપરામપિ ચિકિત્સામાહ- આદંશમિત્યાદિ| પ્રતિસારણં ઘર્ષણં, તચ્ચ દુષ્ટરક્તપ્રવર્તનાર્થમ્| માતુલુઙ્ગામ્લેત્યાદિ| માતુલુઙ્ગામ્લં બીજપૂરકરસઃ| સુરસાગ્રજં તુલસીપલ્લવં, મલ્લિકાકુસુમમિતિ કેચિત્| સ્વેદે ઇત્યાદિ વાતકફાવજયાય| પાને સર્પિરિત્યાદિ| બહુવાતસ્ય સર્પિઃપાનં મધુયુતં, બહુપિત્તસ્ય ક્ષીરં બહુશર્કરં ચેતિ યોગદ્વયમ્||૬૭||-

Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74

માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્ ||૬૮|| લેપે, સ્વેદે સુખોષ્ણં ચ ગોમયં હિતમિષ્યતે | પાને ક્ષૌદ્રયુતં સર્પિઃ ક્ષીરં વા બહુશર્કરમ્ ||૬૯|| દંશં મન્દવિષાણાં તુ ચક્રતૈલેન સેચયેત્ | વિદારીગણસિદ્ધેન સુખોષ્ણેનાથવા પુનઃ ||૭૦|| કુર્યાચ્ચોત્કારિકાસ્વેદં વિષઘ્નૈરુપનાહયેત્ | ગુડોદકં વા સુહિમં ચાતુર્જાતકસંયુતમ્ ||૭૧|| પાનમસ્મૈ પ્રદાતવ્યં ક્ષીરં વા સગુડં હિમમ્ | શિખિકુક્કુટબર્હાણિ સૈન્ધવં તૈલસર્પિષી ||૭૨|| ધૂમો હન્તિ પ્રયુક્તસ્તુ શીઘ્રં વૃશ્ચિકજં વિષમ્ | કુસુમ્ભપુષ્પં રજની નિશા વા કોદ્રવં તૃણમ્ ||૭૩|| એભિર્ઘૃતાક્તૈર્ધૂપસ્તુ પાયુદેશે પ્રયોજિતઃ | નાશયેદાશુ કીટોત્થં વૃશ્ચિકસ્ય ચ યદ્વિષમ્ ||૭૪||

ઇદાનીં મન્દવિષાણાં ચિકિત્સામાહ- દંશમિત્યાદિ| ચક્રતૈલં ચક્રપીડિતં તિલતૈલં, અત્ર ચક્રશબ્દોપાદાનં હસ્તાદિયન્ત્રપીડનનિષેધાર્થમ્| વિદારિગણસિદ્ધેનેત્યાદિશબ્દસ્ય લોપાદ્વિદાર્યાદિગણસિદ્ધેન, `તૈલેન’ ઇતિ શેષઃ| કુર્યાચ્ચોત્કારિકેત્યાદિ| ઉત્કારિકા લપ્સિકા| ઉત્કારિકા તુ શિરીષાદિવિષહરદ્રવ્યૈઃ પૂર્વોક્તા પૂર્વકલ્પિતા ચ| ઉપનાહયેદ્ વિષઘ્નદ્રવ્યૈરુપનાહસ્વેદં કુર્યાત્| ગુડોદકમિત્યાદિ| બર્હાણિ પિચ્છાનિ||૬૮-૭૪||

Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76

લૂતાવિષં ઘોરતમં દુર્વિજ્ઞેયતમં ચ તત્ | દુશ્ચિકિત્સ્યતમં ચાપિ ભિષગ્ભિર્મન્દબુદ્ધિભિઃ ||૭૫|| સવિષં નિર્વિષં ચૈતદિત્યેવં પરિશઙ્કિતે | વિષઘ્નમેવ કર્તવ્યમવિરોધિ યદૌષધમ્ ||૭૬||

લૂતાવિષમાદિકારણલક્ષણચિકિત્સિતૈર્નિર્દિશન્નાહ- લૂતેત્યાદિ| ઘોરતમં કષ્ટસાધ્યં, દુર્વિજ્ઞેયતમમ્ અતિદુઃખેન વિજ્ઞાતું શક્યમ્| તસ્ય દુર્વિજ્ઞેયત્વાદેવ સંશયે સતિ વિષહરમેવ કરણીયમિત્યાહ- સવિષમિત્યાદિ| અવિરોધિ ધાતુભિઃ સહ યન્ન વિરુધ્યતેઽન્નપાનં તત્; ન પુનરગદકરણં, ધાતુવિરોધાત્||૭૫-૭૬||

Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78

અગદાનાં હિ સંયોગો વિષજુષ્ટસ્ય યુજ્યતે | નિર્વિષે માનવે યુક્તોઽગદઃ સમ્પદ્યતેઽસુખમ્ ||૭૭|| તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન જ્ઞાતવ્યો વિષનિશ્ચયઃ | અજ્ઞાત્વા વિષસદ્ભાવં ભિષગ્વ્યાપાદયેન્નરમ્ ||૭૮||

તમેવ ધાતુવિરોધં દર્શયન્નાહ- અગદાનામિત્યાદિ| અસુખં કષ્ટમ્||૭૭-૭૮||

Adhikarana 38 (79) · Śloka 79

પ્રોદ્ભિદ્યમાનસ્તુ યથાઽઙ્કુરેણ ન વ્યક્તજાતિઃ પ્રવિભાતિ વૃક્ષઃ | તદ્વદ્દુરાલક્ષ્યતમં હિ તાસાં વિષં શરીરે પ્રવિકીર્ણમાત્રમ્ ||૭૯||

લૂતાવિષદુર્વિજ્ઞેયતાયામુપમાનપ્રમાણં નિર્દિશન્નાહ- પ્રોદ્ભિદ્યમાન ઇત્યાદિ| પ્રવિકીર્ણમાત્રં પ્રથમં વિક્ષિપ્તમાત્રમ્, અલ્પવિસ્તૃતમિત્યર્થઃ||૭૯||

Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82

ઈષત્સકણ્ડુ પ્રચલં સકોઠમવ્યક્તવર્ણં પ્રથમેઽહનિ સ્યાત્ | અન્તેષુ શૂનં પરિનિમ્નમધ્યં પ્રવ્યક્તરૂપં ચ દિને દ્વિતીયે ||૮૦|| ત્ર્યહેણ તદ્દર્શયતીહ રૂપં વિષં ચતુર્થેઽહનિ કોપમેતિ | અતોઽધિકેઽહ્નિ પ્રકરોતિ જન્તોર્વિષપ્રકોપપ્રભવાન્ વિકારાન્ ||૮૧|| ષષ્ઠે દિને વિપ્રસૃતં તુ સર્વાન્ મર્મપ્રદેશાન્ ભૃશમાવૃણોતિ | તત્ સપ્તમેઽત્યર્થપરીતગાત્રં વ્યાપાદયેન્મર્ત્યમતિપ્રવૃદ્ધમ્ ||૮૨||

ઈષત્સકણ્ડુ પ્રચલમિત્યાદિ| ઈષત્સકણ્ડુ કિઞ્ચિત્કણ્ડૂયુક્તં, પ્રચલં પ્રચલનશીલમ્| ગયદાસસ્તુ પ્રબલમિતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- પ્રબલમ્ ઈષત્ પ્રથમદિને, દ્વિતીયાદિષુ દિનેષુ તુ પ્રબલતરં ક્રમેણ પ્રબલતમં ચ; યદાહ,- “ષષ્ઠે દિને વિપ્રસૃતં તુ સર્વાન્ મર્મપ્રદેશાન્ ભૃશમાવૃણોતિ”- ઇતિ| સકોઠં કિઞ્ચિત્ કોઠયુક્તં, કોઠશ્ચ વરટીદંશસ્થાનઃ| દર્શયતીહ રૂપમિતિ રૂપં ચાત્ર તન્ત્રાન્તરોક્તં જ્વરરોમહર્ષરક્તમણ્ડલાદિકમ્| તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “તૃતીયે સજ્વરો રોમહર્ષકૃદ્રક્તમણ્ડલઃ| શરાવરૂપસ્તોદાઢ્યો રોમકૂપેષુ સાસ્રવઃ”- ઇતિ| કોપમેતિ ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તં ભવતિ, તતોઽધિકે પઞ્ચમદિને ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તં સત્ વિષકોપપ્રભવાન્ વિકારાન્ કરોતિ| `તૃડ્દાહકણ્ડૂપ્રબલં’ ઇતિ કેચિત્||૮૦-૮૨||

Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84

યાસ્તીક્ષ્ણચણ્ડોગ્રવિષા હિ લૂતાસ્તાઃ સપ્તરાત્રેણ નરં નિહન્યુઃ | અતોઽધિકેનાપિ નિહન્યુરન્યા યાસાં વિષં મધ્યમવીર્યમુક્તમ્ ||૮૩|| યાસાં કનીયો વિષવીર્યમુક્તં તાઃ પક્ષમાત્રેણ વિનાશયન્તિ | તસ્માત્ પ્રયત્નં ભિષગત્ર કુર્યાદાદંશપાતાદ્વિષઘાતિયોગૈઃ ||૮૪||

તાસાં તીક્ષ્ણમધ્યમન્દવિષાણાં કાલાવધિમાહ- યાસ્તીક્ષ્ણચણ્ડોગ્રેત્યાદિ| તીક્ષ્ણં દાહપાકસ્રાવકરં, ચણ્ડમ્ અતિકોપાટોપકરં; તીક્ષ્ણચણ્ડત્વેનોગ્રમસહ્યં વિષં યાસાં તાસ્તથા| અતોઽનેનૈકાદશાહાત્ પરત ઇતિ સામર્થ્યાદ્ ગ્રાહ્યમ્| તથા ચાલમ્બાયનઃ,- “લૂતાસ્તીક્ષ્ણવિષા હન્યુઃ સપ્તાષ્ટનવભિર્દિનૈઃ| એકાદશાહાત્ પરતો વિષં યાસાં તુ મધ્યમમ્”- ઇતિ||૮૩-૮૪||

Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88

વિષં તુ લાલાનખમૂત્રદંષ્ટ્રારજઃપુરીષૈરથ ચેન્દ્રિયેણ | સપ્તપ્રકારં વિસૃજન્તિ લૂતાસ્તદુગ્રમધ્યાવરવીર્યયુક્તમ્ ||૮૫|| સકણ્ડુકોઠં સ્થિરમલ્પમૂલં લાલાકૃતં મન્દરુજં વદન્તિ | શોફશ્ચ કણ્ડૂશ્ચ પુલાલિકા ચ ધૂમાયનં ચૈવ નખાગ્રદંશે ||૮૬|| દંશં તુ મૂત્રેણ સકૃષ્ણમધ્યં સરક્તપર્યન્તમવેહિ દીર્ણમ્ | દંષ્ટ્રાભિરુગ્રં કઠિનં વિવર્ણં જાનીહિ દંશં સ્થિરમણ્ડલં ચ ||૮૭|| રજઃપુરીષેન્દ્રિયજં હિ વિદ્ધિ સ્ફોટં વિપક્વામલપીલુપાણ્ડુમ્ |૮૮|

અધિષ્ઠાનવિશેષાદપિ તાસાં વિષં વિષે ચ લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- વિષં તુ લાલેત્યાદિ| રજ આર્તવમ્, ઇન્દ્રિયં શુક્રમ્| સકણ્ડુકોઠમિત્યાદિ| કોઠઃ કોઠપિડકાઃ| શોફ ઇત્યાદિ| પુલાલિકા રોમાઞ્ચઃ| ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવાઙ્ગાનામ્| દંશં તુ મૂત્રેણેત્યાદિ| રજઃપ્રભૃતિજે `દંશે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| વિદ્ધિ જાનીહિ||૮૫-૮૭||

Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89

એતાવદેતત્ સમુદાહૃતં તુ વક્ષ્યામિ લૂતાપ્રભવં પુરાણમ્ ||૮૮|| સામાન્યતો દષ્ટમસાધ્યસાધ્યં ચિકિત્સિતં ચાપિ યથાવિશેષમ્ ||૮૯||

ઇદાનીમતીતાનાગતોક્તૈઃ સમાનતાં વિશિષ્ટતાં ચ વિભજન્નાહ- એતાવદેતદિત્યાદિ| ઇયત્પ્રમાણમેતત્ પ્રથમાદિદિવસાશ્રયં લાલાદ્યધિષ્ઠાનાશ્રયં ચ સર્વલૂતાવિષયં સમુદાહૃતમાગમપ્રસિદ્ધમુક્તમિત્યર્થઃ| વક્ષ્યામીત્યાદિ| લૂતાપ્રભવં લૂતાનામાદ્યુત્પત્તિકારણં, પુરાણં પુરાભવં, સામાન્યતો વક્ષ્યામીતિ સમ્બન્ધઃ; તથા દષ્ટં દંશમપ્યસાધ્યં સાધ્યં ચ સામાન્યતો વક્ષ્યામીતિ| ચિકિત્સિતં ચેત્યાદિ| ચિકિત્સિતં યથાવિશેષં વિશેષાનતિક્રમેણ; ચકારાલ્લક્ષણમપિ વિશેષાનતિક્રમેણ વક્ષ્યામીતિ સમ્બન્ધઃ||૮૮-૮૯||

Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93

વિશ્વામિત્રો નૃપવરઃ કદાચિદૃષિસત્તમમ્ | વશિષ્ઠં કોપયામાસ ગત્વાઽઽશ્રમપદં કિલ ||૯૦|| કુપિતસ્ય મુનેસ્તસ્ય લલાટાત્ સ્વેદબિન્દવઃ | અપતન્ દર્શનાદેવ રવેસ્તત્સમતેજસઃ ||૯૧|| તૃણે મહર્ષિણા લૂને ધેન્વર્થં સમ્ભૃતેઽપિ ચ | તતો જાતાસ્ત્વિમા ઘોરા નાનારૂપા મહાવિષાઃ | અપકારાય વર્તન્તે નૃપસાધનવાહને ||૯૨|| યસ્માલ્લૂનં તૃણં પ્રાપ્તા મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવઃ | તસ્માલ્લૂતેતિ ભાષ્યન્તે સઙ્ખ્યયા તાશ્ચ ષોડશ ||૯૩||

તત્પ્રભવમુદ્દિશન્નાહ- વિશ્વામિત્ર ઇત્યાદિ| કિલેત્યાગમસંવાદે| તત્સમતેજસો રવિસમાનતેજસો વશિષ્ઠસ્ય સ્વેદબિન્દવઃ અપતન્ પતિતાઃ| ધેન્વર્થં સમ્ભૃતે ગવાદિચરણાર્થં સઞ્ચિતે| મતાન્તરેણોત્પત્તિરન્યથા વર્ણ્યતે,- “અન્યે વદન્તિ ભુક્તસ્ય દુષ્ટસ્યાન્નસ્ય મૂર્ચ્છનાત્| સમ્ભવન્તિ વિષસ્ફોટા યે લૂતાકીટલક્ષણમ્| યથાસ્વં ધારયન્તસ્તે લૂતાકીટાશ્ચ કીર્તિતાઃ”- ઇત્યાદિ||૯૦-૯૩||

Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100

કૃચ્છ્રસાધ્યાસ્તથાઽસાધ્યા લૂતાસ્તુ દ્વિવિધાઃસ્મૃતાઃ | તાસામષ્ટૌ કૃચ્છ્રસાધ્યા વર્જ્યાસ્તાવત્ય એવ તુ ||૯૪|| ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતિકા તથા | આલમૂત્રવિષા રક્તા કસના ચાષ્ટમી સ્મૃતા ||૯૫|| તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખં કણ્ડૂર્દંશે ચ વેદના | ભવન્તિ ચ વિશેષેણ ગદાઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકાઃ ||૯૬|| સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેણીપદી તથા | કૃષ્ણાઽગ્નિવર્ણા કાકાણ્ડા માલાગુણાઽષ્ટમી તથા ||૯૭|| તાભિર્દષ્ટે દંશકોથઃ પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્ય ચ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ ગદાઃ સ્યુશ્ચ ત્રિદોષજાઃ ||૯૮|| પિડકા વિવિધાકારા મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ | મહાન્તો મૃદવઃ શોફા રક્તાઃ શ્યાવાશ્ચલાસ્તથા ||૯૯|| સામાન્યં સર્વલૂતાનામેતદાદંશલક્ષણમ્ |૧૦૦|

આલાવિષા મૂત્રવિષા ચેતિ દ્વે||૯૪-૯૯||

Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115

વિશેષલક્ષણં તાસાં વક્ષ્યામિ સચિકિત્સિતમ્ ||૧૦૦|| ત્રિમણ્ડલાયા દંશેઽસૃક્ કૃષ્ણં સ્રવતિ દીર્યતે | બાધિર્યં કલુષા દૃષ્ટિસ્તથા દાહશ્ચ નેત્રયોઃ ||૧૦૧|| તત્રાર્કમૂલં રજની નાકુલી પૃશ્નિપર્ણિકા | પાનકર્મણિ શસ્યન્તે નસ્યાલેપાઞ્જનેષુ ચ ||૧૦૨|| શ્વેતાયાઃ પિડકા દંશે શ્વેતા કણ્ડૂમતી ભવેત્ | દાહમૂર્ચ્છાજ્વરવતી વિસર્પક્લેદરુક્કરી ||૧૦૩|| તત્ર ચન્દનરાસ્નૈલાહરેણુનલવઞ્જુલાઃ | કુષ્ઠં લામજ્જકં વક્રં નલદં ચાગદો હિતઃ ||૧૦૪|| આદંશે પિડકા તામ્રા કપિલાયાઃ સ્થિરા ભવેત્ | શિરસો ગૌરવં દાહસ્તિમિરં ભ્રમ એવ ચ ||૧૦૫|| તત્ર પદ્મકકુષ્ઠૈલાકરઞ્જકકુભત્વચઃ | સ્થિરાર્કપર્ણ્યપામાર્ગદૂર્વાબ્રાહ્મ્યો વિષાપહાઃ ||૧૦૬|| આદંશે પીતિકાયાસ્તુ પિડકા પીતિકા સ્થિરા | ભવેચ્છર્દિર્જ્વરઃ શૂલં મૂર્ધ્નિ રક્તે તથાઽક્ષિણી ||૧૦૭|| તત્રેષ્ટાઃ કુટજોશીરતુઙ્ગપદ્મકવઞ્જુલાઃ | શિરીષકિણિહીશેલુકદમ્બકકુભત્વચઃ ||૧૦૮|| રક્તમણ્ડનિભે દંશે પિડકાઃ સર્ષપા ઇવ | જાયન્તે તાલુશોષશ્ચ દાહશ્ચાલવિષાર્દિતે ||૧૦૯|| તત્ર પ્રિયઙ્ગુહ્રીબેરકુષ્ઠલામજ્જવઞ્જુલાઃ | અગદઃ શતપુષ્પા ચ સપિપ્પલવટાઙ્કુરાઃ ||૧૧૦|| પૂતિર્મૂત્રવિષાદંશો વિસર્પી કૃષ્ણશોણિતઃ | કાસશ્વાસવમીમૂર્ચ્છાજ્વરદાહસમન્વિતઃ ||૧૧૧|| મનઃશિલાલમધુકકુષ્ઠચન્દનપદ્મકૈઃ | મધુમિશ્રૈઃ સલામજ્જૈરગદસ્તત્ર કીર્તિતઃ ||૧૧૨|| આપાણ્ડુપિડકો દંશો દાહક્લેદસમન્વિતઃ | રક્તાયા રક્તપર્યન્તો વિજ્ઞેયો રક્તસંયુતઃ ||૧૧૩|| કાર્યસ્તત્રાગદસ્તોયચન્દનોશીરપદ્મકૈઃ | તથૈવાર્જુનશેલુભ્યાં ત્વગ્ભિરામ્રાતકસ્ય ચ ||૧૧૪|| પિચ્છિલં કસનાદંશાદ્રુધિરં શીતલં સ્રવેત્ | કાસશ્વાસૌ ચ તત્રોક્તં રક્તલૂતાચિકિત્સિતમ્ ||૧૧૫||

સામાન્યલક્ષણમભિધાય તાસાં વિશેષલક્ષણં ચિકિત્સિતે ચ ભેદં દર્શયન્નાહ- વિશેષલક્ષણમિત્યાદિ| ચકારાત્ પરિષેકેઽપિ| શ્વેતાયા ઇત્યાદિ| રાસ્ના ગન્ધનાકુલી| આદંશે ઇત્યાદિ| તુઙ્ગં પદ્મકેશરં, પુન્નાગ ઇત્યપરે| વઞ્જુલો જલવેતસઃ; જેજ્જટસ્તુ કમ્બુકેતિ પઠિત્વા કિણિહીતિ વ્યાખ્યાનયતિ| રક્તમણ્ડનિમે ઇત્યાદિ| `રક્તપાદ્યા’ ઇતિ ક્વચિત્, તત્રાપિ રક્તાયા એવ ગ્રહણમ્| પિચ્છિલમિત્યાદિ| રક્તલૂતાચિકિત્સિતં તોયચન્દનાદિકમ્||૧૦૦-૧૧૫||

Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119

પુરીષગન્ધિરલ્પાસૃક્ કૃષ્ણાયા દંશ એવ તુ | જ્વરમૂર્ચ્છાવમીદાહકાસશ્વાસસમન્વિતઃ ||૧૧૬|| તત્રૈલાવક્રસર્પાક્ષીગન્ધનાકુલિચન્દનૈઃ | મહાસુગન્ધિસહિતૈઃ પ્રત્યાખ્યાયાગદઃ સ્મૃતઃ ||૧૧૭|| દંશો દાહોઽગ્નિવક્રાયાઃ સ્રાવોઽત્યર્થં જ્વરસ્તથા | ચોષકણ્ડૂરોમહર્ષા દાહવિસ્ફોટસંયુતઃ ||૧૧૮|| કૃષ્ણાપ્રશમનં ચાત્ર પ્રત્યાખ્યાય પ્રયોજયેત્ | સારિવોશીરયષ્ટ્યાહ્વચન્દનોત્પલપદ્મકમ્ ||૧૧૯||

ઇદાનીં સૌવર્ણિકાદિષ્વસાધ્યેષુ દ્વયોઃ કૃષ્ણાગ્નિવક્રયોઃ કદાચિત્કૃચ્છ્રસાધ્યત્વાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યાનન્તરં લક્ષણં પ્રત્યાખ્યાનપૂર્વકં ચિકિત્સિતં ચાહ- પુરીષગન્ધિરિત્યાદિ| સર્પાક્ષી લોહિતપુષ્પા શઙ્ખપુષ્પીભેદઃ| મહાસુગન્ધિઃ દુન્દુભિસ્વનીયોક્તોઽગદઃ| દંશે ઇત્યાદિ| ચોષસ્થાને તૃષ્ણેતિ ક્વચિત્, સંયુત ઇત્યત્ર દંશ ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન યોજનીયમ્| ગયદાસસ્તુ કૃષ્ણાગ્નિવક્રયોર્નિયતાસાધ્યત્વમઙ્ગીકુર્વન્ સૌવર્ણિકાદિક્રમેણાગ્રે લક્ષણમાત્રમેવ પઠતિ||૧૧૬-૧૧૯||

Adhikarana 47 (120) · Śloka 120

સર્વાસામેવ યુઞ્જીત વિષે શ્લેષ્માતકત્વચમ્ | ભિષક્ સર્વપ્રકારેણ તથા ચાક્ષીવપિપ્પલમ્ ||૧૨૦||

તાસામુક્તાનાં દશાનામપિ લૂતાનાં વિશિષ્ટં ચિકિત્સિતમભિધાય સામાન્યમપ્યાહ સર્વાસામિત્યાદિ| સર્વપ્રકારેણ પાનાભ્યઞ્જનાદયઃ| અક્ષીવપિપ્પલમિતિ અક્ષીવાત્ મહાનિમ્બાજ્જાતઃ પિપ્પલ અક્ષીવપિપ્પલઃ, અન્યે શોભાઞ્જનાજ્જાત ઇતિ મન્યન્તે| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “અક્ષીવાજ્જાતસ્ય પિપ્પલસ્ય મણિઃ સર્વવિષાપહઃ| શેલુત્વચો વા” ઇતિ| આલમ્બાયનોઽપ્યત્રાહ,- “લૂતાવિષેષુ સર્વેષુ પાનનસ્યાઞ્જનાદિના| પ્રયોજ્યઃ પિપ્પલોઽક્ષીવજ્જાતઃ શેલુત્વચોઽથવા” ઇતિ||૧૨૦||

Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127

કૃચ્છ્રસાધ્યવિષા હ્યષ્ટૌ પ્રોક્તા દ્વે ચ યદૃચ્છયા | અવાર્યવિષવીર્યાણાં લક્ષણાનિ નિબોધ મે ||૧૨૧|| ધ્યામઃ સૌવર્ણિકાદંશઃ સફેનો મત્સ્યગન્ધકઃ | શ્વાસઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ચાત્ર સુદારુણા ||૧૨૨|| આદંશે લાજવર્ણાયા ધ્યામં પૂતિ સ્રવેદસૃક્ | દાહો મૂર્ચ્છાઽતિસારશ્ચ શિરોદુઃખં ચ જાયતે ||૧૨૩|| ઘોરો દંશસ્તુ જાલિન્યા રાજિમાનવદીર્યતે | સ્તમ્ભઃ શ્વાસસ્તમોવૃદ્ધિસ્તાલુશોષશ્ચ જાયતે ||૧૨૪|| એણીપદ્યાસ્તથા દંશો ભવેત્ કૃષ્ણતિલાકૃતિઃ | તૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરચ્છર્દિકાસશ્વાસસમન્વિતઃ ||૧૨૫|| દંશઃ કાકાણ્ડિકાદષ્ટે પાણ્ડુરક્તોઽતિવેદનઃ | તૃણ્મૂર્ચ્છાશ્વાસહૃદ્રોગહિક્કાકાસાઃ સ્યુરુચ્છ્રિતાઃ ||૧૨૬|| રક્તો માલાગુણાદંશો ધૂમગન્ધોઽતિવેદનઃ | બહુધા ચ વિશીર્યેત દાહમૂર્ચ્છાજ્વરાન્વિતઃ ||૧૨૭||

ઇદાનીમસાધ્યાનામપિ પરિહારાર્થં લક્ષણમાહ- કુચ્છ્રસાધ્યેત્યાદિ| દ્વે યદૃચ્છયેતિ અવાર્યવિષવીર્યાણાં મધ્યે દ્વે ચ યદૃચ્છયા સિધ્યતઃ| શેષાણામવાર્યવિષવીર્યાણાં ષટ્સઙ્ખ્યકાનાં, નિબોધ જાનીહિ| ધ્યામ ઇત્યાદિ| ધ્યામો દગ્ધેષ્ટકાદિવર્ણઃ| ઘોરો દંશ ઇત્યાદિ| તમોવૃદ્ધિઃ પુનઃ પુનસ્તમોદર્શનમ્| એણીપદ્યા ઇત્યાદિ| વિશીર્યેત શટતીત્યર્થઃ||૧૨૧-૧૨૭||

Adhikarana 49 (128) · Śloka 128

અસાધ્યાસ્વપ્યભિહિતં પ્રત્યાખ્યાયાશુ યોજયેત્ | દોષોચ્છ્રાયવિશેષેણ દાહચ્છેદવિવર્જિતમ્ ||૧૨૮||

કેચિદસાધ્યાનામપિ ચિકિત્સિતં પઠન્તિ- અસાધ્યાસ્વિત્યાદિ||૧૨૮||

Adhikarana 50 (129) · Śloka 129

સાધ્યાભિરાભિર્લૂતાભિર્દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ | વૃદ્ધિપત્રેણ મતિમાન્ સમ્યગાદંશમુદ્ધરેત્ ||૧૨૯||

ઇદાનીં કૃચ્છ્રસાધ્યાનાં તાત્કાલિકં ચિકિત્સિતમાહ- સાધ્યાભિરાભિરિત્યાદિ| અસ્યાગ્રે કેચિદમું પાઠં પઠન્તિ- `જામ્બ્વૌષ્ઠેનાગ્નિતપ્તેન દહેદાકરવારણાત્ ’- ઇતિ||૧૨૯||

Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133

અમર્મણિ વિધાનજ્ઞો વર્જિતસ્ય જ્વરાદિભિઃ | દંશસ્યોત્કર્તનં કુર્યાદલ્પશ્વયથુકસ્ય ચ ||૧૩૦|| મધુસૈન્ધવસંયુક્તૈરગદૈર્લેપયેત્તતઃ | પ્રિયઙ્ગુરજનીકુષ્ઠસમઙ્ગામધુકૈસ્તથા ||૧૩૧|| સારિવાં મધુકં દ્રાક્ષાં પયસ્યાં ક્ષીરમોરટમ્ | વિદારીગોક્ષુરક્ષૌદ્રમધુકં પાયયેત વા ||૧૩૨|| ક્ષીરિણાં ત્વક્કષાયેણ સુશીતેન ચ સેચયેત્ | ઉપદ્રવાન્ યથાદોષં વિષઘ્નૈરેવ સાધયેત્ ||૧૩૩||

કીદૃશસ્ય દંશસ્ય છેદં કુર્યાદિત્યાહ- અમર્મણિ વિધાનજ્ઞ ઇત્યાદિ| જ્વરાદિભિઃ અસાધ્યલૂતોક્તૈઃ, `અસાધ્યાનાં ભિષક્ પ્રાજ્ઞો ન યુઞ્જીત ચિકિત્સિતમ્’ ઇતિ| મધુસૈન્ધવેત્યાદિ| અગદૈઃ મહાસુગન્ધ્યાદિભિઃ| તત્ ઇતિ છેદાદનન્તરમ્| સમઙ્ગા વરાહક્રાન્તા| તથેતિ પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિરપિ લેપયેદિત્યર્થઃ| સારિવામિત્યાદિ| સારિવા ઉત્પલસારિવા, પયસ્યા અર્કપુષ્પી, ક્ષીરમોરટં મોરટ એવ| એકત્ર યોગે મધુકદ્વયં સ્થલજજલજભેદેન| ક્ષીરિણામિત્યાદિ||૧૩૦-૧૩૩||

Adhikarana 52 (134) · Śloka 134

નસ્યાઞ્જનાભ્યઞ્જનપાનધૂમં તથાઽવપીડં કવલગ્રહં ચ | સંશોધનં ચોભયતઃ પ્રગાઢં કુર્યાત્સિરામોક્ષણમેવ ચાત્ર ||૧૩૪||

લૂતાસુ દશવિધમુપક્રમમાહ- નસ્યાઞ્જનાભ્યઞ્જનેત્યાદિ| અભ્યઞ્જનસ્થાને આલેપનમિતિ કેચિત્| સંશોધનમુભયતો વમનવિરેચનાખ્યં કુર્યાત્| સિરામોક્ષણમિત્યત્ર `રક્તં હરેચ્ચાપિ જલાયુકાભિઃ’ ઇતિ કેચિત્| એતચ્ચ સર્વં વિષહરૈરેવ દશવિધમપિ||૧૩૪||

Adhikarana 53 (135) · Śloka 135

કીટદષ્ટવ્રણાન્ સર્વાનહિદષ્ટવ્રણાનપિ | આદાહપાકાત્તાન્ સર્વાઞ્ચિકિત્સેદ્દુષ્ટવદ્ભિષગ્ ||૧૩૫||

લૂતાનામપિ કીટત્વાત્ સામાન્યેનૈવ કીટવિષોત્થવ્રણાનાં તથા તાદૃશાનામહિદષ્ટવ્રણાનામપિ દુષ્ટવ્રણવચ્ચિકિત્સામાહ- કીટદષ્ટવ્રણાનિત્યાદિ| આદાહપાકાદિતિ યાવદ્દાહપાકૌ તિષ્ઠતઃ; વિનિવૃત્તયોશ્ચ દાહપાકયોર્વક્ષ્યમાણો વિધિર્ભવિષ્યતિ| ક્વચિત્ `સદાહપાકાન્’ ઇતિ પાઠઃ| દુષ્ટવત્ દુષ્ટવ્રણવત્; દુષ્ટવ્રણોક્તં ચ `દુષ્ટવ્રણેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્’ ઇત્યાદિ| તત્ર શોધનં વિષહરદ્રવ્યૈઃ, તથા લેપાદિકમપિ વિષહરમેવ દુષ્ટવ્રણચિકિત્સિતેન||૧૩૫||

Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137

વિનિવૃત્તે તતઃ શોફે કર્ણિકાપાતનં હિતમ્ | નિમ્બપત્રં ત્રિવૃદ્દન્તી કુસુમ્ભં કુસુમં મધુ ||૧૩૬|| ગુગ્ગુલુઃ સૈન્ધવં કિણ્વં વર્ચઃ પારાવતસ્ય ચ | વિષવૃદ્ધિકરં ચાન્નં હિત્વા સમ્ભોજનં હિતમ્ ||૧૩૭||

નિવૃત્તદાહાદૌ વ્રણે યા વિષોત્પન્ના કર્ણિકા તસ્યાશ્ચિકિત્સામાહ- વિનિવૃત્તે ઇત્યાદિ| કર્ણિકા માંસકન્દી, પદ્મકર્ણિકાકારત્વાત્ કર્ણિકા ભણ્યતે| તસ્યાશ્ચ શોણિતપિત્તોત્થાયા મૃદુરુજાયાઃ પ્રચ્છનમન્તરેણૈવ પાતનં સુકરમ્| તાન્યેવ પાતનદ્રવ્યાણ્યાહ- નિમ્બપત્રમિત્યાદિ| કિણ્વં સુરાબીજમ્| એતન્નિમ્બપત્રાદિકં દ્રવ્યં લેપનેન કર્ણિકાપાતને હિતં, તથા વિષવૃદ્ધિકરં તિલકુલત્થાદ્યન્નં વર્જયિત્વા યદન્યત્ પાતનમ્ સમ્ભોજનં તત્ કર્ણિકાયાઃ પાતને હિતમ્| ગયદાસસ્તુ નિમ્બપત્રમિત્યસ્ય સ્થાને `શિખીવંશ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- શિખી લાઙ્ગલકી, વંશો વંશત્વક્| કિણ્વસ્થાને દન્તં પઠતિ, દન્તો ગોદન્તો ગવાં દન્તઃ||૧૩૬-૧૩૭||

Adhikarana 55 (138) · Śloka 138

વિષેભ્યઃ ખલુ સર્વેભ્યઃ કર્ણિકામરુજાં સ્થિરામ્ | પ્રચ્છયિત્વા મધૂન્મિશ્રૈઃ શોધનીયૈરુપાચરેત્ ||૧૩૮||

કફવાતોત્થાયાઃ કર્ણિકાયાશ્ચિકિત્સામાહ- વિષેભ્ય ઇત્યાદિ| અરુજામ્ અવિદ્યમાનરુજાં, સ્થિરાં કઠિનાં| શોધનીયૈઃ નિમ્બપત્રત્રિવૃતાદિભિઃ, દન્તીમૂલમદનફલકલ્કાદિભિર્વા||૧૩૮||

Adhikarana 56 (139) · Śloka 139

સપ્તષષ્ઠસ્ય કીટાનાં શતસ્યૈતદ્વિભાગશઃ | દષ્ટલક્ષણમાખ્યાતં ચિકિત્સા ચાપ્યનન્તરમ્ ||૧૩૯||

ઇદાનીં પરતન્ત્રોદિતસઙ્ખ્યાવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં સ્વતન્ત્રે વ્યાસોક્તસઙ્ખ્યાઃ સુખબોધાર્થં ચ કીટેષુ દષ્ટલક્ષણચિકિત્સિતોપદેશેન પરિમાણમુદ્દિશન્નાહ- સપ્તષષ્ઠસ્યેત્યાદિ| સપ્તષષ્ઠશતસ્ય કીટાનાં દષ્ટલક્ષણમાખ્યાતં કથિતં, વિભાગશઃ પ્રત્યેકં દષ્ટલક્ષણાદનન્તરં ચિકિત્સિતમપિ સમાખ્યાતમ્||૧૩૯||

Adhikarana 57 (140) · Śloka 140

સવિંશમધ્યાયશતમેતદુક્તં વિભાગશઃ |૧૪૦|

ઇદાનીં પૂર્વતન્ત્રસ્યાધ્યાયસઙ્ખ્યાયાઃ પરિમાણં યદુદ્દિષ્ટં તન્નિર્દિષ્ટમિતિ દર્શયન્નાહ- સવિંશમિત્યાદિ| એતત્ સવિંશમધ્યાયશતં, વિભાગશઃ સૂત્રસ્થાનાદિવિભાગેનોક્તમ્|૧૪૦|-

Adhikarana 58 (140) · Śloka 140

ઇહોદ્દિષ્ટાનનિર્દિષ્ટાનર્થાન્ વક્ષ્યામ્યથોત્તરે ||૧૪૦||

શાલાક્યકૌમારકાયચિકિત્સાભૂતવિદ્યાનાં નામમાત્રેણેહોદ્દિષ્ટાનાં નિર્દેશાભાવાત્ કથં જ્ઞાનમિત્યાહ- ઇહોદ્દિષ્ટાનિત્યાદિ| ઇહ વિંશત્યધિકાધ્યાયશતે યેઽર્થાઃ શાલાક્યાદયો નામમાત્રેણોદ્દિષ્ટા નતુ પ્રપઞ્ચેન નિર્દિષ્ટાઃ, તાનથ અનન્તરમુત્તરે વક્ષ્યામિ||૧૪૦||

Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143

સનાતનત્વાદ્વેદાનામક્ષરત્વાત્તથૈવ ચ | તથા દૃષ્ટફલત્વાચ્ચ હિતત્વાદપિ દેહિનામ્ ||૧૪૧|| વાક્સમૂહાર્થવિસ્તારાત્ પૂજિતત્વાચ્ચ દેહિભિઃ | ચિકિત્સિતાત્ પુણ્યતમં ન કિઞ્ચિદપિ શુશ્રુમઃ ||૧૪૨|| ઋષેરિન્દ્રપ્રભાવસ્યામૃતયોનેર્ભિષગ્ગુરોઃ | ધારયિત્વા તુ વિમલં મતં પરમસમ્મતમ્ | ઉક્તાહારસમાચાર ઇહ પ્રેત્ય ચ મોદતે ||૧૪૩||

ચિકિત્સિતસ્યોપાદેયતામાગમપ્રત્યક્ષફલત્વાભ્યામેવ નિર્દિશન્નાહ- સનાતનત્વાદિત્યાદિ| ચિકિત્સિતાદન્યત્ પુણ્યતમં ન કિમપિ શુશ્રુમઃ ન કિમપિ અનુ ગુરુપારમ્પર્યેણ શ્રુતવન્તઃ| કુત ઇત્યાહ- સનાતનત્વાદ્વેદાનામિતિ|- આયુર્વેદાઙ્ગાનાં શલ્યાદીનાં સનાતનત્વાન્નિત્યભવત્વાદકૃતકત્વાદિત્યર્થઃ| એતેનાકૃતકત્વાખ્યહેતુકેન દોષાભાવેણ તત્પ્રોક્તસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય પુણ્યતમત્વમ્| તથા અક્ષરત્વાદાયુર્વેદાઙ્ગાનાં શલ્યાદીનાં ન ક્ષરતીત્યક્ષરમવિચલનાત્મકમુચ્યતે, એતાનિ ચાયુર્વેદાઙ્ગાન્યક્ષરાણિ અવિચલનાત્મકાનિ યાથાતથ્યાદિત્યર્થઃ, એતસ્માદપિ ચિકિત્સિતં પુણ્યતમમ્| આગમપ્રમાણમભિધાય પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમાહ- તથા દૃષ્ટફલત્વાચ્ચેતિ| દૃષ્ટફલમપિ કિઞ્ચિદપુણ્યતમં યથા સ્તેયાદીત્યાહ- હિતત્વાદપિ દેહિનામિતિ| ચિકિત્સિતાદિત્યસ્ય સ્વરૂપવિશેષણમાહ- વાક્સમૂહાર્થવિસ્તારાદિતિ|- વાક્સમૂહેઽર્થવિસ્તારો યસ્મિન્; અત એવ પૂજિતત્વાચ્ચ દેહિભિરિતિ દેહિનઃ વ્યાધિપરિમોક્ષં સ્વસ્થરક્ષણમિચ્છન્ત આયુર્વેદં વિશિષ્ટપદપદાર્થરૂપં સ્વસુખકામાઃ પૂજયન્તિ| યતશ્ચિકિત્સિતમુક્તૈર્હેતુભિઃ પવિત્રતમં; તસ્માદિન્દ્રપ્રભાવસ્ય મુનેસ્તં વેદમવિદ્યમાનપાપલક્ષણમમલં, પરમાણાં મહતાં સમ્યડ્યતં પૂજિતં હૃદયે ધારણાત્| ઉક્તાહારસમાચાર ઉક્તવ્યાધિપરિમોક્ષસ્વસ્થરક્ષણાહારાચારઃ| ઇહ ઇહલોકે, પ્રેત્ય પરલોકેઽપિ, મોદતે હૃષ્યતિ| ગયદાસસ્તુ `સનાતનત્વાદ્વેદાનામક્ષરત્વાત્તથૈવ ચ’ ઇતીદૃશં વ્યાખ્યાનયતિ- સનાતનત્વાત્ નિત્યભવત્વાદાયુષઃ સન્તાનસ્યોપકાર્યસ્ય નિત્યસદ્ભાવાત્તદુપહિતકારકોઽપ્યાયુર્વેદો નિત્યઃ| તત્રાયુષઃ સન્તાનસ્યૈવ સન્તતિનિત્યતામુદ્દિશન્નાહ અક્ષરત્વાદિતિ|- ન ક્ષરન્તીતિ અક્ષરાણિ અકારાદયઃ સ્વરાઃ કાદીનિ ચ વ્યઞ્જનાનિ; તદ્ઘટિતત્વાદાયુર્વેદસ્યાપિ નિત્યત્વં કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિ કૃત્વા||૧૪૧-૧૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને કીટકલ્પો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં પઞ્ચમં કલ્પસ્થાનં સમાપ્તમ્ |

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||