8. kīṭakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતઃ કીટકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| સર્પાણાં શુક્રવિણ્મૂત્રશવપૂત્યણ્ડસમ્ભવાઃ | વાય્વગ્ન્યમ્બુપ્રકૃતયઃ કીટાસ્તુ વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ||૩|| સર્વદોષપ્રકૃતિભિર્યુક્તાસ્તે પરિણામતઃ | કીટત્વેઽપિ સુઘોરાઃ સ્યુઃ, સર્વ એવ ચતુર્વિધાઃ ||૪||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

કુમ્ભીનસસ્તુણ્ડિકેરી શૃઙ્ગી શતકુલીરકઃ | ઉચ્ચિટિઙ્ગોઽગ્નિનામા ચ ચિચ્ચિટિઙ્ગો મયૂરિકા ||૫|| આવર્તકસ્તથોરભ્રઃ સારિકામુખવૈદલૌ | શરાવકુર્દોઽભીરાજિઃ પરુષશ્ચિત્રશીર્ષકઃ ||૬|| શતબાહુશ્ચ યશ્ચાપિ રક્તરાજિશ્ચ કીર્તિતઃ | અષ્ટાદશેતિ વાયવ્યાઃ કીટાઃ પવનકોપનાઃ ||૭|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગા વાતનિમિત્તજાઃ |૮|

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12

કૌણ્ડિન્યકઃ કણભકો વરટી પત્રવૃશ્ચિકઃ ||૮|| વિનાસિકા બ્રાહ્મણિકા બિન્દુલો ભ્રમરસ્તથા | બાહ્યકી પિચ્ચિટઃ કુમ્ભી વર્ચઃકીટોઽરિમેદકઃ ||૯|| પદ્મકીટો દુન્દુભિકો મકરઃ શતપાદકઃ | પઞ્ચાલકઃ પાકમત્સ્યઃ કૃષ્ણતુણ્ડોઽથ ગર્દભી ||૧૦|| ક્લીતઃ કૃમિસરારી ચ યશ્ચાપ્યુત્ક્લેશકસ્તથા | એતે હ્યગ્નિપ્રકૃતયશ્ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ||૧૧|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ પિત્તનિમિત્તજાઃ |૧૨|

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15

વિશ્વમ્ભરઃ પઞ્ચશુક્લઃ પઞ્ચકૃષ્ણોઽથ કોકિલઃ ||૧૨|| સૈરેયકઃ પ્રચલકો વલભઃ કિટિભસ્તથા | સૂચીમુખઃ કૃષ્ણગોધા યશ્ચ કાષાયવાસિકઃ ||૧૩|| કીટો ગર્દભકશ્ચૈવ તથા ત્રોટક એવ ચ | ત્રયોદશૈતે સૌમ્યાઃ સ્યુઃ કીટાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપણાઃ ||૧૪|| તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ કફનિમિત્તજાઃ |૧૫|

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

તુઙ્ગીનાસો વિચિલકસ્તાલકો વાહકસ્તથા ||૧૫|| કોષ્ઠાગારી ક્રિમિકરો યશ્ચ મણ્ડલપુચ્છકઃ | તુણ્ડ(ઙ્ગ)નાભઃ સર્ષપિકો વલ્ગુલિઃ શમ્બુકસ્તથા ||૧૬|| અગ્નિકીટશ્ચ વિજ્ઞેયા દ્વાદશ પ્રાણનાશનાઃ | તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં વેગજ્ઞાનાનિ સર્પવત્ ||૧૭|| તાસ્તાશ્ચ વેદનાસ્તીવ્રા રોગા વૈ સાન્નિપાતિકાઃ | ક્ષારાગ્નિદગ્ધવદ્દંશો રક્તપીતસિતારુણઃ ||૧૮||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23

જ્વરાઙ્ગમર્દરોમાઞ્ચવેદનાભિઃ સમન્વિતઃ | છર્દ્યતીસારતૃષ્ણાશ્ચ દાહો મૂર્ચ્છા વિજૃમ્ભિકા ||૧૯|| વેપથુશ્વાસહિક્કાશ્ચ દાહઃ શીતં ચ દારુણમ્ | પિડકોપચયઃ શોફો ગ્રન્થયો મણ્ડલાનિ ચ ||૨૦|| દદ્રવઃ કર્ણિકાશ્ચૈવ વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ | તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં યથાસ્વં ચાપ્યુપદ્રવાઃ ||૨૧|| યેઽન્યે તેષાં વિશેષાસ્તુ તૂર્ણં તેષાં સમાદિશેત્ | દૂષીવિષપ્રકોપાચ્ચ તથૈવ વિષલેપનાત્ ||૨૨|| લિઙ્ગં તીક્ષ્ણવિષેષ્વેત... |૨૩|

Adhikarana 7 (23) · Śloka 24

...ચ્છૃણુ મન્દવિષેષ્વતઃ | પ્રસેકારોચકચ્છર્દિશિરોગૌરવશીતકાઃ ||૨૩|| પિડકાકોઠકણ્ડૂનાં જન્મ દોષવિભાગતઃ |૨૪|

Adhikarana 8 (24) · Śloka 25

યોગૈર્નાનાવિધૈરેષાં ચૂર્ણાનિ ગરમાદિશેત્ ||૨૪|| દૂષીવિષપ્રકારાણાં તથા ચાપ્યનુલેપનાત્ |૨૫|

Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27

એકજાતીનતસ્તૂર્ધ્વં કીટાન્ વક્ષ્યામિ ભેદતઃ ||૨૫|| સામાન્યતો દષ્ટલિઙ્ગૈઃ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ | ત્રિકણ્ટઃ કરિણી ચાપિ હસ્તિકક્ષોઽપરાજિતઃ | ચત્વાર એતે કણભા વ્યાખ્યાતાસ્તીવ્રવેદનાઃ ||૨૬|| તૈર્દષ્ટસ્ય શ્વયથુરઙ્ગમર્દો ગુરુતા ગાત્રાણાં દંશઃ કૃષ્ણશ્ચ ભવતિ ||૨૭||

Adhikarana 10 (28) · Śloka 28

પ્રતિસૂર્યકઃ , પિઙ્ગાભાસો, બહુવર્ણો, નિરૂપમો ગોધેરેક ઇતિ પઞ્ચ ગોધેરકાઃ ; તૈર્દષ્ટસ્ય શોફો દાહરુજૌ ચ ભવતઃ, ગોધેરકેણૈતદેવ ગ્રન્થિપ્રાદુર્ભાવો જ્વરશ્ચ ||૨૮||

Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31

ગલગોલિકા - શ્વેતા, કૃષ્ણા, રક્તરાજી, રક્તમણ્ડલા, સર્વશ્વેતા, સર્ષપિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટે સર્ષપિકાવર્જં દાહશોફક્લેદા ભવન્તિ, સર્ષપિકયા હૃદયપિડાઽતિસારશ્ચ, તાસુ મધ્યે સર્ષપિકા પ્રાણહરી ||૨૯|| શતપદ્યસ્તુ- પરુષા, કૃષ્ણા, ચિત્રા, કપિલા, પીતિકા, રક્તા, શ્વેતા, અગ્નિપ્રભા, ઇત્યષ્ટૌ; તાભિર્દષ્ટે શોફો વેદના દાહશ્ચ હૃદયે, શ્વેતાગ્નિપ્રભાભ્યામેતદેવ દાહો મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રં શ્વેતપિડકોત્પત્તિશ્ચ ||૩૦|| મણ્ડૂકાઃ- કૃષ્ણઃ, સારઃ, કુહકો, હરિતો, રક્તો, યવવર્ણાભો, ભૃકુટી, કોટિકશ્ચેત્યષ્ટૌ; તૈર્દષ્ટસ્ય દંશે કણ્ડૂર્ભવતિ પીતફેનાગમશ્ચ વક્ત્રાત્, ભૃકુટીકોટિકાભ્યામેતદેવ દાહશ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રમ્ ||૩૧||

Adhikarana 12 (32) · Śloka 32

વિશ્વમ્ભરાભિર્દષ્ટે દંશઃ સર્ષપાકારાભિઃ પિડકાભિઃ સરુજાભિશ્ચીયતે, શીતજ્વરાર્તશ્ચ પુરુષો ભવતિ ||૩૨||

Adhikarana 13 (33) · Śloka 33

અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટે તોદદાહકણ્ડુશ્વયથવો ભવન્તિ મોહશ્ચ; કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટે પીતાઙ્ગશ્છર્દ્યતીસારજ્વરાદિભિરભિહન્યતે; શૂકવૃન્તાભિર્દષ્ટે કણ્ડૂકોઠાઃ પ્રવર્ધન્તે શૂકં ચાત્ર લક્ષ્યતે ||૩૩||

Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38

પિપીલિકાઃ- સ્થૂલશીર્ષા, સંવાહિકા, બ્રાહ્મણિકા, અઙ્ગુલિકા; કપિલિકા, ચિત્રવર્ણેતિ ષટ્; તાભિર્દષ્ટે દંશે શ્વયથુરગ્નિસ્પર્શવદ્દાહશોફૌ ભવતઃ ||૩૪|| મક્ષિકાઃ- કાન્તારિકા, કૃષ્ણા, પિઙ્ગલા, મધૂલિકા, કાષાયી, સ્થાલિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટસ્ય કણ્ડુશોફદાહરુજો ભવન્તિ, સ્થાલિકાકાષાયીભ્યામેતદેવ શ્યાવપિડકોત્પત્તિરુપદ્રવાશ્ચ જ્વરાદયો ભવન્તિ, કાષાયી સ્થાલિકા ચ પ્રાણહરે ||૩૫|| મશકાઃ- સામુદ્રઃ, પરિમણ્ડલો, હસ્તિમશકઃ, કૃષ્ણઃ, પાર્વતીય ઇતિ પઞ્ચ; તૈર્દષ્ટસ્ય તીવ્રા કણ્ડૂર્દંશશોફશ્ચ, પાર્વતીયસ્તુ કીટૈઃ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણઃ ||૩૬|| નખાવકૃષ્ટેઽત્યર્થં પિડકાદાહપાકા ભવન્તિ | જલૌકસાં દષ્ટલક્ષણમુક્તં ચિકિત્સિતં ચ ||૩૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- ગોધેરકઃ સ્થાલિકા ચ યે ચ શ્વેતાગ્નિસપ્રભે | ભૃકુટી કોટિકશ્ચૈવ ન સિધ્યન્ત્યેકજાતિષુ ||૩૮||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

શવમૂત્રપુરીષૈસ્તુ સવિષૈરવમર્શનાત્ | સ્યુઃ કણ્ડૂદાહકોઠારુઃપિડકાતોદવેદનાઃ ||૩૯|| પ્રક્લેદવાંસ્તથા સ્રાવો ભૃશં સમ્પાચયેત્ત્વચમ્ | દિગ્ધવિદ્ધક્રિયાસ્તત્ર યથાવદવચારયેત્ ||૪૦||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

નાવસન્નં ન ચોત્સન્નમતિસંરમ્ભવેદનમ્ | દંશાદૌ વિપરીતાર્તિ કીટદષ્ટં સુબાધકમ્ ||૪૧||

Adhikarana 17 (42) · Śloka 42

દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ કીટૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્ | ત્રિવિધાનાં તુ પૂર્વેષાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતાઃ ||૪૨||

Adhikarana 18 (43) · Śloka 44

સ્વેદમાલેપનં સેકં ચોષ્ણમત્રાવચારયેત્ | અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદ્દંશાત્ પાકકોથપ્રપીડિતાત્ ||૪૩|| વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વં બહુશઃ શોધનાનિ ચ |૪૪|

Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45

શિરીષકટુકાકુષ્ઠવચારજનિસૈન્ધવૈઃ ||૪૪|| ક્ષીરમજ્જવસાસર્પિઃશુણ્ઠીપિપ્પલિદારુષુ | ઉત્કારિકા સ્થિરાદૌ વા સુકૃતા સ્વેદને હિતા ||૪૫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

ન સ્વેદયેત ચાદંશં ધૂમં વક્ષ્યામિ વૃશ્ચિકે |૪૬|

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

અગદાનેકજાતીષુ પ્રવક્ષ્યામિ પૃથક્ પૃથક્ ||૪૬|| કુષ્ઠં વક્રં વચા પાઠા બિલ્વમૂલં સુવર્ચિકા | ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે ત્રિકણ્ટકવિષે હિતાઃ ||૪૭||

Adhikarana 22 (48) · Śloka 48

રજન્યાગારધૂમશ્ચ વક્રં કુષ્ઠં પલાશજમ્ | ગલગોલિકદ્ષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ ||૪૮||

Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50

કુઙ્કુમં તગરં શિગ્રુ પદ્મકં રજનીદ્વયમ્ | અગદો જલપિષ્ટોઽયં શતપદ્વિષનાશનઃ ||૪૯|| મેષશૃઙ્ગી વચા પાઠા નિચુલો રોહિણી જલમ્ | સર્વમણ્ડૂકદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ ||૫૦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ધવાશ્વગન્ધાતિબલાબલાસાતિગુહાગુહાઃ | વિશ્વમ્ભરાભિદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ ||૫૧||

Adhikarana 25 (52) · Śloka 52

શિરીષં તગરં કુષ્ઠં શાલિપર્ણી સહા નિશે | અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ ||૫૨||

Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56

કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટાનાં રાત્રૌ શીતાઃ ક્રિયા હિતાઃ | દિવા તે નૈવ સિધ્યન્તિ સૂર્યરશ્મિબલાર્દિતાઃ ||૫૩|| વક્રં કુષ્ઠમપામાર્ગઃ શૂકવૃન્તવિષેઽગદઃ | ભૃઙ્ગસ્વરસપિષ્ટા વા કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા ||૫૪|| પિપીલિકાભિર્દષ્ટાનાં મક્ષિકામશકૈસ્તથા | ગોમૂત્રેણ યુતો લેપઃ કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા ||૫૫|| નખાવઘૃષ્ટસઞ્જાતે શોફે ભૃઙ્ગરસો હિતઃ |૫૬|

Adhikarana 27 (56) · Śloka 56

પ્રતિસૂર્યકદષ્ટાનાં સર્પદષ્ટવદાચરેત્ |૫૬|

Adhikarana 28 (56) · Śloka 56

ત્રિવિધા વૃશ્ચિકાઃ પ્રોક્તા મન્દમધ્યમહાવિષાઃ ||૫૬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

ગોશકૃત્કોથજા મન્દા મધ્યાઃ કાષ્ઠેષ્ટિકોદ્ભવાઃ | સર્પકોથોદ્ભવાસ્તીક્ષ્ણા યે ચાન્યે વિષસમ્ભવાઃ ||૫૭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

મન્દા દ્વાદશ મધ્યાસ્તુ ત્રયઃ પઞ્ચદશોત્તમાઃ | દશ વિંશતિરિત્યેતે સઙ્ખ્યયા પરિકીર્તિતાઃ ||૫૮||

Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61

કૃષ્ણઃ શ્યાવઃ કર્બુરઃ પાણ્ડુવર્ણો ગોમૂત્રાભઃ કર્કશો મેચકશ્ચ | પીતો ધૂમ્રો રોમશઃ શાડ્વલાભો રક્તઃ શ્વેતેનોદરેણેતિ મન્દાઃ ||૫૯|| યુક્તાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પુચ્છદેશે સ્યુર્ભૂયોભિઃ પર્વભિશ્ચેતરેભ્યઃ | એભિર્દષ્ટે વેદના વેપથુશ્ચ ગાત્રસ્તમ્ભઃ કૃષ્ણરક્તાગમશ્ચ ||૬૦|| શાખાદષ્ટે વેદના ચોર્ધ્વમેતિ દાહસ્વેદૌ દંશશોફો જ્વરશ્ચ |૬૧|

Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63

રક્તઃ પીતઃ કાપિલેનોદરેણ સર્વે ધૂમ્રાઃ પર્વભિશ્ચ ત્રિભિઃ સ્યુઃ ||૬૧|| એતે મૂત્રોચ્ચારપૂત્યણ્ડજાતા મધ્યા જ્ઞેયાસ્ત્રિપ્રકારોરગાણામ્ | યસ્યૈતેષામન્વયાદ્યઃ પ્રસૂતો દોષોત્પત્તિં તત્સ્વરૂપાં સ કુર્યાત્ ||૬૨|| જિહ્વાશોફો ભોજનસ્યાવરોધો મૂર્ચ્છા ચોગ્રા મધ્યવીર્યાભિદષ્ટે |૬૩|

Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66

શ્વેતશ્ચિત્રઃ શ્યામલો લોહિતાભો રક્તઃ શ્વેતો રક્તનીલોદરૌ ચ ||૬૩|| પીતોઽરક્તો નીલપીતોઽપરસ્તુ રક્તો નીલો નીલશુક્લસ્તથા ચ | રક્તો બભ્રુઃ પૂર્વવચ્ચૈકપર્વા યશ્ચાપર્વા પર્વણી દ્વે ચ યસ્ય ||૬૪|| નાનારૂપા વર્ણતશ્ચાપિ ઘોરા જ્ઞેયાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પ્રાણચૌરાઃ | જન્મૈતેષાં સર્પકોથાત્ પ્રદિષ્ટં દેહેભ્યો વા ઘાતિતાનાં વિષેણ ||૬૫|| એભિર્દષ્ટે સર્પવેગપ્રવૃત્તિઃ સ્ફોટોત્પત્તિર્ભ્રાન્તિદાહૌ જ્વરશ્ચ | ખેભ્યઃ કૃષ્ણં શોણિતં યાતિ તીવ્રં તસ્માત્ પ્રાણૈસ્ત્યજ્યતે શીઘ્રમેવ ||૬૬||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 68

ઉગ્રમધ્યવિષૈર્દષ્ટં ચિકિત્સેત્ સર્પદષ્ટવત્ | આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છિતં પ્રતિસારયેત્ ||૬૭|| રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ |૬૮|

Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74

માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્ ||૬૮|| લેપે, સ્વેદે સુખોષ્ણં ચ ગોમયં હિતમિષ્યતે | પાને ક્ષૌદ્રયુતં સર્પિઃ ક્ષીરં વા બહુશર્કરમ્ ||૬૯|| દંશં મન્દવિષાણાં તુ ચક્રતૈલેન સેચયેત્ | વિદારીગણસિદ્ધેન સુખોષ્ણેનાથવા પુનઃ ||૭૦|| કુર્યાચ્ચોત્કારિકાસ્વેદં વિષઘ્નૈરુપનાહયેત્ | ગુડોદકં વા સુહિમં ચાતુર્જાતકસંયુતમ્ ||૭૧|| પાનમસ્મૈ પ્રદાતવ્યં ક્ષીરં વા સગુડં હિમમ્ | શિખિકુક્કુટબર્હાણિ સૈન્ધવં તૈલસર્પિષી ||૭૨|| ધૂમો હન્તિ પ્રયુક્તસ્તુ શીઘ્રં વૃશ્ચિકજં વિષમ્ | કુસુમ્ભપુષ્પં રજની નિશા વા કોદ્રવં તૃણમ્ ||૭૩|| એભિર્ઘૃતાક્તૈર્ધૂપસ્તુ પાયુદેશે પ્રયોજિતઃ | નાશયેદાશુ કીટોત્થં વૃશ્ચિકસ્ય ચ યદ્વિષમ્ ||૭૪||

Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76

લૂતાવિષં ઘોરતમં દુર્વિજ્ઞેયતમં ચ તત્ | દુશ્ચિકિત્સ્યતમં ચાપિ ભિષગ્ભિર્મન્દબુદ્ધિભિઃ ||૭૫|| સવિષં નિર્વિષં ચૈતદિત્યેવં પરિશઙ્કિતે | વિષઘ્નમેવ કર્તવ્યમવિરોધિ યદૌષધમ્ ||૭૬||

Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78

અગદાનાં હિ સંયોગો વિષજુષ્ટસ્ય યુજ્યતે | નિર્વિષે માનવે યુક્તોઽગદઃ સમ્પદ્યતેઽસુખમ્ ||૭૭|| તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન જ્ઞાતવ્યો વિષનિશ્ચયઃ | અજ્ઞાત્વા વિષસદ્ભાવં ભિષગ્વ્યાપાદયેન્નરમ્ ||૭૮||

Adhikarana 38 (79) · Śloka 79

પ્રોદ્ભિદ્યમાનસ્તુ યથાઽઙ્કુરેણ ન વ્યક્તજાતિઃ પ્રવિભાતિ વૃક્ષઃ | તદ્વદ્દુરાલક્ષ્યતમં હિ તાસાં વિષં શરીરે પ્રવિકીર્ણમાત્રમ્ ||૭૯||

Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82

ઈષત્સકણ્ડુ પ્રચલં સકોઠમવ્યક્તવર્ણં પ્રથમેઽહનિ સ્યાત્ | અન્તેષુ શૂનં પરિનિમ્નમધ્યં પ્રવ્યક્તરૂપં ચ દિને દ્વિતીયે ||૮૦|| ત્ર્યહેણ તદ્દર્શયતીહ રૂપં વિષં ચતુર્થેઽહનિ કોપમેતિ | અતોઽધિકેઽહ્નિ પ્રકરોતિ જન્તોર્વિષપ્રકોપપ્રભવાન્ વિકારાન્ ||૮૧|| ષષ્ઠે દિને વિપ્રસૃતં તુ સર્વાન્ મર્મપ્રદેશાન્ ભૃશમાવૃણોતિ | તત્ સપ્તમેઽત્યર્થપરીતગાત્રં વ્યાપાદયેન્મર્ત્યમતિપ્રવૃદ્ધમ્ ||૮૨||

Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84

યાસ્તીક્ષ્ણચણ્ડોગ્રવિષા હિ લૂતાસ્તાઃ સપ્તરાત્રેણ નરં નિહન્યુઃ | અતોઽધિકેનાપિ નિહન્યુરન્યા યાસાં વિષં મધ્યમવીર્યમુક્તમ્ ||૮૩|| યાસાં કનીયો વિષવીર્યમુક્તં તાઃ પક્ષમાત્રેણ વિનાશયન્તિ | તસ્માત્ પ્રયત્નં ભિષગત્ર કુર્યાદાદંશપાતાદ્વિષઘાતિયોગૈઃ ||૮૪||

Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88

વિષં તુ લાલાનખમૂત્રદંષ્ટ્રારજઃપુરીષૈરથ ચેન્દ્રિયેણ | સપ્તપ્રકારં વિસૃજન્તિ લૂતાસ્તદુગ્રમધ્યાવરવીર્યયુક્તમ્ ||૮૫|| સકણ્ડુકોઠં સ્થિરમલ્પમૂલં લાલાકૃતં મન્દરુજં વદન્તિ | શોફશ્ચ કણ્ડૂશ્ચ પુલાલિકા ચ ધૂમાયનં ચૈવ નખાગ્રદંશે ||૮૬|| દંશં તુ મૂત્રેણ સકૃષ્ણમધ્યં સરક્તપર્યન્તમવેહિ દીર્ણમ્ | દંષ્ટ્રાભિરુગ્રં કઠિનં વિવર્ણં જાનીહિ દંશં સ્થિરમણ્ડલં ચ ||૮૭|| રજઃપુરીષેન્દ્રિયજં હિ વિદ્ધિ સ્ફોટં વિપક્વામલપીલુપાણ્ડુમ્ |૮૮|

Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89

એતાવદેતત્ સમુદાહૃતં તુ વક્ષ્યામિ લૂતાપ્રભવં પુરાણમ્ ||૮૮|| સામાન્યતો દષ્ટમસાધ્યસાધ્યં ચિકિત્સિતં ચાપિ યથાવિશેષમ્ ||૮૯||

Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93

વિશ્વામિત્રો નૃપવરઃ કદાચિદૃષિસત્તમમ્ | વશિષ્ઠં કોપયામાસ ગત્વાઽઽશ્રમપદં કિલ ||૯૦|| કુપિતસ્ય મુનેસ્તસ્ય લલાટાત્ સ્વેદબિન્દવઃ | અપતન્ દર્શનાદેવ રવેસ્તત્સમતેજસઃ ||૯૧|| તૃણે મહર્ષિણા લૂને ધેન્વર્થં સમ્ભૃતેઽપિ ચ | તતો જાતાસ્ત્વિમા ઘોરા નાનારૂપા મહાવિષાઃ | અપકારાય વર્તન્તે નૃપસાધનવાહને ||૯૨|| યસ્માલ્લૂનં તૃણં પ્રાપ્તા મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવઃ | તસ્માલ્લૂતેતિ ભાષ્યન્તે સઙ્ખ્યયા તાશ્ચ ષોડશ ||૯૩||

Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100

કૃચ્છ્રસાધ્યાસ્તથાઽસાધ્યા લૂતાસ્તુ દ્વિવિધાઃસ્મૃતાઃ | તાસામષ્ટૌ કૃચ્છ્રસાધ્યા વર્જ્યાસ્તાવત્ય એવ તુ ||૯૪|| ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતિકા તથા | આલમૂત્રવિષા રક્તા કસના ચાષ્ટમી સ્મૃતા ||૯૫|| તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખં કણ્ડૂર્દંશે ચ વેદના | ભવન્તિ ચ વિશેષેણ ગદાઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકાઃ ||૯૬|| સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેણીપદી તથા | કૃષ્ણાઽગ્નિવર્ણા કાકાણ્ડા માલાગુણાઽષ્ટમી તથા ||૯૭|| તાભિર્દષ્ટે દંશકોથઃ પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્ય ચ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ ગદાઃ સ્યુશ્ચ ત્રિદોષજાઃ ||૯૮|| પિડકા વિવિધાકારા મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ | મહાન્તો મૃદવઃ શોફા રક્તાઃ શ્યાવાશ્ચલાસ્તથા ||૯૯|| સામાન્યં સર્વલૂતાનામેતદાદંશલક્ષણમ્ |૧૦૦|

Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115

વિશેષલક્ષણં તાસાં વક્ષ્યામિ સચિકિત્સિતમ્ ||૧૦૦|| ત્રિમણ્ડલાયા દંશેઽસૃક્ કૃષ્ણં સ્રવતિ દીર્યતે | બાધિર્યં કલુષા દૃષ્ટિસ્તથા દાહશ્ચ નેત્રયોઃ ||૧૦૧|| તત્રાર્કમૂલં રજની નાકુલી પૃશ્નિપર્ણિકા | પાનકર્મણિ શસ્યન્તે નસ્યાલેપાઞ્જનેષુ ચ ||૧૦૨|| શ્વેતાયાઃ પિડકા દંશે શ્વેતા કણ્ડૂમતી ભવેત્ | દાહમૂર્ચ્છાજ્વરવતી વિસર્પક્લેદરુક્કરી ||૧૦૩|| તત્ર ચન્દનરાસ્નૈલાહરેણુનલવઞ્જુલાઃ | કુષ્ઠં લામજ્જકં વક્રં નલદં ચાગદો હિતઃ ||૧૦૪|| આદંશે પિડકા તામ્રા કપિલાયાઃ સ્થિરા ભવેત્ | શિરસો ગૌરવં દાહસ્તિમિરં ભ્રમ એવ ચ ||૧૦૫|| તત્ર પદ્મકકુષ્ઠૈલાકરઞ્જકકુભત્વચઃ | સ્થિરાર્કપર્ણ્યપામાર્ગદૂર્વાબ્રાહ્મ્યો વિષાપહાઃ ||૧૦૬|| આદંશે પીતિકાયાસ્તુ પિડકા પીતિકા સ્થિરા | ભવેચ્છર્દિર્જ્વરઃ શૂલં મૂર્ધ્નિ રક્તે તથાઽક્ષિણી ||૧૦૭|| તત્રેષ્ટાઃ કુટજોશીરતુઙ્ગપદ્મકવઞ્જુલાઃ | શિરીષકિણિહીશેલુકદમ્બકકુભત્વચઃ ||૧૦૮|| રક્તમણ્ડનિભે દંશે પિડકાઃ સર્ષપા ઇવ | જાયન્તે તાલુશોષશ્ચ દાહશ્ચાલવિષાર્દિતે ||૧૦૯|| તત્ર પ્રિયઙ્ગુહ્રીબેરકુષ્ઠલામજ્જવઞ્જુલાઃ | અગદઃ શતપુષ્પા ચ સપિપ્પલવટાઙ્કુરાઃ ||૧૧૦|| પૂતિર્મૂત્રવિષાદંશો વિસર્પી કૃષ્ણશોણિતઃ | કાસશ્વાસવમીમૂર્ચ્છાજ્વરદાહસમન્વિતઃ ||૧૧૧|| મનઃશિલાલમધુકકુષ્ઠચન્દનપદ્મકૈઃ | મધુમિશ્રૈઃ સલામજ્જૈરગદસ્તત્ર કીર્તિતઃ ||૧૧૨|| આપાણ્ડુપિડકો દંશો દાહક્લેદસમન્વિતઃ | રક્તાયા રક્તપર્યન્તો વિજ્ઞેયો રક્તસંયુતઃ ||૧૧૩|| કાર્યસ્તત્રાગદસ્તોયચન્દનોશીરપદ્મકૈઃ | તથૈવાર્જુનશેલુભ્યાં ત્વગ્ભિરામ્રાતકસ્ય ચ ||૧૧૪|| પિચ્છિલં કસનાદંશાદ્રુધિરં શીતલં સ્રવેત્ | કાસશ્વાસૌ ચ તત્રોક્તં રક્તલૂતાચિકિત્સિતમ્ ||૧૧૫||

Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119

પુરીષગન્ધિરલ્પાસૃક્ કૃષ્ણાયા દંશ એવ તુ | જ્વરમૂર્ચ્છાવમીદાહકાસશ્વાસસમન્વિતઃ ||૧૧૬|| તત્રૈલાવક્રસર્પાક્ષીગન્ધનાકુલિચન્દનૈઃ | મહાસુગન્ધિસહિતૈઃ પ્રત્યાખ્યાયાગદઃ સ્મૃતઃ ||૧૧૭|| દંશો દાહોઽગ્નિવક્રાયાઃ સ્રાવોઽત્યર્થં જ્વરસ્તથા | ચોષકણ્ડૂરોમહર્ષા દાહવિસ્ફોટસંયુતઃ ||૧૧૮|| કૃષ્ણાપ્રશમનં ચાત્ર પ્રત્યાખ્યાય પ્રયોજયેત્ | સારિવોશીરયષ્ટ્યાહ્વચન્દનોત્પલપદ્મકમ્ ||૧૧૯||

Adhikarana 47 (120) · Śloka 120

સર્વાસામેવ યુઞ્જીત વિષે શ્લેષ્માતકત્વચમ્ | ભિષક્ સર્વપ્રકારેણ તથા ચાક્ષીવપિપ્પલમ્ ||૧૨૦||

Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127

કૃચ્છ્રસાધ્યવિષા હ્યષ્ટૌ પ્રોક્તા દ્વે ચ યદૃચ્છયા | અવાર્યવિષવીર્યાણાં લક્ષણાનિ નિબોધ મે ||૧૨૧|| ધ્યામઃ સૌવર્ણિકાદંશઃ સફેનો મત્સ્યગન્ધકઃ | શ્વાસઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ચાત્ર સુદારુણા ||૧૨૨|| આદંશે લાજવર્ણાયા ધ્યામં પૂતિ સ્રવેદસૃક્ | દાહો મૂર્ચ્છાઽતિસારશ્ચ શિરોદુઃખં ચ જાયતે ||૧૨૩|| ઘોરો દંશસ્તુ જાલિન્યા રાજિમાનવદીર્યતે | સ્તમ્ભઃ શ્વાસસ્તમોવૃદ્ધિસ્તાલુશોષશ્ચ જાયતે ||૧૨૪|| એણીપદ્યાસ્તથા દંશો ભવેત્ કૃષ્ણતિલાકૃતિઃ | તૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરચ્છર્દિકાસશ્વાસસમન્વિતઃ ||૧૨૫|| દંશઃ કાકાણ્ડિકાદષ્ટે પાણ્ડુરક્તોઽતિવેદનઃ | તૃણ્મૂર્ચ્છાશ્વાસહૃદ્રોગહિક્કાકાસાઃ સ્યુરુચ્છ્રિતાઃ ||૧૨૬|| રક્તો માલાગુણાદંશો ધૂમગન્ધોઽતિવેદનઃ | બહુધા ચ વિશીર્યેત દાહમૂર્ચ્છાજ્વરાન્વિતઃ ||૧૨૭||

Adhikarana 49 (128) · Śloka 128

અસાધ્યાસ્વપ્યભિહિતં પ્રત્યાખ્યાયાશુ યોજયેત્ | દોષોચ્છ્રાયવિશેષેણ દાહચ્છેદવિવર્જિતમ્ ||૧૨૮||

Adhikarana 50 (129) · Śloka 129

સાધ્યાભિરાભિર્લૂતાભિર્દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ | વૃદ્ધિપત્રેણ મતિમાન્ સમ્યગાદંશમુદ્ધરેત્ ||૧૨૯||

Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133

અમર્મણિ વિધાનજ્ઞો વર્જિતસ્ય જ્વરાદિભિઃ | દંશસ્યોત્કર્તનં કુર્યાદલ્પશ્વયથુકસ્ય ચ ||૧૩૦|| મધુસૈન્ધવસંયુક્તૈરગદૈર્લેપયેત્તતઃ | પ્રિયઙ્ગુરજનીકુષ્ઠસમઙ્ગામધુકૈસ્તથા ||૧૩૧|| સારિવાં મધુકં દ્રાક્ષાં પયસ્યાં ક્ષીરમોરટમ્ | વિદારીગોક્ષુરક્ષૌદ્રમધુકં પાયયેત વા ||૧૩૨|| ક્ષીરિણાં ત્વક્કષાયેણ સુશીતેન ચ સેચયેત્ | ઉપદ્રવાન્ યથાદોષં વિષઘ્નૈરેવ સાધયેત્ ||૧૩૩||

Adhikarana 52 (134) · Śloka 134

નસ્યાઞ્જનાભ્યઞ્જનપાનધૂમં તથાઽવપીડં કવલગ્રહં ચ | સંશોધનં ચોભયતઃ પ્રગાઢં કુર્યાત્સિરામોક્ષણમેવ ચાત્ર ||૧૩૪||

Adhikarana 53 (135) · Śloka 135

કીટદષ્ટવ્રણાન્ સર્વાનહિદષ્ટવ્રણાનપિ | આદાહપાકાત્તાન્ સર્વાઞ્ચિકિત્સેદ્દુષ્ટવદ્ભિષગ્ ||૧૩૫||

Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137

વિનિવૃત્તે તતઃ શોફે કર્ણિકાપાતનં હિતમ્ | નિમ્બપત્રં ત્રિવૃદ્દન્તી કુસુમ્ભં કુસુમં મધુ ||૧૩૬|| ગુગ્ગુલુઃ સૈન્ધવં કિણ્વં વર્ચઃ પારાવતસ્ય ચ | વિષવૃદ્ધિકરં ચાન્નં હિત્વા સમ્ભોજનં હિતમ્ ||૧૩૭||

Adhikarana 55 (138) · Śloka 138

વિષેભ્યઃ ખલુ સર્વેભ્યઃ કર્ણિકામરુજાં સ્થિરામ્ | પ્રચ્છયિત્વા મધૂન્મિશ્રૈઃ શોધનીયૈરુપાચરેત્ ||૧૩૮||

Adhikarana 56 (139) · Śloka 139

સપ્તષષ્ઠસ્ય કીટાનાં શતસ્યૈતદ્વિભાગશઃ | દષ્ટલક્ષણમાખ્યાતં ચિકિત્સા ચાપ્યનન્તરમ્ ||૧૩૯||

Adhikarana 57 (140) · Śloka 140

સવિંશમધ્યાયશતમેતદુક્તં વિભાગશઃ |૧૪૦|

Adhikarana 58 (140) · Śloka 140

ઇહોદ્દિષ્ટાનનિર્દિષ્ટાનર્થાન્ વક્ષ્યામ્યથોત્તરે ||૧૪૦||

Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143

સનાતનત્વાદ્વેદાનામક્ષરત્વાત્તથૈવ ચ | તથા દૃષ્ટફલત્વાચ્ચ હિતત્વાદપિ દેહિનામ્ ||૧૪૧|| વાક્સમૂહાર્થવિસ્તારાત્ પૂજિતત્વાચ્ચ દેહિભિઃ | ચિકિત્સિતાત્ પુણ્યતમં ન કિઞ્ચિદપિ શુશ્રુમઃ ||૧૪૨|| ઋષેરિન્દ્રપ્રભાવસ્યામૃતયોનેર્ભિષગ્ગુરોઃ | ધારયિત્વા તુ વિમલં મતં પરમસમ્મતમ્ | ઉક્તાહારસમાચાર ઇહ પ્રેત્ય ચ મોદતે ||૧૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને કીટકલ્પો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં પઞ્ચમં કલ્પસ્થાનં સમાપ્તમ્ |