8. kīṭakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

ಅಥಾತಃ ಕೀಟಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಶುಕ್ರವಿಣ್ಮೂತ್ರಶವಪೂತ್ಯಣ್ಡಸಮ್ಭವಾಃ | ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಮ್ಬುಪ್ರಕೃತಯಃ ಕೀಟಾಸ್ತು ವಿವಿಧಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೩|| ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪರಿಣಾಮತಃ | ಕೀಟತ್ವೇಽಪಿ ಸುಘೋರಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಸರ್ವ ಏವ ಚತುರ್ವಿಧಾಃ ||೪||

ತತ್ರ ಕೀಟಾನ್ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಙ್ಖ್ಯಾಕರ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ಪಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಾಣಾಂ ದರ್ವೀಕರಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಮತಾಂ ಶುಕ್ರಾದಿಪಞ್ಚಸಮ್ಭವಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಮ್ಬುಪ್ರಕೃತಯಃ ಕೀಟಾಃ| ಶವೋ ಮೃತಸರ್ಪಶರೀರಂ, ತಸ್ಯ ಪೂತಿಃ ಶಟನಮ್| ತ್ರೀನ್ ಕೀಟಾನ್ ದರ್ವೀಕರಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವಾಯ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತಿಕ್ರಮಾನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಚತುರ್ಥಂ ಸ್ವಭಾವೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಚ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದೋಷಸ್ವಭಾವೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ; ಪರಿಣಾಮತಃ ಪರಿಣಾಮೋ ನಾಮ ಭಿನ್ನಜಾತೀಯೈರನೇಕೈರೇಕೀಭಾವೇನ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ, ಸ ಚಾತ್ರ ದರ್ವೀಕರಾದಿಭಿನ್ನಜಾತೀಯೈರ್ವೈಕರಞ್ಜಾಖ್ಯಾಪತ್ಯೋತ್ಪಾದನಲಕ್ಷಣಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಸುಘೋರಾಃ ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಾಃ, ವೈಕರಞ್ಜಸರ್ಪಜಾತಿಶುಕ್ರಾದಿಸಮ್ಭವತ್ವೇನ| ಏಕೀಕೃತ್ಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ||೧-೪||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

ಕುಮ್ಭೀನಸಸ್ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ಶೃಙ್ಗೀ ಶತಕುಲೀರಕಃ | ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೋಽಗ್ನಿನಾಮಾ ಚ ಚಿಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೋ ಮಯೂರಿಕಾ ||೫|| ಆವರ್ತಕಸ್ತಥೋರಭ್ರಃ ಸಾರಿಕಾಮುಖವೈದಲೌ | ಶರಾವಕುರ್ದೋಽಭೀರಾಜಿಃ ಪರುಷಶ್ಚಿತ್ರಶೀರ್ಷಕಃ ||೬|| ಶತಬಾಹುಶ್ಚ ಯಶ್ಚಾಪಿ ರಕ್ತರಾಜಿಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಃ | ಅಷ್ಟಾದಶೇತಿ ವಾಯವ್ಯಾಃ ಕೀಟಾಃ ಪವನಕೋಪನಾಃ ||೭|| ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದಷ್ಟಾನಾಂ ರೋಗಾ ವಾತನಿಮಿತ್ತಜಾಃ |೮|

ತಾನೇವ ಚತುಃಪ್ರಕಾರಾನ್ ವಾತಾದಿಸ್ವಭಾವೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ - ಕುಮ್ಭೀನಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಕೀಟಕಭೇದಾ ನಾನಾದೇಶೀಯಲೋಕಾದವಗನ್ತವ್ಯಾಃ, ಯತಃ ಸುವೀರನನ್ದಿವರಾಹಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಾದಿಭಿಃ ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ವಾತನಿಮಿತ್ತಜಾ ರೋಗಾಸ್ತೋದಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ| ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಾನಾಂ ಕುಮ್ಭೀನಸಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶೃಙ್ಗ್ಯುಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಶರಾವಕುರ್ದಚಿತ್ರಶೀರ್ಷಕಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷಾಶ್ಚತುರ್ದಶ ಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ||೫-೭||-

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12

ಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಕಃ ಕಣಭಕೋ ವರಟೀ ಪತ್ರವೃಶ್ಚಿಕಃ ||೮|| ವಿನಾಸಿಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಕಾ ಬಿನ್ದುಲೋ ಭ್ರಮರಸ್ತಥಾ | ಬಾಹ್ಯಕೀ ಪಿಚ್ಚಿಟಃ ಕುಮ್ಭೀ ವರ್ಚಃಕೀಟೋಽರಿಮೇದಕಃ ||೯|| ಪದ್ಮಕೀಟೋ ದುನ್ದುಭಿಕೋ ಮಕರಃ ಶತಪಾದಕಃ | ಪಞ್ಚಾಲಕಃ ಪಾಕಮತ್ಸ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣತುಣ್ಡೋಽಥ ಗರ್ದಭೀ ||೧೦|| ಕ್ಲೀತಃ ಕೃಮಿಸರಾರೀ ಚ ಯಶ್ಚಾಪ್ಯುತ್ಕ್ಲೇಶಕಸ್ತಥಾ | ಏತೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರೇವ ಚ ||೧೧|| ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದಷ್ಟಾನಾಂ ರೋಗಾಃ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾಃ |೧೨|

ಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಿನ್ದುಲಸ್ಥಾನೇ `ವಿಲುಟ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾ ದಾಹಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಕವರಟೀಭ್ರಮರಪಿಚ್ಚಿಟವರ್ಚಃಕೀಟಮಕರಶತಪದಪಞ್ಚಾಲಕಪಾಕಮತ್ಸ್ಯಕೃಷ್ಣತುಣ್ಡಾನ್ ವಿಹಾಯ ಶೇಷಾಶ್ಚತುರ್ದಶ ಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ||೮-೧೧||-

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15

ವಿಶ್ವಮ್ಭರಃ ಪಞ್ಚಶುಕ್ಲಃ ಪಞ್ಚಕೃಷ್ಣೋಽಥ ಕೋಕಿಲಃ ||೧೨|| ಸೈರೇಯಕಃ ಪ್ರಚಲಕೋ ವಲಭಃ ಕಿಟಿಭಸ್ತಥಾ | ಸೂಚೀಮುಖಃ ಕೃಷ್ಣಗೋಧಾ ಯಶ್ಚ ಕಾಷಾಯವಾಸಿಕಃ ||೧೩|| ಕೀಟೋ ಗರ್ದಭಕಶ್ಚೈವ ತಥಾ ತ್ರೋಟಕ ಏವ ಚ | ತ್ರಯೋದಶೈತೇ ಸೌಮ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೀಟಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಣಾಃ ||೧೪|| ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದಷ್ಟಾನಾಂ ರೋಗಾಃ ಕಫನಿಮಿತ್ತಜಾಃ |೧೫|

ವಿಶ್ವಮ್ಭರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಜಾ ರೋಗಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಿಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವಿಶ್ವಮ್ಭರಪ್ರಚಲಾಕಕೃಷ್ಣಗೋಧಾಕಾಷಾಯವಾಸಿಕಾಂಶ್ಚತುರೋ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ನವಾನ್ಯೇ ಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ||೧೨-೧೪||-

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

ತುಙ್ಗೀನಾಸೋ ವಿಚಿಲಕಸ್ತಾಲಕೋ ವಾಹಕಸ್ತಥಾ ||೧೫|| ಕೋಷ್ಠಾಗಾರೀ ಕ್ರಿಮಿಕರೋ ಯಶ್ಚ ಮಣ್ಡಲಪುಚ್ಛಕಃ | ತುಣ್ಡ(ಙ್ಗ)ನಾಭಃ ಸರ್ಷಪಿಕೋ ವಲ್ಗುಲಿಃ ಶಮ್ಬುಕಸ್ತಥಾ ||೧೬|| ಅಗ್ನಿಕೀಟಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ದ್ವಾದಶ ಪ್ರಾಣನಾಶನಾಃ | ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದಷ್ಟಾನಾಂ ವೇಗಜ್ಞಾನಾನಿ ಸರ್ಪವತ್ ||೧೭|| ತಾಸ್ತಾಶ್ಚ ವೇದನಾಸ್ತೀವ್ರಾ ರೋಗಾ ವೈ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾಃ | ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿದಗ್ಧವದ್ದಂಶೋ ರಕ್ತಪೀತಸಿತಾರುಣಃ ||೧೮||

ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೃತಿಕಾನಾಹ- ತುಙ್ಗೀನಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೈಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೃತಿಕೈಃ ಪ್ರಾಣನಾಶನೈಃ ಕೀಟೈಃ| ತಾಸ್ತಾಃ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕಾ ವೇದನಾಃ, ರೋಗಾ ಜ್ವರಾದಯಃ| ದಂಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಪೀತಃ ಪಿತ್ತೇನ, ಸಿತಃ ಕಫೇನ, ಅರುಣೋ ವಾತೇನ| ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೃತಿಕಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವಾಹಕಸರ್ಷಪಶಮ್ಬೂಕಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ನವ ಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ||೧೫-೧೮||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23

ಜ್ವರಾಙ್ಗಮರ್ದರೋಮಾಞ್ಚವೇದನಾಭಿಃ ಸಮನ್ವಿತಃ | ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರತೃಷ್ಣಾಶ್ಚ ದಾಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿಜೃಮ್ಭಿಕಾ ||೧೯|| ವೇಪಥುಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ಚ ದಾಹಃ ಶೀತಂ ಚ ದಾರುಣಮ್ | ಪಿಡಕೋಪಚಯಃ ಶೋಫೋ ಗ್ರನ್ಥಯೋ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ ||೨೦|| ದದ್ರವಃ ಕರ್ಣಿಕಾಶ್ಚೈವ ವಿಸರ್ಪಾಃ ಕಿಟಿಭಾನಿ ಚ | ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದಷ್ಟಾನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ||೨೧|| ಯೇಽನ್ಯೇ ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾಸ್ತು ತೂರ್ಣಂ ತೇಷಾಂ ಸಮಾದಿಶೇತ್ | ದೂಷೀವಿಷಪ್ರಕೋಪಾಚ್ಚ ತಥೈವ ವಿಷಲೇಪನಾತ್ ||೨೨|| ಲಿಙ್ಗಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷೇಷ್ವೇತ... |೨೩|

ಇದಾನೀಂ ಚತುರ್ವಿಧಾನಪಿ ತಾಂಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮನ್ದವಿಷಭೇದೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಜ್ವರಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಂ ಚ ದಾರುಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಾದ್ದಾಹೋಽಪಿ ದಾರುಣ ಏವ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾಕೀಟದೋಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇಽನ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾಣಾಂ ಕೀಟಾನಾಮತ್ರೋಕ್ತೇಭ್ಯೋ ಯೇಽನ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಂ ಭೇದಾಂಸ್ತೂರ್ಣಂ ಸಮಾದಿಶೇದಿತಿ| ತೇಷಾಮಿತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಷಷ್ಠೀ, ತೇನ ತಾನ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಕಥಯೇತ್, ಕಥಂ? ದೂಷೀವಿಷಪ್ರಕೋಪಾತ್ ದೂಷೀವಿಷಪ್ರಕೋಪಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ| ಯಪಿ ಲುಪ್ತೇ ಪಞ್ಚಮೀಯಮ್| ತಥೈವ ವಿಷಲೇಪನಾದಿತಿ ಲೇಪನಮತ್ರಾಹಾರಸ್ತೇನ ವಿಷಾಲೇಪನಂ ವಿಷಾಹಾರಂ ವೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯-೨೨||

Adhikarana 7 (23) · Śloka 24

...ಚ್ಛೃಣು ಮನ್ದವಿಷೇಷ್ವತಃ | ಪ್ರಸೇಕಾರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಶಿರೋಗೌರವಶೀತಕಾಃ ||೨೩|| ಪಿಡಕಾಕೋಠಕಣ್ಡೂನಾಂ ಜನ್ಮ ದೋಷವಿಭಾಗತಃ |೨೪|

ಶೃಣು ಮನ್ದವಿಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಕೋ ಅಲ್ಪಂ ಶೀತಂ, ಕೋಠಾದೀನಾಂ ಜನ್ಮ ಯಥಾ ಕೀಟದೋಷವಿಭಾಗೇನ||೨೩||-

Adhikarana 8 (24) · Śloka 25

ಯೋಗೈರ್ನಾನಾವಿಧೈರೇಷಾಂ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಗರಮಾದಿಶೇತ್ ||೨೪|| ದೂಷೀವಿಷಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ತಥಾ ಚಾಪ್ಯನುಲೇಪನಾತ್ |೨೫|

ಇದಾನೀಂ ಕೀಟದೇಹಚೂರ್ಣಾನಾಂ ನಾನೌಷಧಯೋಗಾತ್ತಥಾಽನುಲೇಪನತೋಽಪಿ ಗರತ್ವಮಾಹ- ಯೋಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥಾಲಮ್ಬಾಯನೋಕ್ತಃ ಕೀಟಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಜ್ಞಾನೋಪಾಯೋ ಲಿಖ್ಯತೇ,- “ಕೃಷ್ಣಾಭಿರ್ಬಿನ್ದುಲೇಖಾಭಿಃ ಪಕ್ಷೈಃ ಪಾದೈರ್ಮುಖೈರ್ನಖೈಃ| ಶೂಕೈಃ ಕಣ್ಟಕಲಾಙ್ಗೂಲೈಃ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟೈಃ ಪಕ್ಷರೋಮಭಿಃ| ಸ್ವನೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸಂಸ್ಥಾನೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚಾಪಿ ಶರೀರಗೈಃ| ವಿಷವೀರ್ಯೈಶ್ಚ ಕೀಟಾನಾಂ ರೂಪಜ್ಞಾನಂ ವಿಭಾವ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ತಥಾ ಕತಿಚಿತ್ ಕೀಟಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾಕೃತಿವರ್ಣಾದಿಭಿಸ್ತದುಕ್ತಾ ಏವ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ,- “ಅಜಾಪ್ರತಿಮರೂಪೋ ಯಃ ಶೂಕಹೀನಸ್ತ್ವರೋಮಶಃ| ಸಿತಃ ಶರಕುಲೀರಸ್ತು ಕ್ಷ್ವೇಡಚೂರ್ಣವಿಷಃ ಸ್ಮೃತಃ|| ಗೈರಿಕಾಭೋ ಮಹಾಕೀಟಃ ಸಪಕ್ಷೋ ಮಾರ್ಜಿತೋದರಃ| ಖೇಚರೋ ಗುದಶೂಕಶ್ಚ ಕೌಣ್ಡಿನ್ಯ ಇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ|| ಕುರಣ್ಟಪುಷ್ಪವರ್ಣಾಭಃ ಸಪಕ್ಷೋ ಮಾರ್ಜಿತೋದರಃ| ತುಣ್ಡಶೂಕವಿಷಃ ಕೀಟಃ ಕೋಷ್ಠಾಗಾರೀತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ|| ಲಾಕ್ಷಾರುಧಿರವರ್ಣಾಭಃ ಶ್ವೇತಬಿನ್ದುವಿಚಿತ್ರಿತಃ| ಕ್ಷುದ್ರಕೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಸಙ್ಕಾಶೋ ಭ್ರಾಜತೇ ನಿಶಿ ಚಾಗ್ನಿವತ್|| ಕೀಟಃ ಖದ್ಯೋತ ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ದಷ್ಟಸ್ತೇನಾಪಿ ದಹ್ಯತೇ| ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಃ ಶ್ವೇತಬಿನ್ದುಃ ಸಪಕ್ಷಃ ಷಟ್ಪದಃ ಖಗಃ|| ಸ ತು ವೈ ಶಮ್ಬೂಕೋ ನಾಮ ಕಾಲಕಃ ಸಪ್ತಮಣ್ಡಲಃ| ಚತುಷ್ಪಾದೋ ದೀರ್ಘಪತ್ರ ಉಲ್ಲಲಾಟೋ ಬಹುಪ್ರಜಃ|| ವೃಕ್ಷಾಲಯೋ ದನ್ತವಿಷಃ ಕೃಕಲಾಸ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ಚನ್ದ್ರಾಭಃ ಕೃಕಲಾಸೋಽನ್ಯಸ್ತದ್ಭೇದಸ್ತು ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಃ”- ಇತಿ| ತೇಷಾಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಿಯಮೇನ ಶೂಕಾದಿದಂಶೇನ ವಿಷಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಅಭ್ಯವಹಾರಚೂರ್ಣಾನುಲೇಪನೈಶ್ಚ ದೂಷೀವಿಷಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಇತ್ಯಾಹ- “ಯಶ್ಚೈತಾನತ್ತಿ ಚೂರ್ಣೈರ್ವಾ ಚೂರ್ಣ್ಯತೇ ಲಿಪ್ಯತೇಽಥವಾ| ಮೂತ್ರಾದಿಭಿಸ್ತಸ್ಯ ದೂಷೀವಿಷಲಿಙ್ಗಂ ಸಮಾದಿಶೇತ್”- ಇತಿ| ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಾವತ್ರ ಆಪಾತನಿಕಾಪೂರ್ವಕಂ ಪಾಠಂ ಪಠತಃ, ಸ ಚ ವರ್ತಮಾನಪುಸ್ತಕೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ||೨೪||-

Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27

ಏಕಜಾತೀನತಸ್ತೂರ್ಧ್ವಂ ಕೀಟಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೇದತಃ ||೨೫|| ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದಷ್ಟಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಚ | ತ್ರಿಕಣ್ಟಃ ಕರಿಣೀ ಚಾಪಿ ಹಸ್ತಿಕಕ್ಷೋಽಪರಾಜಿತಃ | ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ಕಣಭಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತೀವ್ರವೇದನಾಃ ||೨೬|| ತೈರ್ದಷ್ಟಸ್ಯ ಶ್ವಯಥುರಙ್ಗಮರ್ದೋ ಗುರುತಾ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ದಂಶಃ ಕೃಷ್ಣಶ್ಚ ಭವತಿ ||೨೭||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಕೃತೀನ್ ಕೀಟಾನ್ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ, ಏಕಜಾತೀಯಾನಪ್ಯೇಕಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಏಕಜಾತೀನತಸ್ತೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೇದತ ಇತಿ ಭೇದಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ| ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಕಣಭಾಃ; ಕಣಭತ್ವಮೇಕಜಾತಿತ್ವಂ, ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಾದಿಸ್ತು ಭೇದಃ, `ಕೃಕಣ್ಟಕ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಸರ್ವ ಏವ ಕಣಭಾಶ್ಚತುಷ್ಪದಾಃ ಕೀಟಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ||೨೫-೨೭||

Adhikarana 10 (28) · Śloka 28

ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕಃ , ಪಿಙ್ಗಾಭಾಸೋ, ಬಹುವರ್ಣೋ, ನಿರೂಪಮೋ ಗೋಧೇರೇಕ ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಗೋಧೇರಕಾಃ ; ತೈರ್ದಷ್ಟಸ್ಯ ಶೋಫೋ ದಾಹರುಜೌ ಚ ಭವತಃ, ಗೋಧೇರಕೇಣೈತದೇವ ಗ್ರನ್ಥಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಜ್ವರಶ್ಚ ||೨೮||

ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನೇ ಏವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಃ ಪಿಙ್ಗನಾಸೋ ಬಹುಲೋಮಾ ಮಹಾಶಿರಾಃ| ತಥಾ ನಿರೂಪಮಶ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಗೌಧೇರಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ತೈರ್ಭವನ್ತೀಹ ದೃಷ್ಟಾನಾಂ ವೇಗಜ್ಞಾನಾನಿ ಸರ್ಪವತ್| ರುಜಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರಾ ಗ್ರನ್ಥಯಶ್ಚ ಸುದಾರುಣಾಃ” ಇತಿ| ಗೌಧೇರಕಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ,- “ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣ ಗೋಧಾಯಾಂ ಭವೇದ್ಯಸ್ತು ಚತುಷ್ಪದಃ| ಸರ್ಪೋ ಗೌಧೇರಕೋ ನಾಮ ತೇನ ದಷ್ಟೋ ನ ಜೀವತಿ”- ಇತಿ||೨೮||

Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31

ಗಲಗೋಲಿಕಾ - ಶ್ವೇತಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ರಕ್ತರಾಜೀ, ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಾ, ಸರ್ವಶ್ವೇತಾ, ಸರ್ಷಪಿಕೇತ್ಯೇವಂ ಷಟ್; ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಸರ್ಷಪಿಕಾವರ್ಜಂ ದಾಹಶೋಫಕ್ಲೇದಾ ಭವನ್ತಿ, ಸರ್ಷಪಿಕಯಾ ಹೃದಯಪಿಡಾಽತಿಸಾರಶ್ಚ, ತಾಸು ಮಧ್ಯೇ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಪ್ರಾಣಹರೀ ||೨೯|| ಶತಪದ್ಯಸ್ತು- ಪರುಷಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಚಿತ್ರಾ, ಕಪಿಲಾ, ಪೀತಿಕಾ, ರಕ್ತಾ, ಶ್ವೇತಾ, ಅಗ್ನಿಪ್ರಭಾ, ಇತ್ಯಷ್ಟೌ; ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಶೋಫೋ ವೇದನಾ ದಾಹಶ್ಚ ಹೃದಯೇ, ಶ್ವೇತಾಗ್ನಿಪ್ರಭಾಭ್ಯಾಮೇತದೇವ ದಾಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ಶ್ವೇತಪಿಡಕೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚ ||೩೦|| ಮಣ್ಡೂಕಾಃ- ಕೃಷ್ಣಃ, ಸಾರಃ, ಕುಹಕೋ, ಹರಿತೋ, ರಕ್ತೋ, ಯವವರ್ಣಾಭೋ, ಭೃಕುಟೀ, ಕೋಟಿಕಶ್ಚೇತ್ಯಷ್ಟೌ; ತೈರ್ದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಶೇ ಕಣ್ಡೂರ್ಭವತಿ ಪೀತಫೇನಾಗಮಶ್ಚ ವಕ್ತ್ರಾತ್, ಭೃಕುಟೀಕೋಟಿಕಾಭ್ಯಾಮೇತದೇವ ದಾಹಶ್ಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮ್ ||೩೧||

ಮಣ್ಡೂಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಭೃಕುಟೀಕೋಟಿಕಾವಸಾಧ್ಯೌ| ಅಥ ಮಣ್ಡೂಕೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಭೃಕುಟೀಲಕ್ಷಣಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ಪಠ್ಯತೇ,- “ವರ್ಷಮಾಣೇ ಸೃಜೇಚ್ಛುಕ್ರಂ ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲೇ ಮಹೋರಗಃ| ತತಃ ಶರತ್ಪ್ರತಪ್ತಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಮಣ್ಡೋ ಜಲಸ್ಯ ಹಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಮಣ್ಡೋದಕೇ ಜಾತಾ ಮಣ್ಡೂಕಾಸ್ತೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ|| ಮಣ್ಡೂಕೋ ಗೋಗತಿಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಃ ಕೋಟಿಕಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ| ತೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಮರಣಂ, ನಾಸ್ತಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ”- ಇತಿ||೨೯-೩೧||

Adhikarana 12 (32) · Śloka 32

ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶಃ ಸರ್ಷಪಾಕಾರಾಭಿಃ ಪಿಡಕಾಭಿಃ ಸರುಜಾಭಿಶ್ಚೀಯತೇ, ಶೀತಜ್ವರಾರ್ತಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ ||೩೨||

ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಭಿರ್ದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಶ್ಚ ತ್ರಯಃ||೩೨||

Adhikarana 13 (33) · Śloka 33

ಅಹಿಣ್ಡುಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡುಶ್ವಯಥವೋ ಭವನ್ತಿ ಮೋಹಶ್ಚ; ಕಣ್ಡೂಮಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಪೀತಾಙ್ಗಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಜ್ವರಾದಿಭಿರಭಿಹನ್ಯತೇ; ಶೂಕವೃನ್ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಕಣ್ಡೂಕೋಠಾಃ ಪ್ರವರ್ಧನ್ತೇ ಶೂಕಂ ಚಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ||೩೩||

ಅಹಿಣ್ಡುಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿಣ್ಡುಕಾಕಣ್ಡೂಮಕಶೂಕವೃನ್ತಾನಾಂ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ, ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಭೇದತ್ವೇನ ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಗ್ರಹೇಣ ಗ್ರಹಣಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಅಹಿಣ್ಡುಕಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗ್ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ, ಪೃಥಕ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪಾದಾನಾತ್||೩೩||

Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38

ಪಿಪೀಲಿಕಾಃ- ಸ್ಥೂಲಶೀರ್ಷಾ, ಸಂವಾಹಿಕಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಕಾ, ಅಙ್ಗುಲಿಕಾ; ಕಪಿಲಿಕಾ, ಚಿತ್ರವರ್ಣೇತಿ ಷಟ್; ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶೇ ಶ್ವಯಥುರಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶವದ್ದಾಹಶೋಫೌ ಭವತಃ ||೩೪|| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ- ಕಾನ್ತಾರಿಕಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಪಿಙ್ಗಲಾ, ಮಧೂಲಿಕಾ, ಕಾಷಾಯೀ, ಸ್ಥಾಲಿಕೇತ್ಯೇವಂ ಷಟ್; ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟಸ್ಯ ಕಣ್ಡುಶೋಫದಾಹರುಜೋ ಭವನ್ತಿ, ಸ್ಥಾಲಿಕಾಕಾಷಾಯೀಭ್ಯಾಮೇತದೇವ ಶ್ಯಾವಪಿಡಕೋತ್ಪತ್ತಿರುಪದ್ರವಾಶ್ಚ ಜ್ವರಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಕಾಷಾಯೀ ಸ್ಥಾಲಿಕಾ ಚ ಪ್ರಾಣಹರೇ ||೩೫|| ಮಶಕಾಃ- ಸಾಮುದ್ರಃ, ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ, ಹಸ್ತಿಮಶಕಃ, ಕೃಷ್ಣಃ, ಪಾರ್ವತೀಯ ಇತಿ ಪಞ್ಚ; ತೈರ್ದಷ್ಟಸ್ಯ ತೀವ್ರಾ ಕಣ್ಡೂರ್ದಂಶಶೋಫಶ್ಚ, ಪಾರ್ವತೀಯಸ್ತು ಕೀಟೈಃ ಪ್ರಾಣಹರೈಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ||೩೬|| ನಖಾವಕೃಷ್ಟೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿಡಕಾದಾಹಪಾಕಾ ಭವನ್ತಿ | ಜಲೌಕಸಾಂ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ||೩೭|| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಗೋಧೇರಕಃ ಸ್ಥಾಲಿಕಾ ಚ ಯೇ ಚ ಶ್ವೇತಾಗ್ನಿಸಪ್ರಭೇ | ಭೃಕುಟೀ ಕೋಟಿಕಶ್ಚೈವ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತ್ಯೇಕಜಾತಿಷು ||೩೮||

ಇದಾನೀಮಿಹೈಕಜಾತ್ಯೇಷು ಪಞ್ಚಸ್ವಸಾಧ್ಯಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗೋಧೇರಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾಲಿಕಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಕಾಷಾಯೀ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಗಲಗೋಲಿಕೇಷು ಸರ್ಷಪಿಕಾಽಪ್ಯನುಕ್ತಾ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಭೃಕುಟೀ ಕೋಟಿಕಶ್ಚೈವೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾನುಕ್ತಾ ಜಲೌಕಃಸ್ವಿನ್ದ್ರಾಯುಧಾ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೩೪-೩೮||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

ಶವಮೂತ್ರಪುರೀಷೈಸ್ತು ಸವಿಷೈರವಮರ್ಶನಾತ್ | ಸ್ಯುಃ ಕಣ್ಡೂದಾಹಕೋಠಾರುಃಪಿಡಕಾತೋದವೇದನಾಃ ||೩೯|| ಪ್ರಕ್ಲೇದವಾಂಸ್ತಥಾ ಸ್ರಾವೋ ಭೃಶಂ ಸಮ್ಪಾಚಯೇತ್ತ್ವಚಮ್ | ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಕ್ರಿಯಾಸ್ತತ್ರ ಯಥಾವದವಚಾರಯೇತ್ ||೪೦||

ಏಷಾಂ ಬಹಿಶ್ಚೂರ್ಣಾವಚೂರ್ಣನಾದೌ ಲಿಙ್ಗಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶವಮೂತ್ರಪುರೀಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲೇದವಾನಿತಿ ಸವಿಷಚೂರ್ಣಾವಮೃಷ್ಟಪ್ರದೇಶೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

ನಾವಸನ್ನಂ ನ ಚೋತ್ಸನ್ನಮತಿಸಂರಮ್ಭವೇದನಮ್ | ದಂಶಾದೌ ವಿಪರೀತಾರ್ತಿ ಕೀಟದಷ್ಟಂ ಸುಬಾಧಕಮ್ ||೪೧||

ಇದಾನೀಂ ಕೀಟದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಶಲಕ್ಷಣೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಾವಸನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾವಸನ್ನಂ ನಾತಿಭಿನ್ನಂ, ನ ಚೋತ್ಸನ್ನಂ ನಾತ್ಯುನ್ನತಮ್, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಮಪಿ ಯದತಿಸಂರಮ್ಭವೇದನಮ್ ಅತಿಶಯವ್ಯಥಂ, ದಂಶಾದೌ ವಿಪರೀತಾರ್ತಿ ಅನುಗ್ರವಿಷದಷ್ಟೇ ತೀವ್ರಾರ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಉಗ್ರವಿಷದಷ್ಟೇ ತು ಮನ್ದಾರ್ತಿರಿತಿ ವಿಪರೀತಾರ್ತಿಃ| ಸುಬಾಧಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಮ್||೪೧||

Adhikarana 17 (42) · Śloka 42

ದಷ್ಟಾನುಗ್ರವಿಷೈಃ ಕೀಟೈಃ ಸರ್ಪವತ್ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ | ತ್ರಿವಿಧಾನಾಂ ತು ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾಃ ||೪೨||

ಇದಾನೀಮುಗ್ರವಿಷಕೀಟಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೀಟೈರ್ದಷ್ಟಾನುಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಉಗ್ರವಿಷೈಃ ಪ್ರಾಣಹರೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೃತಿಭಿಃ| ಸರ್ಪವತ್ ಸರ್ಪದಷ್ಟಾನಿವ, ಸರ್ಪದಷ್ಟಸ್ಯ ಸರ್ಪವೇಗೋಕ್ತಾಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿವಿಧಾನಾಮಿತಿ ದರ್ವೀಕರಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲಶುಕ್ರಾದಿಯೋನಿಭೇದಾತ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಾಣಾಮ್| ಪೂರ್ವೇಷಾಮ್ ಆದ್ಯುಕ್ತಾನಾಮ್| ತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನೇತಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೨||

Adhikarana 18 (43) · Śloka 44

ಸ್ವೇದಮಾಲೇಪನಂ ಸೇಕಂ ಚೋಷ್ಣಮತ್ರಾವಚಾರಯೇತ್ | ಅನ್ಯತ್ರ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾದ್ದಂಶಾತ್ ಪಾಕಕೋಥಪ್ರಪೀಡಿತಾತ್ ||೪೩|| ವಿಷಘ್ನಂ ಚ ವಿಧಿಂ ಸರ್ವಂ ಬಹುಶಃ ಶೋಧನಾನಿ ಚ |೪೪|

ಇದಾನೀಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ್ವೇದಮಾಲೇಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾದಿತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಘ್ನಂ ಚ ವಿಧಿಂ ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶಮನವಿಧಿಂ ಪಾನನಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾಲೇಪನಪರಿಷೇಕಾಞ್ಜನಾದಿಕಂ ವಾತಾದಿವಿಷಹರದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಿತಮ್| ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಚೇತಿ ವಮನವಿರೇಕಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ, `ಯಥಾದೋಷಮ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ||೪೩||-

Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45

ಶಿರೀಷಕಟುಕಾಕುಷ್ಠವಚಾರಜನಿಸೈನ್ಧವೈಃ ||೪೪|| ಕ್ಷೀರಮಜ್ಜವಸಾಸರ್ಪಿಃಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲಿದಾರುಷು | ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಸ್ಥಿರಾದೌ ವಾ ಸುಕೃತಾ ಸ್ವೇದನೇ ಹಿತಾ ||೪೫||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದಿದೋಷವಿಷಹರಸ್ವೇದದ್ರವ್ಯಸೂತ್ರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶಿರೀಷೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಲಪ್ಸಿಕಾ| ಸ್ಥಿರಾದೌ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದೌ| ಸುಕೃತಾ ಶೋಭನಾ ಕೃತಾ| ಏತೇನ ಕ್ಷೀರಾದಿದ್ರವೈಃ ಶಿರೀಷಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪೇಷಿತಾನಾಂ ಮಾತ್ರಾಕ್ರಮೇಣ ನಾತಿದ್ರವೋ ನಾಲ್ಪದ್ರವಃ ಪಾಕ ಇತಿ ಸರ್ವಂ ಬೋಧ್ಯತೇ||೪೪-೪೫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

ನ ಸ್ವೇದಯೇತ ಚಾದಂಶಂ ಧೂಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವೃಶ್ಚಿಕೇ |೪೬|

ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕೀಟವಿಷಮಿತ್ಯನೇನ ಹೇತುನಾ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಕೀಟೇಷು ಸ್ವೇದಂ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಕ್ವಚಿನ್ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ- ನ ಸ್ವೇದಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ವೃಶ್ಚಿಕವಿಷೇ ದಂಶಂ ನ ಸ್ವೇದಯೇತ, ಆಙೋ ವ್ಯವಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತತ್ರಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದೂಷ್ಮಸ್ವೇದಮಾಹ- ಧೂಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮಶ್ಚ `ಶಿಖಿಕುಕ್ಕುಟಬರ್ಹಾಣಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಗ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ನ ಸ್ವೇದಯೇತ ಚಾದಂಶಮಿತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ ಧೂಮಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಮನ್ದವಿಷವೃಶ್ಚಿಕದಷ್ಟಸ್ಯೋತ್ಕಾರಿಕಾಸ್ವೇದ ಉಕ್ತೋ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ|೪೬|-

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

ಅಗದಾನೇಕಜಾತೀಷು ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ||೪೬|| ಕುಷ್ಠಂ ವಕ್ರಂ ವಚಾ ಪಾಠಾ ಬಿಲ್ವಮೂಲಂ ಸುವರ್ಚಿಕಾ | ಗೃಹಧೂಮಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕವಿಷೇ ಹಿತಾಃ ||೪೭||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯೋಪೇತಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ವೃಶ್ಚಿಕಲೂತಾವರ್ಜಂ ಚತುಃಪಞ್ಚಾಶತಾಮೇಕಜಾತೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಗದಾನೇಕಜಾತೀಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ರಂ ತಗರಂ, ಸುವರ್ಚಿಕಾ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಃ| ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಗ್ರಹಣಮಪರಸಜಾತೀಯಾನಾಂ ಕಣಭಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಹಿತ ಇತಿ ಅಗದ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೪೬-೪೭||

Adhikarana 22 (48) · Śloka 48

ರಜನ್ಯಾಗಾರಧೂಮಶ್ಚ ವಕ್ರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಪಲಾಶಜಮ್ | ಗಲಗೋಲಿಕದ್ಷ್ಟಾನಾಮಗದೋ ವಿಷನಾಶನಃ ||೪೮||

ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾದ್ಗಲಗೋಲಿಕೋಪಕ್ರಮಮಾಹ- ರಜನೀತ್ಯಾದಿ| ಪಲಾಶಜಂ `ಬೀಜಮ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್||೪೮||

Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50

ಕುಙ್ಕುಮಂ ತಗರಂ ಶಿಗ್ರು ಪದ್ಮಕಂ ರಜನೀದ್ವಯಮ್ | ಅಗದೋ ಜಲಪಿಷ್ಟೋಽಯಂ ಶತಪದ್ವಿಷನಾಶನಃ ||೪೯|| ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀ ವಚಾ ಪಾಠಾ ನಿಚುಲೋ ರೋಹಿಣೀ ಜಲಮ್ | ಸರ್ವಮಣ್ಡೂಕದಷ್ಟಾನಾಮಗದೋಽಯಂ ವಿಷಾಪಹಃ ||೫೦||

ನಿಚುಲೋ ವೇತಸಃ, ಜಲಂ ವಾಲಕಮ್||೪೯-೫೦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ಧವಾಶ್ವಗನ್ಧಾತಿಬಲಾಬಲಾಸಾತಿಗುಹಾಗುಹಾಃ | ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಭಿದಷ್ಟಾನಾಮಗದೋಽಯಂ ವಿಷಾಪಹಃ ||೫೧||

ಧವಾಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾಭಿಃ ತಿಸೃಭಿಃ| ಅತಿಬಲಾ ಕಙ್ಕತಿಕಾ, ಅತಿಗುಹಾ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ, ಗುಹಾ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ||೫೧||

Adhikarana 25 (52) · Śloka 52

ಶಿರೀಷಂ ತಗರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಸಹಾ ನಿಶೇ | ಅಹಿಣ್ಡುಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟಾನಾಮಗದೋ ವಿಷನಾಶನಃ ||೫೨||

ಶಿರೀಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಹಾ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ| ನಿಶೇ ಪಿಣ್ಡಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರೇ||೫೨||

Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56

ಕಣ್ಡೂಮಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟಾನಾಂ ರಾತ್ರೌ ಶೀತಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾಃ | ದಿವಾ ತೇ ನೈವ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಬಲಾರ್ದಿತಾಃ ||೫೩|| ವಕ್ರಂ ಕುಷ್ಠಮಪಾಮಾರ್ಗಃ ಶೂಕವೃನ್ತವಿಷೇಽಗದಃ | ಭೃಙ್ಗಸ್ವರಸಪಿಷ್ಟಾ ವಾ ಕೃಷ್ಣವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾ ||೫೪|| ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟಾನಾಂ ಮಕ್ಷಿಕಾಮಶಕೈಸ್ತಥಾ | ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಯುತೋ ಲೇಪಃ ಕೃಷ್ಣವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾ ||೫೫|| ನಖಾವಘೃಷ್ಟಸಞ್ಜಾತೇ ಶೋಫೇ ಭೃಙ್ಗರಸೋ ಹಿತಃ |೫೬|

ಕಣ್ಡೂಮಕಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡೂಮಕಾಭಿರ್ದಷ್ಟಾಃ ಪುರುಷಾಃ| ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿರ್ಬಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಬಲಾಃ ಕಣ್ಡೂಮಕಾಃ, ತೈರರ್ದಿತಾಃ ಪೀಡಿತಾಃ| ಪಿಪೀಲಿಕಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಗೋಮೂತ್ರಯುಕ್ತಾ ಕೃಷ್ಣವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾ| ನಖೇತ್ಯಾದಿ ನಖಾವಕೃಷ್ಟೇ ನಖೋದ್ಘೃಷ್ಟೇ ಸತಿ ಸಞ್ಜಾತಶೋಫೇ ಮಾರ್ಕವಸ್ಯ ಭೃಙ್ಗರಾಜಸ್ಯ ರಸೋ ಲೇಪೇ ಹಿತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಭೃಙ್ಗಸ್ವರಸಪಿಷ್ಟಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಪಿಪೀಲಿಕಾದಿತ್ರಯೇ ದಷ್ಟೇ ಭೃಙ್ಗರಾಜಪಿಷ್ಟಕೃಷ್ಣವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಲೇಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ; ಗೋಮೂತ್ರಯುತಕೃಷ್ಣವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಲೇಪನಂ ತು ನಖಾವಕೃಷ್ಟೇ ತಥಾ ಮಾರ್ಕವಸ್ವರಸಾಲೇಪನಂ ಚ||೫೩-೫೫||-

Adhikarana 27 (56) · Śloka 56

ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕದಷ್ಟಾನಾಂ ಸರ್ಪದಷ್ಟವದಾಚರೇತ್ |೫೬|

ಪ್ರತಿಸೂರ್ಯಕೇತ್ಯಾದಿ| ಆಚರೇತ್ `ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ|೫೬|-

Adhikarana 28 (56) · Śloka 56

ತ್ರಿವಿಧಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮನ್ದಮಧ್ಯಮಹಾವಿಷಾಃ ||೫೬||

ಏವಮೇಕಜಾತೀಯಾನ್ ಕೀಟಾನಭಿಧಾಯ ವೃಶ್ಚಿಕಾನ್ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತ್ರಿವಿಧಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನ್ವೇಕಜಾತಿಭ್ಯಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾ ಲೂತಾಶ್ಚ ಕಸ್ಮಾನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ-ವಿಷಚಿಕಿಸ್ತಿತವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಃ ಪೃಥಗಾರಮ್ಭಃ||೫೬||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

ಗೋಶಕೃತ್ಕೋಥಜಾ ಮನ್ದಾ ಮಧ್ಯಾಃ ಕಾಷ್ಠೇಷ್ಟಿಕೋದ್ಭವಾಃ | ಸರ್ಪಕೋಥೋದ್ಭವಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವಿಷಸಮ್ಭವಾಃ ||೫೭||

ತಾನೇವ ತ್ರೀನಪಿ ಕಾರಣಧರ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಭೇದೈರ್ಭಿನ್ನಾನ್ ಪ್ರಥಮಂ ಕಾರಣಾದೇವಾಹ- ಗೋಶಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಶಕೃದಿತ್ಯತ್ರ ಗೋಶಬ್ದಸ್ಯಾಪರಪಶೂಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾಚ್ಛಕೃಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯಾಪರಮಲೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದ್ಗೋಮಹಿಷ್ಯಾದಿಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಕೋಥಜಾ ಮನ್ದಾಃ| ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ವಿಷಸಮ್ಭವಾಸ್ತೇಽಪಿ ತೀವ್ರಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ,- “ಸರ್ಪಕೋಥೋದ್ಭವಾಸ್ತೀವ್ರಾ ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧವಿಷೈರ್ಹತೇ| ಕೋಥೇ ಮಧ್ಯಾ ಗವಾದೀನಾಂ ಶಕೃತ್ಕೋಥೇಽವರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ”- ಇತಿ||೫೭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ಮನ್ದಾ ದ್ವಾದಶ ಮಧ್ಯಾಸ್ತು ತ್ರಯಃ ಪಞ್ಚದಶೋತ್ತಮಾಃ | ದಶ ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೫೮||

ಇದಾನೀಂ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಮನ್ದಾ ದ್ವಾದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಗಯದಾಸಸ್ತು- “ತ್ರಯೋದಶ ಪ್ರಾಣಹರಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಧ್ಯಾಸ್ತಥಾಽಪರೇ| ಮನ್ದವೀರ್ಯಾ ದಶೈಕಶ್ಚ ವೃಶ್ಚಿಕಾ ವಿಷವೇದಿಭಿಃ|| ಸಪ್ತವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ”- ಇತಿ ಪಠತಿ||೫೮||

Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61

ಕೃಷ್ಣಃ ಶ್ಯಾವಃ ಕರ್ಬುರಃ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣೋ ಗೋಮೂತ್ರಾಭಃ ಕರ್ಕಶೋ ಮೇಚಕಶ್ಚ | ಪೀತೋ ಧೂಮ್ರೋ ರೋಮಶಃ ಶಾಡ್ವಲಾಭೋ ರಕ್ತಃ ಶ್ವೇತೇನೋದರೇಣೇತಿ ಮನ್ದಾಃ ||೫೯|| ಯುಕ್ತಾಶ್ಚೈತೇ ವೃಶ್ಚಿಕಾಃ ಪುಚ್ಛದೇಶೇ ಸ್ಯುರ್ಭೂಯೋಭಿಃ ಪರ್ವಭಿಶ್ಚೇತರೇಭ್ಯಃ | ಏಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ವೇದನಾ ವೇಪಥುಶ್ಚ ಗಾತ್ರಸ್ತಮ್ಭಃ ಕೃಷ್ಣರಕ್ತಾಗಮಶ್ಚ ||೬೦|| ಶಾಖಾದಷ್ಟೇ ವೇದನಾ ಚೋರ್ಧ್ವಮೇತಿ ದಾಹಸ್ವೇದೌ ದಂಶಶೋಫೋ ಜ್ವರಶ್ಚ |೬೧|

ಇದಾನೀಂ ಮನ್ದವಿಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾದಯೋ ದ್ವಾದಶಾಪಿ ಶ್ವೇತೇನೋದರೇಣೋಪಲಕ್ಷಿತಾಃ| ವೇದನಾ ಚೋರ್ಧ್ವಮೇತೀತಿ ತ್ರಿವಿಧಾನಾಮಪಿ ವೃಶ್ಚಿಕಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮತ್ರ ಪ್ರಾಯೋವೃತ್ತ್ಯಾಽಭಿಹಿತಮ್| ಸ್ಯುರ್ಭೂಯೋಭಿಃ ಪರ್ವಭಿಶ್ಚೇತರೇಭ್ಯ ಇತಿ ಇತರೇಭ್ಯೋ ವೃಶ್ಚಿಕೇಭ್ಯೋ ಮನ್ದವಿಷಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾ ಭೂಯೋಭಿರ್ಬಹುತರೈಃ ಪರ್ವಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಾ ಭವೇಯುಃ||೫೯-೬೦||-

Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63

ರಕ್ತಃ ಪೀತಃ ಕಾಪಿಲೇನೋದರೇಣ ಸರ್ವೇ ಧೂಮ್ರಾಃ ಪರ್ವಭಿಶ್ಚ ತ್ರಿಭಿಃ ಸ್ಯುಃ ||೬೧|| ಏತೇ ಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಪೂತ್ಯಣ್ಡಜಾತಾ ಮಧ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋರಗಾಣಾಮ್ | ಯಸ್ಯೈತೇಷಾಮನ್ವಯಾದ್ಯಃ ಪ್ರಸೂತೋ ದೋಷೋತ್ಪತ್ತಿಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪಾಂ ಸ ಕುರ್ಯಾತ್ ||೬೨|| ಜಿಹ್ವಾಶೋಫೋ ಭೋಜನಸ್ಯಾವರೋಧೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೋಗ್ರಾ ಮಧ್ಯವೀರ್ಯಾಭಿದಷ್ಟೇ |೬೩|

ಮಧ್ಯವಿಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ರಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಪಿಲೇನ ಸಹ ರಕ್ತಃ ಪೀತಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯಃ| ಏತೇ ಚ ತ್ರಯೋಽಪ್ಯುದರೇಣ ಧೂಮ್ರಾಃ| ಪೂರ್ವತ್ರ ಕಾಷ್ಠೇಷ್ಟಿಕೋದ್ಭವತ್ವಮಿಹ ತು ಸರ್ಪಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಾದಿಸಮ್ಭವತ್ವಮಿತ್ಯುಭಯಹೇತೂಪಾದಾನಾದ್ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತೋಭಯಹೇತೂದ್ಭವತ್ವಂ ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಸರ್ಪದಷ್ಟಾನಾಂ ಚ ಶರೀರಕೋಥೇ ಮಧ್ಯಾನಾಂ ಜನ್ಮ ಮತಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ| ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋರಗಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ ದರ್ವೀಕರಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಾಣಾಮೇತೇಷಾಂ ಯಸ್ಯಾನ್ವಯಾದ್ಯೋ ಯಾದೃಕ್ ಪ್ರಸೂತಃ ಸ ತತ್ಸ್ವರೂಪಾಂ ದೋಷೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್||೬೧-೬೨||-

Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66

ಶ್ವೇತಶ್ಚಿತ್ರಃ ಶ್ಯಾಮಲೋ ಲೋಹಿತಾಭೋ ರಕ್ತಃ ಶ್ವೇತೋ ರಕ್ತನೀಲೋದರೌ ಚ ||೬೩|| ಪೀತೋಽರಕ್ತೋ ನೀಲಪೀತೋಽಪರಸ್ತು ರಕ್ತೋ ನೀಲೋ ನೀಲಶುಕ್ಲಸ್ತಥಾ ಚ | ರಕ್ತೋ ಬಭ್ರುಃ ಪೂರ್ವವಚ್ಚೈಕಪರ್ವಾ ಯಶ್ಚಾಪರ್ವಾ ಪರ್ವಣೀ ದ್ವೇ ಚ ಯಸ್ಯ ||೬೪|| ನಾನಾರೂಪಾ ವರ್ಣತಶ್ಚಾಪಿ ಘೋರಾ ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚೈತೇ ವೃಶ್ಚಿಕಾಃ ಪ್ರಾಣಚೌರಾಃ | ಜನ್ಮೈತೇಷಾಂ ಸರ್ಪಕೋಥಾತ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟಂ ದೇಹೇಭ್ಯೋ ವಾ ಘಾತಿತಾನಾಂ ವಿಷೇಣ ||೬೫|| ಏಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಸರ್ಪವೇಗಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಫೋಟೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭ್ರಾನ್ತಿದಾಹೌ ಜ್ವರಶ್ಚ | ಖೇಭ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣಂ ಶೋಣಿತಂ ಯಾತಿ ತೀವ್ರಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಣೈಸ್ತ್ಯಜ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಮೇವ ||೬೬||

ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ಶ್ವೇತಶ್ಚಿತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವಚ್ಚೇತಿ ಪೂರ್ವೇ ಮಧ್ಯವಿಷಾ ಯಥಾ ಜಿಹ್ವಾಶೋಫಾದಿಕಾರಕಾಸ್ತಥೈವೈತೇಽಪಿ ಜಿಹ್ವಾಶೋಫಾದಿ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಪರ್ವೇತಿ ದ್ವಯೋರಸ್ಥ್ನೋಃ ಸಙ್ಘಾತಃ ಪರ್ವ, ಏಕಂ ಪರ್ವ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪರ್ವಣೀ ದ್ವೇ ಚ ಯಸ್ಯೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಬಹುಪರ್ವಾಣೋಽಪಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಖೇಭ್ಯ ಇತಿ ಖೇಭ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ| ಅರಿಷ್ಟಮಿದಮ್||೬೩-೬೬||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 68

ಉಗ್ರಮಧ್ಯವಿಷೈರ್ದಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ಸರ್ಪದಷ್ಟವತ್ | ಆದಂಶಂ ಸ್ವೇದಿತಂ ಚೂರ್ಣೈಃ ಪ್ರಚ್ಛಿತಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೬೭|| ರಜನೀಸೈನ್ಧವವ್ಯೋಷಶಿರೀಷಫಲಪುಷ್ಪಜೈಃ |೬೮|

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪ್ರಸ್ತೂಯತೇ- ಉಗ್ರಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೋಗ್ರಾ ಚೇತ್ಯನೇನ ಸರ್ಪದಷ್ಟಷಷ್ಠಸಪ್ತಮವೇಗಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಚನಾನ್ಮಧ್ಯವಿಷೇಽಪಿ ಸರ್ಪದಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಇಹಾಪರಾಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಆದಂಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಘರ್ಷಣಂ, ತಚ್ಚ ದುಷ್ಟರಕ್ತಪ್ರವರ್ತನಾರ್ಥಮ್| ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲಂ ಬೀಜಪೂರಕರಸಃ| ಸುರಸಾಗ್ರಜಂ ತುಲಸೀಪಲ್ಲವಂ, ಮಲ್ಲಿಕಾಕುಸುಮಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಸ್ವೇದೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾತಕಫಾವಜಯಾಯ| ಪಾನೇ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುವಾತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಮಧುಯುತಂ, ಬಹುಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಂ ಬಹುಶರ್ಕರಂ ಚೇತಿ ಯೋಗದ್ವಯಮ್||೬೭||-

Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74

ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಸುರಸಾಗ್ರಜಮ್ ||೬೮|| ಲೇಪೇ, ಸ್ವೇದೇ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚ ಗೋಮಯಂ ಹಿತಮಿಷ್ಯತೇ | ಪಾನೇ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಬಹುಶರ್ಕರಮ್ ||೬೯|| ದಂಶಂ ಮನ್ದವಿಷಾಣಾಂ ತು ಚಕ್ರತೈಲೇನ ಸೇಚಯೇತ್ | ವಿದಾರೀಗಣಸಿದ್ಧೇನ ಸುಖೋಷ್ಣೇನಾಥವಾ ಪುನಃ ||೭೦|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚೋತ್ಕಾರಿಕಾಸ್ವೇದಂ ವಿಷಘ್ನೈರುಪನಾಹಯೇತ್ | ಗುಡೋದಕಂ ವಾ ಸುಹಿಮಂ ಚಾತುರ್ಜಾತಕಸಂಯುತಮ್ ||೭೧|| ಪಾನಮಸ್ಮೈ ಪ್ರದಾತವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಸಗುಡಂ ಹಿಮಮ್ | ಶಿಖಿಕುಕ್ಕುಟಬರ್ಹಾಣಿ ಸೈನ್ಧವಂ ತೈಲಸರ್ಪಿಷೀ ||೭೨|| ಧೂಮೋ ಹನ್ತಿ ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ತು ಶೀಘ್ರಂ ವೃಶ್ಚಿಕಜಂ ವಿಷಮ್ | ಕುಸುಮ್ಭಪುಷ್ಪಂ ರಜನೀ ನಿಶಾ ವಾ ಕೋದ್ರವಂ ತೃಣಮ್ ||೭೩|| ಏಭಿರ್ಘೃತಾಕ್ತೈರ್ಧೂಪಸ್ತು ಪಾಯುದೇಶೇ ಪ್ರಯೋಜಿತಃ | ನಾಶಯೇದಾಶು ಕೀಟೋತ್ಥಂ ವೃಶ್ಚಿಕಸ್ಯ ಚ ಯದ್ವಿಷಮ್ ||೭೪||

ಇದಾನೀಂ ಮನ್ದವಿಷಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದಂಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ರತೈಲಂ ಚಕ್ರಪೀಡಿತಂ ತಿಲತೈಲಂ, ಅತ್ರ ಚಕ್ರಶಬ್ದೋಪಾದಾನಂ ಹಸ್ತಾದಿಯನ್ತ್ರಪೀಡನನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ವಿದಾರಿಗಣಸಿದ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಲೋಪಾದ್ವಿದಾರ್ಯಾದಿಗಣಸಿದ್ಧೇನ, `ತೈಲೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚೋತ್ಕಾರಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಲಪ್ಸಿಕಾ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ತು ಶಿರೀಷಾದಿವಿಷಹರದ್ರವ್ಯೈಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಪೂರ್ವಕಲ್ಪಿತಾ ಚ| ಉಪನಾಹಯೇದ್ ವಿಷಘ್ನದ್ರವ್ಯೈರುಪನಾಹಸ್ವೇದಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಗುಡೋದಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬರ್ಹಾಣಿ ಪಿಚ್ಛಾನಿ||೬೮-೭೪||

Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76

ಲೂತಾವಿಷಂ ಘೋರತಮಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತಮಂ ಚ ತತ್ | ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮಂ ಚಾಪಿ ಭಿಷಗ್ಭಿರ್ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಭಿಃ ||೭೫|| ಸವಿಷಂ ನಿರ್ವಿಷಂ ಚೈತದಿತ್ಯೇವಂ ಪರಿಶಙ್ಕಿತೇ | ವಿಷಘ್ನಮೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮವಿರೋಧಿ ಯದೌಷಧಮ್ ||೭೬||

ಲೂತಾವಿಷಮಾದಿಕಾರಣಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಲೂತೇತ್ಯಾದಿ| ಘೋರತಮಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಂ, ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತಮಮ್ ಅತಿದುಃಖೇನ ವಿಜ್ಞಾತುಂ ಶಕ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತ್ವಾದೇವ ಸಂಶಯೇ ಸತಿ ವಿಷಹರಮೇವ ಕರಣೀಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸವಿಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಿರೋಧಿ ಧಾತುಭಿಃ ಸಹ ಯನ್ನ ವಿರುಧ್ಯತೇಽನ್ನಪಾನಂ ತತ್; ನ ಪುನರಗದಕರಣಂ, ಧಾತುವಿರೋಧಾತ್||೭೫-೭೬||

Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78

ಅಗದಾನಾಂ ಹಿ ಸಂಯೋಗೋ ವಿಷಜುಷ್ಟಸ್ಯ ಯುಜ್ಯತೇ | ನಿರ್ವಿಷೇ ಮಾನವೇ ಯುಕ್ತೋಽಗದಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇಽಸುಖಮ್ ||೭೭|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನೇನ ಜ್ಞಾತವ್ಯೋ ವಿಷನಿಶ್ಚಯಃ | ಅಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಷಸದ್ಭಾವಂ ಭಿಷಗ್ವ್ಯಾಪಾದಯೇನ್ನರಮ್ ||೭೮||

ತಮೇವ ಧಾತುವಿರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಗದಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸುಖಂ ಕಷ್ಟಮ್||೭೭-೭೮||

Adhikarana 38 (79) · Śloka 79

ಪ್ರೋದ್ಭಿದ್ಯಮಾನಸ್ತು ಯಥಾಽಙ್ಕುರೇಣ ನ ವ್ಯಕ್ತಜಾತಿಃ ಪ್ರವಿಭಾತಿ ವೃಕ್ಷಃ | ತದ್ವದ್ದುರಾಲಕ್ಷ್ಯತಮಂ ಹಿ ತಾಸಾಂ ವಿಷಂ ಶರೀರೇ ಪ್ರವಿಕೀರ್ಣಮಾತ್ರಮ್ ||೭೯||

ಲೂತಾವಿಷದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತಾಯಾಮುಪಮಾನಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರೋದ್ಭಿದ್ಯಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಿಕೀರ್ಣಮಾತ್ರಂ ಪ್ರಥಮಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮಾತ್ರಮ್, ಅಲ್ಪವಿಸ್ತೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೯||

Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82

ಈಷತ್ಸಕಣ್ಡು ಪ್ರಚಲಂ ಸಕೋಠಮವ್ಯಕ್ತವರ್ಣಂ ಪ್ರಥಮೇಽಹನಿ ಸ್ಯಾತ್ | ಅನ್ತೇಷು ಶೂನಂ ಪರಿನಿಮ್ನಮಧ್ಯಂ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತರೂಪಂ ಚ ದಿನೇ ದ್ವಿತೀಯೇ ||೮೦|| ತ್ರ್ಯಹೇಣ ತದ್ದರ್ಶಯತೀಹ ರೂಪಂ ವಿಷಂ ಚತುರ್ಥೇಽಹನಿ ಕೋಪಮೇತಿ | ಅತೋಽಧಿಕೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಕರೋತಿ ಜನ್ತೋರ್ವಿಷಪ್ರಕೋಪಪ್ರಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ||೮೧|| ಷಷ್ಠೇ ದಿನೇ ವಿಪ್ರಸೃತಂ ತು ಸರ್ವಾನ್ ಮರ್ಮಪ್ರದೇಶಾನ್ ಭೃಶಮಾವೃಣೋತಿ | ತತ್ ಸಪ್ತಮೇಽತ್ಯರ್ಥಪರೀತಗಾತ್ರಂ ವ್ಯಾಪಾದಯೇನ್ಮರ್ತ್ಯಮತಿಪ್ರವೃದ್ಧಮ್ ||೮೨||

ಈಷತ್ಸಕಣ್ಡು ಪ್ರಚಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಈಷತ್ಸಕಣ್ಡು ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಂ, ಪ್ರಚಲಂ ಪ್ರಚಲನಶೀಲಮ್| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಪ್ರಬಲಮಿತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಪ್ರಬಲಮ್ ಈಷತ್ ಪ್ರಥಮದಿನೇ, ದ್ವಿತೀಯಾದಿಷು ದಿನೇಷು ತು ಪ್ರಬಲತರಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಬಲತಮಂ ಚ; ಯದಾಹ,- “ಷಷ್ಠೇ ದಿನೇ ವಿಪ್ರಸೃತಂ ತು ಸರ್ವಾನ್ ಮರ್ಮಪ್ರದೇಶಾನ್ ಭೃಶಮಾವೃಣೋತಿ”- ಇತಿ| ಸಕೋಠಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕೋಠಯುಕ್ತಂ, ಕೋಠಶ್ಚ ವರಟೀದಂಶಸ್ಥಾನಃ| ದರ್ಶಯತೀಹ ರೂಪಮಿತಿ ರೂಪಂ ಚಾತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ಜ್ವರರೋಮಹರ್ಷರಕ್ತಮಣ್ಡಲಾದಿಕಮ್| ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ತೃತೀಯೇ ಸಜ್ವರೋ ರೋಮಹರ್ಷಕೃದ್ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಃ| ಶರಾವರೂಪಸ್ತೋದಾಢ್ಯೋ ರೋಮಕೂಪೇಷು ಸಾಸ್ರವಃ”- ಇತಿ| ಕೋಪಮೇತಿ ಉನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಂ ಭವತಿ, ತತೋಽಧಿಕೇ ಪಞ್ಚಮದಿನೇ ಉನ್ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸತ್ ವಿಷಕೋಪಪ್ರಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಕರೋತಿ| `ತೃಡ್ದಾಹಕಣ್ಡೂಪ್ರಬಲಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೮೦-೮೨||

Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84

ಯಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಚಣ್ಡೋಗ್ರವಿಷಾ ಹಿ ಲೂತಾಸ್ತಾಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ನರಂ ನಿಹನ್ಯುಃ | ಅತೋಽಧಿಕೇನಾಪಿ ನಿಹನ್ಯುರನ್ಯಾ ಯಾಸಾಂ ವಿಷಂ ಮಧ್ಯಮವೀರ್ಯಮುಕ್ತಮ್ ||೮೩|| ಯಾಸಾಂ ಕನೀಯೋ ವಿಷವೀರ್ಯಮುಕ್ತಂ ತಾಃ ಪಕ್ಷಮಾತ್ರೇಣ ವಿನಾಶಯನ್ತಿ | ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಭಿಷಗತ್ರ ಕುರ್ಯಾದಾದಂಶಪಾತಾದ್ವಿಷಘಾತಿಯೋಗೈಃ ||೮೪||

ತಾಸಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಧ್ಯಮನ್ದವಿಷಾಣಾಂ ಕಾಲಾವಧಿಮಾಹ- ಯಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಚಣ್ಡೋಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದಾಹಪಾಕಸ್ರಾವಕರಂ, ಚಣ್ಡಮ್ ಅತಿಕೋಪಾಟೋಪಕರಂ; ತೀಕ್ಷ್ಣಚಣ್ಡತ್ವೇನೋಗ್ರಮಸಹ್ಯಂ ವಿಷಂ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ| ಅತೋಽನೇನೈಕಾದಶಾಹಾತ್ ಪರತ ಇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚಾಲಮ್ಬಾಯನಃ,- “ಲೂತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾ ಹನ್ಯುಃ ಸಪ್ತಾಷ್ಟನವಭಿರ್ದಿನೈಃ| ಏಕಾದಶಾಹಾತ್ ಪರತೋ ವಿಷಂ ಯಾಸಾಂ ತು ಮಧ್ಯಮಮ್”- ಇತಿ||೮೩-೮೪||

Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88

ವಿಷಂ ತು ಲಾಲಾನಖಮೂತ್ರದಂಷ್ಟ್ರಾರಜಃಪುರೀಷೈರಥ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ | ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಂ ವಿಸೃಜನ್ತಿ ಲೂತಾಸ್ತದುಗ್ರಮಧ್ಯಾವರವೀರ್ಯಯುಕ್ತಮ್ ||೮೫|| ಸಕಣ್ಡುಕೋಠಂ ಸ್ಥಿರಮಲ್ಪಮೂಲಂ ಲಾಲಾಕೃತಂ ಮನ್ದರುಜಂ ವದನ್ತಿ | ಶೋಫಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಪುಲಾಲಿಕಾ ಚ ಧೂಮಾಯನಂ ಚೈವ ನಖಾಗ್ರದಂಶೇ ||೮೬|| ದಂಶಂ ತು ಮೂತ್ರೇಣ ಸಕೃಷ್ಣಮಧ್ಯಂ ಸರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಮವೇಹಿ ದೀರ್ಣಮ್ | ದಂಷ್ಟ್ರಾಭಿರುಗ್ರಂ ಕಠಿನಂ ವಿವರ್ಣಂ ಜಾನೀಹಿ ದಂಶಂ ಸ್ಥಿರಮಣ್ಡಲಂ ಚ ||೮೭|| ರಜಃಪುರೀಷೇನ್ದ್ರಿಯಜಂ ಹಿ ವಿದ್ಧಿ ಸ್ಫೋಟಂ ವಿಪಕ್ವಾಮಲಪೀಲುಪಾಣ್ಡುಮ್ |೮೮|

ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದಪಿ ತಾಸಾಂ ವಿಷಂ ವಿಷೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಷಂ ತು ಲಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ರಜ ಆರ್ತವಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಶುಕ್ರಮ್| ಸಕಣ್ಡುಕೋಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಠಃ ಕೋಠಪಿಡಕಾಃ| ಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುಲಾಲಿಕಾ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವಾಙ್ಗಾನಾಮ್| ದಂಶಂ ತು ಮೂತ್ರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ರಜಃಪ್ರಭೃತಿಜೇ `ದಂಶೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ||೮೫-೮೭||

Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89

ಏತಾವದೇತತ್ ಸಮುದಾಹೃತಂ ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲೂತಾಪ್ರಭವಂ ಪುರಾಣಮ್ ||೮೮|| ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಪಿ ಯಥಾವಿಶೇಷಮ್ ||೮೯||

ಇದಾನೀಮತೀತಾನಾಗತೋಕ್ತೈಃ ಸಮಾನತಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟತಾಂ ಚ ವಿಭಜನ್ನಾಹ- ಏತಾವದೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ಇಯತ್ಪ್ರಮಾಣಮೇತತ್ ಪ್ರಥಮಾದಿದಿವಸಾಶ್ರಯಂ ಲಾಲಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾಶ್ರಯಂ ಚ ಸರ್ವಲೂತಾವಿಷಯಂ ಸಮುದಾಹೃತಮಾಗಮಪ್ರಸಿದ್ಧಮುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯಾದಿ| ಲೂತಾಪ್ರಭವಂ ಲೂತಾನಾಮಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ಪುರಾಣಂ ಪುರಾಭವಂ, ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತಥಾ ದಷ್ಟಂ ದಂಶಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಯಥಾವಿಶೇಷಂ ವಿಶೇಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ; ಚಕಾರಾಲ್ಲಕ್ಷಣಮಪಿ ವಿಶೇಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೮೮-೮೯||

Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ನೃಪವರಃ ಕದಾಚಿದೃಷಿಸತ್ತಮಮ್ | ವಶಿಷ್ಠಂ ಕೋಪಯಾಮಾಸ ಗತ್ವಾಽಽಶ್ರಮಪದಂ ಕಿಲ ||೯೦|| ಕುಪಿತಸ್ಯ ಮುನೇಸ್ತಸ್ಯ ಲಲಾಟಾತ್ ಸ್ವೇದಬಿನ್ದವಃ | ಅಪತನ್ ದರ್ಶನಾದೇವ ರವೇಸ್ತತ್ಸಮತೇಜಸಃ ||೯೧|| ತೃಣೇ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ಲೂನೇ ಧೇನ್ವರ್ಥಂ ಸಮ್ಭೃತೇಽಪಿ ಚ | ತತೋ ಜಾತಾಸ್ತ್ವಿಮಾ ಘೋರಾ ನಾನಾರೂಪಾ ಮಹಾವಿಷಾಃ | ಅಪಕಾರಾಯ ವರ್ತನ್ತೇ ನೃಪಸಾಧನವಾಹನೇ ||೯೨|| ಯಸ್ಮಾಲ್ಲೂನಂ ತೃಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಮುನೇಃ ಪ್ರಸ್ವೇದಬಿನ್ದವಃ | ತಸ್ಮಾಲ್ಲೂತೇತಿ ಭಾಷ್ಯನ್ತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ತಾಶ್ಚ ಷೋಡಶ ||೯೩||

ತತ್ಪ್ರಭವಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಲೇತ್ಯಾಗಮಸಂವಾದೇ| ತತ್ಸಮತೇಜಸೋ ರವಿಸಮಾನತೇಜಸೋ ವಶಿಷ್ಠಸ್ಯ ಸ್ವೇದಬಿನ್ದವಃ ಅಪತನ್ ಪತಿತಾಃ| ಧೇನ್ವರ್ಥಂ ಸಮ್ಭೃತೇ ಗವಾದಿಚರಣಾರ್ಥಂ ಸಞ್ಚಿತೇ| ಮತಾನ್ತರೇಣೋತ್ಪತ್ತಿರನ್ಯಥಾ ವರ್ಣ್ಯತೇ,- “ಅನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ದುಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾತ್| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ವಿಷಸ್ಫೋಟಾ ಯೇ ಲೂತಾಕೀಟಲಕ್ಷಣಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ಧಾರಯನ್ತಸ್ತೇ ಲೂತಾಕೀಟಾಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ”- ಇತ್ಯಾದಿ||೯೦-೯೩||

Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸ್ತಥಾಽಸಾಧ್ಯಾ ಲೂತಾಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಾಃಸ್ಮೃತಾಃ | ತಾಸಾಮಷ್ಟೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ ವರ್ಜ್ಯಾಸ್ತಾವತ್ಯ ಏವ ತು ||೯೪|| ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾ ತಥಾ ಶ್ವೇತಾ ಕಪಿಲಾ ಪೀತಿಕಾ ತಥಾ | ಆಲಮೂತ್ರವಿಷಾ ರಕ್ತಾ ಕಸನಾ ಚಾಷ್ಟಮೀ ಸ್ಮೃತಾ ||೯೫|| ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಕಣ್ಡೂರ್ದಂಶೇ ಚ ವೇದನಾ | ಭವನ್ತಿ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಗದಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕವಾತಿಕಾಃ ||೯೬|| ಸೌವರ್ಣಿಕಾ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಜಾಲಿನ್ಯೇಣೀಪದೀ ತಥಾ | ಕೃಷ್ಣಾಽಗ್ನಿವರ್ಣಾ ಕಾಕಾಣ್ಡಾ ಮಾಲಾಗುಣಾಽಷ್ಟಮೀ ತಥಾ ||೯೭|| ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶಕೋಥಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷತಜಸ್ಯ ಚ | ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ ||೯೮|| ಪಿಡಕಾ ವಿವಿಧಾಕಾರಾ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಮಹಾನ್ತಿ ಚ | ಮಹಾನ್ತೋ ಮೃದವಃ ಶೋಫಾ ರಕ್ತಾಃ ಶ್ಯಾವಾಶ್ಚಲಾಸ್ತಥಾ ||೯೯|| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವಲೂತಾನಾಮೇತದಾದಂಶಲಕ್ಷಣಮ್ |೧೦೦|

ಆಲಾವಿಷಾ ಮೂತ್ರವಿಷಾ ಚೇತಿ ದ್ವೇ||೯೪-೯೯||

Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115

ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ತಾಸಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ||೧೦೦|| ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾಯಾ ದಂಶೇಽಸೃಕ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಸ್ರವತಿ ದೀರ್ಯತೇ | ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಕಲುಷಾ ದೃಷ್ಟಿಸ್ತಥಾ ದಾಹಶ್ಚ ನೇತ್ರಯೋಃ ||೧೦೧|| ತತ್ರಾರ್ಕಮೂಲಂ ರಜನೀ ನಾಕುಲೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣಿಕಾ | ಪಾನಕರ್ಮಣಿ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ನಸ್ಯಾಲೇಪಾಞ್ಜನೇಷು ಚ ||೧೦೨|| ಶ್ವೇತಾಯಾಃ ಪಿಡಕಾ ದಂಶೇ ಶ್ವೇತಾ ಕಣ್ಡೂಮತೀ ಭವೇತ್ | ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರವತೀ ವಿಸರ್ಪಕ್ಲೇದರುಕ್ಕರೀ ||೧೦೩|| ತತ್ರ ಚನ್ದನರಾಸ್ನೈಲಾಹರೇಣುನಲವಞ್ಜುಲಾಃ | ಕುಷ್ಠಂ ಲಾಮಜ್ಜಕಂ ವಕ್ರಂ ನಲದಂ ಚಾಗದೋ ಹಿತಃ ||೧೦೪|| ಆದಂಶೇ ಪಿಡಕಾ ತಾಮ್ರಾ ಕಪಿಲಾಯಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಭವೇತ್ | ಶಿರಸೋ ಗೌರವಂ ದಾಹಸ್ತಿಮಿರಂ ಭ್ರಮ ಏವ ಚ ||೧೦೫|| ತತ್ರ ಪದ್ಮಕಕುಷ್ಠೈಲಾಕರಞ್ಜಕಕುಭತ್ವಚಃ | ಸ್ಥಿರಾರ್ಕಪರ್ಣ್ಯಪಾಮಾರ್ಗದೂರ್ವಾಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯೋ ವಿಷಾಪಹಾಃ ||೧೦೬|| ಆದಂಶೇ ಪೀತಿಕಾಯಾಸ್ತು ಪಿಡಕಾ ಪೀತಿಕಾ ಸ್ಥಿರಾ | ಭವೇಚ್ಛರ್ದಿರ್ಜ್ವರಃ ಶೂಲಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ರಕ್ತೇ ತಥಾಽಕ್ಷಿಣೀ ||೧೦೭|| ತತ್ರೇಷ್ಟಾಃ ಕುಟಜೋಶೀರತುಙ್ಗಪದ್ಮಕವಞ್ಜುಲಾಃ | ಶಿರೀಷಕಿಣಿಹೀಶೇಲುಕದಮ್ಬಕಕುಭತ್ವಚಃ ||೧೦೮|| ರಕ್ತಮಣ್ಡನಿಭೇ ದಂಶೇ ಪಿಡಕಾಃ ಸರ್ಷಪಾ ಇವ | ಜಾಯನ್ತೇ ತಾಲುಶೋಷಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚಾಲವಿಷಾರ್ದಿತೇ ||೧೦೯|| ತತ್ರ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಹ್ರೀಬೇರಕುಷ್ಠಲಾಮಜ್ಜವಞ್ಜುಲಾಃ | ಅಗದಃ ಶತಪುಷ್ಪಾ ಚ ಸಪಿಪ್ಪಲವಟಾಙ್ಕುರಾಃ ||೧೧೦|| ಪೂತಿರ್ಮೂತ್ರವಿಷಾದಂಶೋ ವಿಸರ್ಪೀ ಕೃಷ್ಣಶೋಣಿತಃ | ಕಾಸಶ್ವಾಸವಮೀಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರದಾಹಸಮನ್ವಿತಃ ||೧೧೧|| ಮನಃಶಿಲಾಲಮಧುಕಕುಷ್ಠಚನ್ದನಪದ್ಮಕೈಃ | ಮಧುಮಿಶ್ರೈಃ ಸಲಾಮಜ್ಜೈರಗದಸ್ತತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಃ ||೧೧೨|| ಆಪಾಣ್ಡುಪಿಡಕೋ ದಂಶೋ ದಾಹಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ | ರಕ್ತಾಯಾ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರಕ್ತಸಂಯುತಃ ||೧೧೩|| ಕಾರ್ಯಸ್ತತ್ರಾಗದಸ್ತೋಯಚನ್ದನೋಶೀರಪದ್ಮಕೈಃ | ತಥೈವಾರ್ಜುನಶೇಲುಭ್ಯಾಂ ತ್ವಗ್ಭಿರಾಮ್ರಾತಕಸ್ಯ ಚ ||೧೧೪|| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಕಸನಾದಂಶಾದ್ರುಧಿರಂ ಶೀತಲಂ ಸ್ರವೇತ್ | ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಚ ತತ್ರೋಕ್ತಂ ರಕ್ತಲೂತಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ||೧೧೫||

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ತಾಸಾಂ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಪರಿಷೇಕೇಽಪಿ| ಶ್ವೇತಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಸ್ನಾ ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ| ಆದಂಶೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತುಙ್ಗಂ ಪದ್ಮಕೇಶರಂ, ಪುನ್ನಾಗ ಇತ್ಯಪರೇ| ವಞ್ಜುಲೋ ಜಲವೇತಸಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಕಮ್ಬುಕೇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಕಿಣಿಹೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ರಕ್ತಮಣ್ಡನಿಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| `ರಕ್ತಪಾದ್ಯಾ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್, ತತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಾಯಾ ಏವ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಲೂತಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತೋಯಚನ್ದನಾದಿಕಮ್||೧೦೦-೧೧೫||

Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119

ಪುರೀಷಗನ್ಧಿರಲ್ಪಾಸೃಕ್ ಕೃಷ್ಣಾಯಾ ದಂಶ ಏವ ತು | ಜ್ವರಮೂರ್ಚ್ಛಾವಮೀದಾಹಕಾಸಶ್ವಾಸಸಮನ್ವಿತಃ ||೧೧೬|| ತತ್ರೈಲಾವಕ್ರಸರ್ಪಾಕ್ಷೀಗನ್ಧನಾಕುಲಿಚನ್ದನೈಃ | ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಸಹಿತೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಗದಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೧೭|| ದಂಶೋ ದಾಹೋಽಗ್ನಿವಕ್ರಾಯಾಃ ಸ್ರಾವೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಜ್ವರಸ್ತಥಾ | ಚೋಷಕಣ್ಡೂರೋಮಹರ್ಷಾ ದಾಹವಿಸ್ಫೋಟಸಂಯುತಃ ||೧೧೮|| ಕೃಷ್ಣಾಪ್ರಶಮನಂ ಚಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಸಾರಿವೋಶೀರಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಚನ್ದನೋತ್ಪಲಪದ್ಮಕಮ್ ||೧೧೯||

ಇದಾನೀಂ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಿಷ್ವಸಾಧ್ಯೇಷು ದ್ವಯೋಃ ಕೃಷ್ಣಾಗ್ನಿವಕ್ರಯೋಃ ಕದಾಚಿತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನನ್ತರಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಪೂರ್ವಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ- ಪುರೀಷಗನ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಾಕ್ಷೀ ಲೋಹಿತಪುಷ್ಪಾ ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀಭೇದಃ| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಃ ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯೋಕ್ತೋಽಗದಃ| ದಂಶೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚೋಷಸ್ಥಾನೇ ತೃಷ್ಣೇತಿ ಕ್ವಚಿತ್, ಸಂಯುತ ಇತ್ಯತ್ರ ದಂಶ ಇತಿ ವಿಭಕ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಗ್ನಿವಕ್ರಯೋರ್ನಿಯತಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಙ್ಗೀಕುರ್ವನ್ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಗ್ರೇ ಲಕ್ಷಣಮಾತ್ರಮೇವ ಪಠತಿ||೧೧೬-೧೧೯||

Adhikarana 47 (120) · Śloka 120

ಸರ್ವಾಸಾಮೇವ ಯುಞ್ಜೀತ ವಿಷೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕತ್ವಚಮ್ | ಭಿಷಕ್ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ ತಥಾ ಚಾಕ್ಷೀವಪಿಪ್ಪಲಮ್ ||೧೨೦||

ತಾಸಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ದಶಾನಾಮಪಿ ಲೂತಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯಮಪ್ಯಾಹ ಸರ್ವಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಾದಯಃ| ಅಕ್ಷೀವಪಿಪ್ಪಲಮಿತಿ ಅಕ್ಷೀವಾತ್ ಮಹಾನಿಮ್ಬಾಜ್ಜಾತಃ ಪಿಪ್ಪಲ ಅಕ್ಷೀವಪಿಪ್ಪಲಃ, ಅನ್ಯೇ ಶೋಭಾಞ್ಜನಾಜ್ಜಾತ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಅಕ್ಷೀವಾಜ್ಜಾತಸ್ಯ ಪಿಪ್ಪಲಸ್ಯ ಮಣಿಃ ಸರ್ವವಿಷಾಪಹಃ| ಶೇಲುತ್ವಚೋ ವಾ” ಇತಿ| ಆಲಮ್ಬಾಯನೋಽಪ್ಯತ್ರಾಹ,- “ಲೂತಾವಿಷೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಪಾನನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾದಿನಾ| ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ಪಿಪ್ಪಲೋಽಕ್ಷೀವಜ್ಜಾತಃ ಶೇಲುತ್ವಚೋಽಥವಾ” ಇತಿ||೧೨೦||

Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯವಿಷಾ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದ್ವೇ ಚ ಯದೃಚ್ಛಯಾ | ಅವಾರ್ಯವಿಷವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೧೨೧|| ಧ್ಯಾಮಃ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಂಶಃ ಸಫೇನೋ ಮತ್ಸ್ಯಗನ್ಧಕಃ | ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸೋ ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚಾತ್ರ ಸುದಾರುಣಾ ||೧೨೨|| ಆದಂಶೇ ಲಾಜವರ್ಣಾಯಾ ಧ್ಯಾಮಂ ಪೂತಿ ಸ್ರವೇದಸೃಕ್ | ದಾಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೨೩|| ಘೋರೋ ದಂಶಸ್ತು ಜಾಲಿನ್ಯಾ ರಾಜಿಮಾನವದೀರ್ಯತೇ | ಸ್ತಮ್ಭಃ ಶ್ವಾಸಸ್ತಮೋವೃದ್ಧಿಸ್ತಾಲುಶೋಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೨೪|| ಏಣೀಪದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ದಂಶೋ ಭವೇತ್ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಕೃತಿಃ | ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಶ್ವಾಸಸಮನ್ವಿತಃ ||೧೨೫|| ದಂಶಃ ಕಾಕಾಣ್ಡಿಕಾದಷ್ಟೇ ಪಾಣ್ಡುರಕ್ತೋಽತಿವೇದನಃ | ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ವಾಸಹೃದ್ರೋಗಹಿಕ್ಕಾಕಾಸಾಃ ಸ್ಯುರುಚ್ಛ್ರಿತಾಃ ||೧೨೬|| ರಕ್ತೋ ಮಾಲಾಗುಣಾದಂಶೋ ಧೂಮಗನ್ಧೋಽತಿವೇದನಃ | ಬಹುಧಾ ಚ ವಿಶೀರ್ಯೇತ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಾನ್ವಿತಃ ||೧೨೭||

ಇದಾನೀಮಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕುಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವೇ ಯದೃಚ್ಛಯೇತಿ ಅವಾರ್ಯವಿಷವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ಚ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಸಿಧ್ಯತಃ| ಶೇಷಾಣಾಮವಾರ್ಯವಿಷವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಕಾನಾಂ, ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ| ಧ್ಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಯಾಮೋ ದಗ್ಧೇಷ್ಟಕಾದಿವರ್ಣಃ| ಘೋರೋ ದಂಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಮೋವೃದ್ಧಿಃ ಪುನಃ ಪುನಸ್ತಮೋದರ್ಶನಮ್| ಏಣೀಪದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೀರ್ಯೇತ ಶಟತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೧-೧೨೭||

Adhikarana 49 (128) · Śloka 128

ಅಸಾಧ್ಯಾಸ್ವಪ್ಯಭಿಹಿತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಶು ಯೋಜಯೇತ್ | ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ದಾಹಚ್ಛೇದವಿವರ್ಜಿತಮ್ ||೧೨೮||

ಕೇಚಿದಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪಠನ್ತಿ- ಅಸಾಧ್ಯಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೧೨೮||

Adhikarana 50 (129) · Śloka 129

ಸಾಧ್ಯಾಭಿರಾಭಿರ್ಲೂತಾಭಿರ್ದಷ್ಟಮಾತ್ರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ವೃದ್ಧಿಪತ್ರೇಣ ಮತಿಮಾನ್ ಸಮ್ಯಗಾದಂಶಮುದ್ಧರೇತ್ ||೧೨೯||

ಇದಾನೀಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸಾಧ್ಯಾಭಿರಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ- `ಜಾಮ್ಬ್ವೌಷ್ಠೇನಾಗ್ನಿತಪ್ತೇನ ದಹೇದಾಕರವಾರಣಾತ್ ’- ಇತಿ||೧೨೯||

Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133

ಅಮರ್ಮಣಿ ವಿಧಾನಜ್ಞೋ ವರ್ಜಿತಸ್ಯ ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ | ದಂಶಸ್ಯೋತ್ಕರ್ತನಂ ಕುರ್ಯಾದಲ್ಪಶ್ವಯಥುಕಸ್ಯ ಚ ||೧೩೦|| ಮಧುಸೈನ್ಧವಸಂಯುಕ್ತೈರಗದೈರ್ಲೇಪಯೇತ್ತತಃ | ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರಜನೀಕುಷ್ಠಸಮಙ್ಗಾಮಧುಕೈಸ್ತಥಾ ||೧೩೧|| ಸಾರಿವಾಂ ಮಧುಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಪಯಸ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀರಮೋರಟಮ್ | ವಿದಾರೀಗೋಕ್ಷುರಕ್ಷೌದ್ರಮಧುಕಂ ಪಾಯಯೇತ ವಾ ||೧೩೨|| ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ತ್ವಕ್ಕಷಾಯೇಣ ಸುಶೀತೇನ ಚ ಸೇಚಯೇತ್ | ಉಪದ್ರವಾನ್ ಯಥಾದೋಷಂ ವಿಷಘ್ನೈರೇವ ಸಾಧಯೇತ್ ||೧೩೩||

ಕೀದೃಶಸ್ಯ ದಂಶಸ್ಯ ಛೇದಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಮರ್ಮಣಿ ವಿಧಾನಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಅಸಾಧ್ಯಲೂತೋಕ್ತೈಃ, `ಅಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ನ ಯುಞ್ಜೀತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್’ ಇತಿ| ಮಧುಸೈನ್ಧವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗದೈಃ ಮಹಾಸುಗನ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತತ್ ಇತಿ ಛೇದಾದನನ್ತರಮ್| ಸಮಙ್ಗಾ ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತಾ| ತಥೇತಿ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಭಿರಪಿ ಲೇಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾರಿವಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾರಿವಾ ಉತ್ಪಲಸಾರಿವಾ, ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ, ಕ್ಷೀರಮೋರಟಂ ಮೋರಟ ಏವ| ಏಕತ್ರ ಯೋಗೇ ಮಧುಕದ್ವಯಂ ಸ್ಥಲಜಜಲಜಭೇದೇನ| ಕ್ಷೀರಿಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೩೦-೧೩೩||

Adhikarana 52 (134) · Śloka 134

ನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಞ್ಜನಪಾನಧೂಮಂ ತಥಾಽವಪೀಡಂ ಕವಲಗ್ರಹಂ ಚ | ಸಂಶೋಧನಂ ಚೋಭಯತಃ ಪ್ರಗಾಢಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಣಮೇವ ಚಾತ್ರ ||೧೩೪||

ಲೂತಾಸು ದಶವಿಧಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ- ನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಞ್ಜನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ಥಾನೇ ಆಲೇಪನಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಸಂಶೋಧನಮುಭಯತೋ ವಮನವಿರೇಚನಾಖ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಣಮಿತ್ಯತ್ರ `ರಕ್ತಂ ಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ಜಲಾಯುಕಾಭಿಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ವಿಷಹರೈರೇವ ದಶವಿಧಮಪಿ||೧೩೪||

Adhikarana 53 (135) · Śloka 135

ಕೀಟದಷ್ಟವ್ರಣಾನ್ ಸರ್ವಾನಹಿದಷ್ಟವ್ರಣಾನಪಿ | ಆದಾಹಪಾಕಾತ್ತಾನ್ ಸರ್ವಾಞ್ಚಿಕಿತ್ಸೇದ್ದುಷ್ಟವದ್ಭಿಷಗ್ ||೧೩೫||

ಲೂತಾನಾಮಪಿ ಕೀಟತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಕೀಟವಿಷೋತ್ಥವ್ರಣಾನಾಂ ತಥಾ ತಾದೃಶಾನಾಮಹಿದಷ್ಟವ್ರಣಾನಾಮಪಿ ದುಷ್ಟವ್ರಣವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕೀಟದಷ್ಟವ್ರಣಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಾಹಪಾಕಾದಿತಿ ಯಾವದ್ದಾಹಪಾಕೌ ತಿಷ್ಠತಃ; ವಿನಿವೃತ್ತಯೋಶ್ಚ ದಾಹಪಾಕಯೋರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ವಿಧಿರ್ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಕ್ವಚಿತ್ `ಸದಾಹಪಾಕಾನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ದುಷ್ಟವತ್ ದುಷ್ಟವ್ರಣವತ್; ದುಷ್ಟವ್ರಣೋಕ್ತಂ ಚ `ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಶೋಧನಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಶೋಧನಂ ವಿಷಹರದ್ರವ್ಯೈಃ, ತಥಾ ಲೇಪಾದಿಕಮಪಿ ವಿಷಹರಮೇವ ದುಷ್ಟವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇನ||೧೩೫||

Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತತಃ ಶೋಫೇ ಕರ್ಣಿಕಾಪಾತನಂ ಹಿತಮ್ | ನಿಮ್ಬಪತ್ರಂ ತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತೀ ಕುಸುಮ್ಭಂ ಕುಸುಮಂ ಮಧು ||೧೩೬|| ಗುಗ್ಗುಲುಃ ಸೈನ್ಧವಂ ಕಿಣ್ವಂ ವರ್ಚಃ ಪಾರಾವತಸ್ಯ ಚ | ವಿಷವೃದ್ಧಿಕರಂ ಚಾನ್ನಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್ ||೧೩೭||

ನಿವೃತ್ತದಾಹಾದೌ ವ್ರಣೇ ಯಾ ವಿಷೋತ್ಪನ್ನಾ ಕರ್ಣಿಕಾ ತಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿನಿವೃತ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಾಂಸಕನ್ದೀ, ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರತ್ವಾತ್ ಕರ್ಣಿಕಾ ಭಣ್ಯತೇ| ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾಯಾ ಮೃದುರುಜಾಯಾಃ ಪ್ರಚ್ಛನಮನ್ತರೇಣೈವ ಪಾತನಂ ಸುಕರಮ್| ತಾನ್ಯೇವ ಪಾತನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಣ್ವಂ ಸುರಾಬೀಜಮ್| ಏತನ್ನಿಮ್ಬಪತ್ರಾದಿಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಲೇಪನೇನ ಕರ್ಣಿಕಾಪಾತನೇ ಹಿತಂ, ತಥಾ ವಿಷವೃದ್ಧಿಕರಂ ತಿಲಕುಲತ್ಥಾದ್ಯನ್ನಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಯದನ್ಯತ್ ಪಾತನಮ್ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ತತ್ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಃ ಪಾತನೇ ಹಿತಮ್| ಗಯದಾಸಸ್ತು ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ `ಶಿಖೀವಂಶ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಶಿಖೀ ಲಾಙ್ಗಲಕೀ, ವಂಶೋ ವಂಶತ್ವಕ್| ಕಿಣ್ವಸ್ಥಾನೇ ದನ್ತಂ ಪಠತಿ, ದನ್ತೋ ಗೋದನ್ತೋ ಗವಾಂ ದನ್ತಃ||೧೩೬-೧೩೭||

Adhikarana 55 (138) · Śloka 138

ವಿಷೇಭ್ಯಃ ಖಲು ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಕರ್ಣಿಕಾಮರುಜಾಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್ | ಪ್ರಚ್ಛಯಿತ್ವಾ ಮಧೂನ್ಮಿಶ್ರೈಃ ಶೋಧನೀಯೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೧೩೮||

ಕಫವಾತೋತ್ಥಾಯಾಃ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿಷೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರುಜಾಮ್ ಅವಿದ್ಯಮಾನರುಜಾಂ, ಸ್ಥಿರಾಂ ಕಠಿನಾಂ| ಶೋಧನೀಯೈಃ ನಿಮ್ಬಪತ್ರತ್ರಿವೃತಾದಿಭಿಃ, ದನ್ತೀಮೂಲಮದನಫಲಕಲ್ಕಾದಿಭಿರ್ವಾ||೧೩೮||

Adhikarana 56 (139) · Śloka 139

ಸಪ್ತಷಷ್ಠಸ್ಯ ಕೀಟಾನಾಂ ಶತಸ್ಯೈತದ್ವಿಭಾಗಶಃ | ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಖ್ಯಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾಪ್ಯನನ್ತರಮ್ ||೧೩೯||

ಇದಾನೀಂ ಪರತನ್ತ್ರೋದಿತಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ವ್ಯಾಸೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾಃ ಸುಖಬೋಧಾರ್ಥಂ ಚ ಕೀಟೇಷು ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪದೇಶೇನ ಪರಿಮಾಣಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಪ್ತಷಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಷಷ್ಠಶತಸ್ಯ ಕೀಟಾನಾಂ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಖ್ಯಾತಂ ಕಥಿತಂ, ವಿಭಾಗಶಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾದನನ್ತರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಪಿ ಸಮಾಖ್ಯಾತಮ್||೧೩೯||

Adhikarana 57 (140) · Śloka 140

ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಮೇತದುಕ್ತಂ ವಿಭಾಗಶಃ |೧೪೦|

ಇದಾನೀಂ ಪೂರ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಃ ಪರಿಮಾಣಂ ಯದುದ್ದಿಷ್ಟಂ ತನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸವಿಂಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ, ವಿಭಾಗಶಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಾದಿವಿಭಾಗೇನೋಕ್ತಮ್|೧೪೦|-

Adhikarana 58 (140) · Śloka 140

ಇಹೋದ್ದಿಷ್ಟಾನನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನರ್ಥಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಥೋತ್ತರೇ ||೧೪೦||

ಶಾಲಾಕ್ಯಕೌಮಾರಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಭೂತವಿದ್ಯಾನಾಂ ನಾಮಮಾತ್ರೇಣೇಹೋದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶಾಭಾವಾತ್ ಕಥಂ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಹ- ಇಹೋದ್ದಿಷ್ಟಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಾಧ್ಯಾಯಶತೇ ಯೇಽರ್ಥಾಃ ಶಾಲಾಕ್ಯಾದಯೋ ನಾಮಮಾತ್ರೇಣೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ನತು ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ತಾನಥ ಅನನ್ತರಮುತ್ತರೇ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ||೧೪೦||

Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143

ಸನಾತನತ್ವಾದ್ವೇದಾನಾಮಕ್ಷರತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ | ತಥಾ ದೃಷ್ಟಫಲತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿತತ್ವಾದಪಿ ದೇಹಿನಾಮ್ ||೧೪೧|| ವಾಕ್ಸಮೂಹಾರ್ಥವಿಸ್ತಾರಾತ್ ಪೂಜಿತತ್ವಾಚ್ಚ ದೇಹಿಭಿಃ | ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್ ಪುಣ್ಯತಮಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಶುಶ್ರುಮಃ ||೧೪೨|| ಋಷೇರಿನ್ದ್ರಪ್ರಭಾವಸ್ಯಾಮೃತಯೋನೇರ್ಭಿಷಗ್ಗುರೋಃ | ಧಾರಯಿತ್ವಾ ತು ವಿಮಲಂ ಮತಂ ಪರಮಸಮ್ಮತಮ್ | ಉಕ್ತಾಹಾರಸಮಾಚಾರ ಇಹ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚ ಮೋದತೇ ||೧೪೩||

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾಮಾಗಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲತ್ವಾಭ್ಯಾಮೇವ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸನಾತನತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದನ್ಯತ್ ಪುಣ್ಯತಮಂ ನ ಕಿಮಪಿ ಶುಶ್ರುಮಃ ನ ಕಿಮಪಿ ಅನು ಗುರುಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ಶ್ರುತವನ್ತಃ| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸನಾತನತ್ವಾದ್ವೇದಾನಾಮಿತಿ|- ಆಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗಾನಾಂ ಶಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಸನಾತನತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯಭವತ್ವಾದಕೃತಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನಾಕೃತಕತ್ವಾಖ್ಯಹೇತುಕೇನ ದೋಷಾಭಾವೇಣ ತತ್ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪುಣ್ಯತಮತ್ವಮ್| ತಥಾ ಅಕ್ಷರತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗಾನಾಂ ಶಲ್ಯಾದೀನಾಂ ನ ಕ್ಷರತೀತ್ಯಕ್ಷರಮವಿಚಲನಾತ್ಮಕಮುಚ್ಯತೇ, ಏತಾನಿ ಚಾಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗಾನ್ಯಕ್ಷರಾಣಿ ಅವಿಚಲನಾತ್ಮಕಾನಿ ಯಾಥಾತಥ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಏತಸ್ಮಾದಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪುಣ್ಯತಮಮ್| ಆಗಮಪ್ರಮಾಣಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ತಥಾ ದೃಷ್ಟಫಲತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ| ದೃಷ್ಟಫಲಮಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದಪುಣ್ಯತಮಂ ಯಥಾ ಸ್ತೇಯಾದೀತ್ಯಾಹ- ಹಿತತ್ವಾದಪಿ ದೇಹಿನಾಮಿತಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ವಾಕ್ಸಮೂಹಾರ್ಥವಿಸ್ತಾರಾದಿತಿ|- ವಾಕ್ಸಮೂಹೇಽರ್ಥವಿಸ್ತಾರೋ ಯಸ್ಮಿನ್; ಅತ ಏವ ಪೂಜಿತತ್ವಾಚ್ಚ ದೇಹಿಭಿರಿತಿ ದೇಹಿನಃ ವ್ಯಾಧಿಪರಿಮೋಕ್ಷಂ ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣಮಿಚ್ಛನ್ತ ಆಯುರ್ವೇದಂ ವಿಶಿಷ್ಟಪದಪದಾರ್ಥರೂಪಂ ಸ್ವಸುಖಕಾಮಾಃ ಪೂಜಯನ್ತಿ| ಯತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಪವಿತ್ರತಮಂ; ತಸ್ಮಾದಿನ್ದ್ರಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ಮುನೇಸ್ತಂ ವೇದಮವಿದ್ಯಮಾನಪಾಪಲಕ್ಷಣಮಮಲಂ, ಪರಮಾಣಾಂ ಮಹತಾಂ ಸಮ್ಯಡ್ಯತಂ ಪೂಜಿತಂ ಹೃದಯೇ ಧಾರಣಾತ್| ಉಕ್ತಾಹಾರಸಮಾಚಾರ ಉಕ್ತವ್ಯಾಧಿಪರಿಮೋಕ್ಷಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣಾಹಾರಾಚಾರಃ| ಇಹ ಇಹಲೋಕೇ, ಪ್ರೇತ್ಯ ಪರಲೋಕೇಽಪಿ, ಮೋದತೇ ಹೃಷ್ಯತಿ| ಗಯದಾಸಸ್ತು `ಸನಾತನತ್ವಾದ್ವೇದಾನಾಮಕ್ಷರತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ’ ಇತೀದೃಶಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಸನಾತನತ್ವಾತ್ ನಿತ್ಯಭವತ್ವಾದಾಯುಷಃ ಸನ್ತಾನಸ್ಯೋಪಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸದ್ಭಾವಾತ್ತದುಪಹಿತಕಾರಕೋಽಪ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋ ನಿತ್ಯಃ| ತತ್ರಾಯುಷಃ ಸನ್ತಾನಸ್ಯೈವ ಸನ್ತತಿನಿತ್ಯತಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ ಅಕ್ಷರತ್ವಾದಿತಿ|- ನ ಕ್ಷರನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಷರಾಣಿ ಅಕಾರಾದಯಃ ಸ್ವರಾಃ ಕಾದೀನಿ ಚ ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ; ತದ್ಘಟಿತತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ||೧೪೧-೧೪೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಕೀಟಕಲ್ಪೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೮|| ಇತಿ ಭಗವತಾ ಶ್ರೀಧನ್ವನ್ತರಿಣೋಪದಿಷ್ಟಾಯಾಂ ತಚ್ಛಿಷ್ಯೇಣ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ಸುಶ್ರುತೇನ ವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ |

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇಽಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||