8. kīṭakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

అథాతః కీటకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| సర్పాణాం శుక్రవిణ్మూత్రశవపూత్యండసంభవాః | వాయ్వగ్న్యంబుప్రకృతయః కీటాస్తు వివిధాః స్మృతాః ||3|| సర్వదోషప్రకృతిభిర్యుక్తాస్తే పరిణామతః | కీటత్వేఽపి సుఘోరాః స్యుః, సర్వ ఏవ చతుర్విధాః ||4||

తత్ర కీటాన్ హేతులక్షణసంఖ్యాకర్మచికిత్సితైర్నిర్దిశన్నాహ- సర్పాణామిత్యాది| సర్పాణాం దర్వీకరమండలిరాజిమతాం శుక్రాదిపంచసంభవా యథాసంఖ్యం వాయ్వగ్న్యంబుప్రకృతయః కీటాః| శవో మృతసర్పశరీరం, తస్య పూతిః శటనం| త్రీన్ కీటాన్ దర్వీకరమండలిరాజిలసంబంధేన వాయ్వాదిప్రకృతిక్రమాన్నిర్దిశ్య చతుర్థం స్వభావేన కర్మణా చ నిర్దిశన్నాహ- సర్వదోషేత్యాది| సర్వదోషస్వభావైర్యుక్తాః; పరిణామతః పరిణామో నామ భిన్నజాతీయైరనేకైరేకీభావేన కార్యస్యారంభః, స చాత్ర దర్వీకరాదిభిన్నజాతీయైర్వైకరంజాఖ్యాపత్యోత్పాదనలక్షణః, తస్మాత్| సుఘోరాః త్రిదోషకోపనాః, వైకరంజసర్పజాతిశుక్రాదిసంభవత్వేన| ఏకీకృత్య సంఖ్యామాహ- సర్వ ఏవేత్యాది||1-4||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

కుంభీనసస్తుండికేరీ శృంగీ శతకులీరకః | ఉచ్చిటింగోఽగ్నినామా చ చిచ్చిటింగో మయూరికా ||5|| ఆవర్తకస్తథోరభ్రః సారికాముఖవైదలౌ | శరావకుర్దోఽభీరాజిః పరుషశ్చిత్రశీర్షకః ||6|| శతబాహుశ్చ యశ్చాపి రక్తరాజిశ్చ కీర్తితః | అష్టాదశేతి వాయవ్యాః కీటాః పవనకోపనాః ||7|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగా వాతనిమిత్తజాః |8|

తానేవ చతుఃప్రకారాన్ వాతాదిస్వభావైర్నిర్దిశన్నాహ - కుంభీనస ఇత్యాది| ఏతే కీటకభేదా నానాదేశీయలోకాదవగంతవ్యాః, యతః సువీరనందివరాహజేజ్జటగయదాసాదిభిః టీకాకారైర్న వ్యాఖ్యాతాః| వాతనిమిత్తజా రోగాస్తోదాదయో జ్వరాదయశ్చ| వాతప్రకోపణానాం కుంభీనసాదీనాం మధ్యే శృంగ్యుచ్చిటింగశరావకుర్దచిత్రశీర్షకాన్ వర్జయిత్వా శేషాశ్చతుర్దశ ముఖసందంశవిషాః||5-7||-

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12

కౌండిన్యకః కణభకో వరటీ పత్రవృశ్చికః ||8|| వినాసికా బ్రాహ్మణికా బిందులో భ్రమరస్తథా | బాహ్యకీ పిచ్చిటః కుంభీ వర్చఃకీటోఽరిమేదకః ||9|| పద్మకీటో దుందుభికో మకరః శతపాదకః | పంచాలకః పాకమత్స్యః కృష్ణతుండోఽథ గర్దభీ ||10|| క్లీతః కృమిసరారీ చ యశ్చాప్యుత్క్లేశకస్తథా | ఏతే హ్యగ్నిప్రకృతయశ్చతుర్వింశతిరేవ చ ||11|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగాః పిత్తనిమిత్తజాః |12|

కౌండిన్యక ఇత్యాది| బిందులస్థానే `విలుట’ ఇతి కేచిత్| పిత్తనిమిత్తజా దాహాదయో జ్వరాదయశ్చ| పిత్తప్రకోపణానాం మధ్యే కౌండిన్యకవరటీభ్రమరపిచ్చిటవర్చఃకీటమకరశతపదపంచాలకపాకమత్స్యకృష్ణతుండాన్ విహాయ శేషాశ్చతుర్దశ ముఖసందంశవిషాః||8-11||-

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15

విశ్వంభరః పంచశుక్లః పంచకృష్ణోఽథ కోకిలః ||12|| సైరేయకః ప్రచలకో వలభః కిటిభస్తథా | సూచీముఖః కృష్ణగోధా యశ్చ కాషాయవాసికః ||13|| కీటో గర్దభకశ్చైవ తథా త్రోటక ఏవ చ | త్రయోదశైతే సౌమ్యాః స్యుః కీటాః శ్లేష్మప్రకోపణాః ||14|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగాః కఫనిమిత్తజాః |15|

విశ్వంభర ఇత్యాది| శ్లేష్మనిమిత్తజా రోగాః కండ్వాదయో జ్వరాదయశ్చ| శ్లేష్మప్రకోపిణాం మధ్యే విశ్వంభరప్రచలాకకృష్ణగోధాకాషాయవాసికాంశ్చతురో వర్జయిత్వా నవాన్యే ముఖసందంశవిషాః||12-14||-

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

తుంగీనాసో విచిలకస్తాలకో వాహకస్తథా ||15|| కోష్ఠాగారీ క్రిమికరో యశ్చ మండలపుచ్ఛకః | తుండ(ంగ)నాభః సర్షపికో వల్గులిః శంబుకస్తథా ||16|| అగ్నికీటశ్చ విజ్ఞేయా ద్వాదశ ప్రాణనాశనాః | తైర్భవంతీహ దష్టానాం వేగజ్ఞానాని సర్పవత్ ||17|| తాస్తాశ్చ వేదనాస్తీవ్రా రోగా వై సాన్నిపాతికాః | క్షారాగ్నిదగ్ధవద్దంశో రక్తపీతసితారుణః ||18||

సర్వదోషప్రకృతికానాహ- తుంగీనాస ఇత్యాది| తైః సర్వదోషప్రకృతికైః ప్రాణనాశనైః కీటైః| తాస్తాః తోదదాహకండ్వాదికా వేదనాః, రోగా జ్వరాదయః| దంశ ఇత్యాది| రక్తపీతః పిత్తేన, సితః కఫేన, అరుణో వాతేన| సర్వదోషప్రకృతికానాం మధ్యే వాహకసర్షపశంబూకాన్ వర్జయిత్వా నవ ముఖసందంశవిషాః||15-18||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23

జ్వరాంగమర్దరోమాంచవేదనాభిః సమన్వితః | ఛర్ద్యతీసారతృష్ణాశ్చ దాహో మూర్చ్ఛా విజృంభికా ||19|| వేపథుశ్వాసహిక్కాశ్చ దాహః శీతం చ దారుణం | పిడకోపచయః శోఫో గ్రంథయో మండలాని చ ||20|| దద్రవః కర్ణికాశ్చైవ విసర్పాః కిటిభాని చ | తైర్భవంతీహ దష్టానాం యథాస్వం చాప్యుపద్రవాః ||21|| యేఽన్యే తేషాం విశేషాస్తు తూర్ణం తేషాం సమాదిశేత్ | దూషీవిషప్రకోపాచ్చ తథైవ విషలేపనాత్ ||22|| లింగం తీక్ష్ణవిషేష్వేత... |23|

ఇదానీం చతుర్విధానపి తాంస్తీక్ష్ణమందవిషభేదేన నిర్దిశన్నాహ- జ్వరాంగేత్యాది| శీతం చ దారుణమిత్యత్ర చకారాద్దాహోఽపి దారుణ ఏవ| యథాస్వం యథాకీటదోషమిత్యర్థః| యేఽన్యే ఇత్యాది| తేషాం తీక్ష్ణవిషాణాం కీటానామత్రోక్తేభ్యో యేఽన్యే విశేషా ఉపద్రవాస్తేషాం భేదాంస్తూర్ణం సమాదిశేదితి| తేషామితి కర్మణి షష్ఠీ, తేన తాన్ క్షిప్రం కథయేత్, కథం? దూషీవిషప్రకోపాత్ దూషీవిషప్రకోపం వీక్ష్య| యపి లుప్తే పంచమీయం| తథైవ విషలేపనాదితి లేపనమత్రాహారస్తేన విషాలేపనం విషాహారం వీక్ష్యేత్యర్థః||19-22||

Adhikarana 7 (23) · Śloka 24

...చ్ఛృణు మందవిషేష్వతః | ప్రసేకారోచకచ్ఛర్దిశిరోగౌరవశీతకాః ||23|| పిడకాకోఠకండూనాం జన్మ దోషవిభాగతః |24|

శృణు మందవిషేష్విత్యాది| శీతకో అల్పం శీతం, కోఠాదీనాం జన్మ యథా కీటదోషవిభాగేన||23||-

Adhikarana 8 (24) · Śloka 25

యోగైర్నానావిధైరేషాం చూర్ణాని గరమాదిశేత్ ||24|| దూషీవిషప్రకారాణాం తథా చాప్యనులేపనాత్ |25|

ఇదానీం కీటదేహచూర్ణానాం నానౌషధయోగాత్తథాఽనులేపనతోఽపి గరత్వమాహ- యోగైరిత్యాది| అథాలంబాయనోక్తః కీటానాం సామాన్యజ్ఞానోపాయో లిఖ్యతే,- “కృష్ణాభిర్బిందులేఖాభిః పక్షైః పాదైర్ముఖైర్నఖైః| శూకైః కంటకలాంగూలైః సంశ్లిష్టైః పక్షరోమభిః| స్వనైః ప్రమాణైః సంస్థానైర్లింగైశ్చాపి శరీరగైః| విషవీర్యైశ్చ కీటానాం రూపజ్ఞానం విభావ్యతే”- ఇతి| తథా కతిచిత్ కీటా విశిష్టాకృతివర్ణాదిభిస్తదుక్తా ఏవ లిఖ్యంతే,- “అజాప్రతిమరూపో యః శూకహీనస్త్వరోమశః| సితః శరకులీరస్తు క్ష్వేడచూర్ణవిషః స్మృతః|| గైరికాభో మహాకీటః సపక్షో మార్జితోదరః| ఖేచరో గుదశూకశ్చ కౌండిన్య ఇతి స స్మృతః|| కురంటపుష్పవర్ణాభః సపక్షో మార్జితోదరః| తుండశూకవిషః కీటః కోష్ఠాగారీతి సంజ్ఞితః|| లాక్షారుధిరవర్ణాభః శ్వేతబిందువిచిత్రితః| క్షుద్రకో హ్యగ్నిసంకాశో భ్రాజతే నిశి చాగ్నివత్|| కీటః ఖద్యోత ఇత్యుక్తో దష్టస్తేనాపి దహ్యతే| దంష్ట్రావిషః శ్వేతబిందుః సపక్షః షట్పదః ఖగః|| స తు వై శంబూకో నామ కాలకః సప్తమండలః| చతుష్పాదో దీర్ఘపత్ర ఉల్లలాటో బహుప్రజః|| వృక్షాలయో దంతవిషః కృకలాస ఇతి స్మృతః| చంద్రాభః కృకలాసోఽన్యస్తద్భేదస్తు త్రికంటకః”- ఇతి| తేషాం న కేవలం నియమేన శూకాదిదంశేన విషప్రాదుర్భావః, కిం తర్హి అభ్యవహారచూర్ణానులేపనైశ్చ దూషీవిషలింగప్రాదుర్భావ ఇత్యాహ- “యశ్చైతానత్తి చూర్ణైర్వా చూర్ణ్యతే లిప్యతేఽథవా| మూత్రాదిభిస్తస్య దూషీవిషలింగం సమాదిశేత్”- ఇతి| జేజ్జటగయదాసావత్ర ఆపాతనికాపూర్వకం పాఠం పఠతః, స చ వర్తమానపుస్తకేషు న దృశ్యతే||24||-

Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27

ఏకజాతీనతస్తూర్ధ్వం కీటాన్ వక్ష్యామి భేదతః ||25|| సామాన్యతో దష్టలింగైః సాధ్యాసాధ్యక్రమేణ చ | త్రికంటః కరిణీ చాపి హస్తికక్షోఽపరాజితః | చత్వార ఏతే కణభా వ్యాఖ్యాతాస్తీవ్రవేదనాః ||26|| తైర్దష్టస్య శ్వయథురంగమర్దో గురుతా గాత్రాణాం దంశః కృష్ణశ్చ భవతి ||27||

ఇదానీం వాతపిత్తకఫసన్నిపాతప్రకృతీన్ కీటాన్ నిర్దిశ్య, ఏకజాతీయానప్యేకలక్షణచికిత్సార్థం నిర్దిశన్నాహ- ఏకజాతీనతస్తూర్ధ్వమిత్యాది| భేదత ఇతి భేదం వీక్ష్య| త్రికంటకాదయశ్చత్వారః కణభాః; కణభత్వమేకజాతిత్వం, త్రికంటకాదిస్తు భేదః, `కృకంటక’ ఇతి కేచిత్| సర్వ ఏవ కణభాశ్చతుష్పదాః కీటాః సాధ్యాశ్చ||25-27||

Adhikarana 10 (28) · Śloka 28

ప్రతిసూర్యకః , పింగాభాసో, బహువర్ణో, నిరూపమో గోధేరేక ఇతి పంచ గోధేరకాః ; తైర్దష్టస్య శోఫో దాహరుజౌ చ భవతః, గోధేరకేణైతదేవ గ్రంథిప్రాదుర్భావో జ్వరశ్చ ||28||

ప్రతిసూర్యక ఇత్యాది| కేచిత్తు ప్రతిసూర్యక ఇత్యాదిస్థానే ఏవం పఠంతి- “ప్రతిసూర్యః పింగనాసో బహులోమా మహాశిరాః| తథా నిరూపమశ్చేతి పంచ గౌధేరకాః స్మృతాః|| తైర్భవంతీహ దృష్టానాం వేగజ్ఞానాని సర్పవత్| రుజశ్చ వివిధాకారా గ్రంథయశ్చ సుదారుణాః” ఇతి| గౌధేరకలక్షణం తంత్రాంతరే,- “కృష్ణసర్పేణ గోధాయాం భవేద్యస్తు చతుష్పదః| సర్పో గౌధేరకో నామ తేన దష్టో న జీవతి”- ఇతి||28||

Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31

గలగోలికా - శ్వేతా, కృష్ణా, రక్తరాజీ, రక్తమండలా, సర్వశ్వేతా, సర్షపికేత్యేవం షట్; తాభిర్దష్టే సర్షపికావర్జం దాహశోఫక్లేదా భవంతి, సర్షపికయా హృదయపిడాఽతిసారశ్చ, తాసు మధ్యే సర్షపికా ప్రాణహరీ ||29|| శతపద్యస్తు- పరుషా, కృష్ణా, చిత్రా, కపిలా, పీతికా, రక్తా, శ్వేతా, అగ్నిప్రభా, ఇత్యష్టౌ; తాభిర్దష్టే శోఫో వేదనా దాహశ్చ హృదయే, శ్వేతాగ్నిప్రభాభ్యామేతదేవ దాహో మూర్చ్ఛా చాతిమాత్రం శ్వేతపిడకోత్పత్తిశ్చ ||30|| మండూకాః- కృష్ణః, సారః, కుహకో, హరితో, రక్తో, యవవర్ణాభో, భృకుటీ, కోటికశ్చేత్యష్టౌ; తైర్దష్టస్య దంశే కండూర్భవతి పీతఫేనాగమశ్చ వక్త్రాత్, భృకుటీకోటికాభ్యామేతదేవ దాహశ్ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా చాతిమాత్రం ||31||

మండూకా ఇత్యాది| అత్ర భృకుటీకోటికావసాధ్యౌ| అథ మండూకోత్పత్తిః భృకుటీలక్షణం చ తంత్రాంతరోక్తం పఠ్యతే,- “వర్షమాణే సృజేచ్ఛుక్రం ప్రావృట్కాలే మహోరగః| తతః శరత్ప్రతప్తాయాం భూమౌ మండో జలస్య హి| తస్మిన్ మండోదకే జాతా మండూకాస్తేన సంజ్ఞితాః|| మండూకో గోగతిస్తజ్జ్ఞైః కోటికః పరికీర్తితః| తేన దష్టస్య మరణం, నాస్తి తస్య ప్రతిక్రియా”- ఇతి||29-31||

Adhikarana 12 (32) · Śloka 32

విశ్వంభరాభిర్దష్టే దంశః సర్షపాకారాభిః పిడకాభిః సరుజాభిశ్చీయతే, శీతజ్వరార్తశ్చ పురుషో భవతి ||32||

విశ్వంభరాభిర్దష్ట ఇత్యాది| విశ్వంభరాశ్చ త్రయః||32||

Adhikarana 13 (33) · Śloka 33

అహిండుకాభిర్దష్టే తోదదాహకండుశ్వయథవో భవంతి మోహశ్చ; కండూమకాభిర్దష్టే పీతాంగశ్ఛర్ద్యతీసారజ్వరాదిభిరభిహన్యతే; శూకవృంతాభిర్దష్టే కండూకోఠాః ప్రవర్ధంతే శూకం చాత్ర లక్ష్యతే ||33||

అహిండుకాభిర్దష్ట ఇత్యాది| అహిండుకాకండూమకశూకవృంతానాం దష్టలక్షణం కేచిన్న పఠంతి, విశ్వంభరాభేదత్వేన విశ్వంభరాగ్రహేణ గ్రహణాత్; అన్యే తు అహిండుకాదీనాం పృథగ్దష్టలక్షణం పఠంతి, పృథక్చికిత్సితోపాదానాత్||33||

Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38

పిపీలికాః- స్థూలశీర్షా, సంవాహికా, బ్రాహ్మణికా, అంగులికా; కపిలికా, చిత్రవర్ణేతి షట్; తాభిర్దష్టే దంశే శ్వయథురగ్నిస్పర్శవద్దాహశోఫౌ భవతః ||34|| మక్షికాః- కాంతారికా, కృష్ణా, పింగలా, మధూలికా, కాషాయీ, స్థాలికేత్యేవం షట్; తాభిర్దష్టస్య కండుశోఫదాహరుజో భవంతి, స్థాలికాకాషాయీభ్యామేతదేవ శ్యావపిడకోత్పత్తిరుపద్రవాశ్చ జ్వరాదయో భవంతి, కాషాయీ స్థాలికా చ ప్రాణహరే ||35|| మశకాః- సాముద్రః, పరిమండలో, హస్తిమశకః, కృష్ణః, పార్వతీయ ఇతి పంచ; తైర్దష్టస్య తీవ్రా కండూర్దంశశోఫశ్చ, పార్వతీయస్తు కీటైః ప్రాణహరైస్తుల్యలక్షణః ||36|| నఖావకృష్టేఽత్యర్థం పిడకాదాహపాకా భవంతి | జలౌకసాం దష్టలక్షణముక్తం చికిత్సితం చ ||37|| భవంతి చాత్ర- గోధేరకః స్థాలికా చ యే చ శ్వేతాగ్నిసప్రభే | భృకుటీ కోటికశ్చైవ న సిధ్యంత్యేకజాతిషు ||38||

ఇదానీమిహైకజాత్యేషు పంచస్వసాధ్యాన్ నిర్దిశన్నాహ- గోధేరక ఇత్యాది| స్థాలికా చేతి చకారేణ కాషాయీ సముచ్చీయతే| యే చేతి చకారేణ గలగోలికేషు సర్షపికాఽప్యనుక్తా సముచ్చీయతే| భృకుటీ కోటికశ్చైవేతి చకారేణానుక్తా జలౌకఃస్వింద్రాయుధా సముచ్చీయతే||34-38||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

శవమూత్రపురీషైస్తు సవిషైరవమర్శనాత్ | స్యుః కండూదాహకోఠారుఃపిడకాతోదవేదనాః ||39|| ప్రక్లేదవాంస్తథా స్రావో భృశం సంపాచయేత్త్వచం | దిగ్ధవిద్ధక్రియాస్తత్ర యథావదవచారయేత్ ||40||

ఏషాం బహిశ్చూర్ణావచూర్ణనాదౌ లింగముద్దిశ్య చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- శవమూత్రపురీషైరిత్యాది| ప్రక్లేదవానితి సవిషచూర్ణావమృష్టప్రదేశే ఇత్యర్థః||39-40||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

నావసన్నం న చోత్సన్నమతిసంరంభవేదనం | దంశాదౌ విపరీతార్తి కీటదష్టం సుబాధకం ||41||

ఇదానీం కీటదష్టస్య దంశలక్షణేన కృచ్ఛ్రతాముద్దిశన్నాహ- నావసన్నమిత్యాది| నావసన్నం నాతిభిన్నం, న చోత్సన్నం నాత్యున్నతం, ఇత్థంభూతమపి యదతిసంరంభవేదనం అతిశయవ్యథం, దంశాదౌ విపరీతార్తి అనుగ్రవిషదష్టే తీవ్రార్తిర్భవతి, ఉగ్రవిషదష్టే తు మందార్తిరితి విపరీతార్తిః| సుబాధకం కృచ్ఛ్రసాధ్యం||41||

Adhikarana 17 (42) · Śloka 42

దష్టానుగ్రవిషైః కీటైః సర్పవత్ సముపాచరేత్ | త్రివిధానాం తు పూర్వేషాం త్రైవిధ్యేన క్రియా హితాః ||42||

ఇదానీముగ్రవిషకీటానాం చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- కీటైర్దష్టానుగ్రేత్యాది| ఉగ్రవిషైః ప్రాణహరైస్త్రిదోషప్రకృతిభిః| సర్పవత్ సర్పదష్టానివ, సర్పదష్టస్య సర్పవేగోక్తాభిః క్రియాభిరిత్యర్థః| త్రివిధానామితి దర్వీకరమండలిరాజిలశుక్రాదియోనిభేదాత్త్రిప్రకారాణాం| పూర్వేషాం ఆద్యుక్తానాం| త్రైవిధ్యేనేతి వాతాదిభేదేనేత్యర్థః||42||

Adhikarana 18 (43) · Śloka 44

స్వేదమాలేపనం సేకం చోష్ణమత్రావచారయేత్ | అన్యత్ర మూర్చ్ఛితాద్దంశాత్ పాకకోథప్రపీడితాత్ ||43|| విషఘ్నం చ విధిం సర్వం బహుశః శోధనాని చ |44|

ఇదానీం సామాన్యం చికిత్సితమాహ- స్వేదమాలేపనమిత్యాది| అన్యత్ర మూర్చ్ఛితాదితి మూర్చ్ఛితం వర్జయిత్వా, మూర్చ్ఛితే న కుర్యాదిత్యర్థః| విషఘ్నం చ విధిం సర్వమిత్యాది| సంశమనవిధిం పాననస్యాభ్యంగాలేపనపరిషేకాంజనాదికం వాతాదివిషహరద్రవ్యకల్పితం| సంశోధనాని చేతి వమనవిరేకాస్థాపనాని, `యథాదోషం’ ఇత్యధ్యాహారః||43||-

Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45

శిరీషకటుకాకుష్ఠవచారజనిసైంధవైః ||44|| క్షీరమజ్జవసాసర్పిఃశుంఠీపిప్పలిదారుషు | ఉత్కారికా స్థిరాదౌ వా సుకృతా స్వేదనే హితా ||45||

ఇదానీం వాతాదిదోషవిషహరస్వేదద్రవ్యసూత్రముద్దిశన్నాహ- శిరీషేత్యాది| ఉత్కారికా లప్సికా| స్థిరాదౌ శాలపర్ణ్యాదౌ| సుకృతా శోభనా కృతా| ఏతేన క్షీరాదిద్రవైః శిరీషాదిద్రవ్యాణాం శ్లక్ష్ణపేషితానాం మాత్రాక్రమేణ నాతిద్రవో నాల్పద్రవః పాక ఇతి సర్వం బోధ్యతే||44-45||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

న స్వేదయేత చాదంశం ధూమం వక్ష్యామి వృశ్చికే |46|

ముక్త్వా కీటవిషమిత్యనేన హేతునా సర్వేష్వేవ కీటేషు స్వేదం ప్రసక్తం క్వచిన్నిరస్యన్నాహ- న స్వేదయేతేత్యాది| వృశ్చికవిషే దంశం న స్వేదయేత, ఆఙో వ్యవహితస్యాపి క్రియాపదేన సంబంధాత్| తత్రాపి కించిదూష్మస్వేదమాహ- ధూమమిత్యాది| ధూమశ్చ `శిఖికుక్కుటబర్హాణి’ ఇత్యాదినాఽగ్రే వక్తవ్యః| న స్వేదయేత చాదంశమిత్యత్ర చకారో భిన్నక్రమే ధూమం చేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః; తేన మందవిషవృశ్చికదష్టస్యోత్కారికాస్వేద ఉక్తో న విరుధ్యతే|46|-

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

అగదానేకజాతీషు ప్రవక్ష్యామి పృథక్ పృథక్ ||46|| కుష్ఠం వక్రం వచా పాఠా బిల్వమూలం సువర్చికా | గృహధూమం హరిద్రే ద్వే త్రికంటకవిషే హితాః ||47||

ఇదానీం వాతాదిభేదేన చతుర్విధప్రకృతీనాం సప్తషష్టిసంఖ్యోపేతానాం చికిత్సితమభిధాయ వృశ్చికలూతావర్జం చతుఃపంచాశతామేకజాతీనాం చికిత్సితం నిర్దిశన్నాహ- అగదానేకజాతీష్విత్యాది| వక్రం తగరం, సువర్చికా స్వర్జికాక్షారః| త్రికంటకగ్రహణమపరసజాతీయానాం కణభప్రభృతీనాం ప్రాధాన్యాదుపలక్షణం| హిత ఇతి అగద ఇతి శేషః||46-47||

Adhikarana 22 (48) · Śloka 48

రజన్యాగారధూమశ్చ వక్రం కుష్ఠం పలాశజం | గలగోలికద్ష్టానామగదో విషనాశనః ||48||

ప్రతిసూర్యకాదిచికిత్సాయా వక్ష్యమాణత్వాద్గలగోలికోపక్రమమాహ- రజనీత్యాది| పలాశజం `బీజం’ ఇత్యధ్యాహార్యం||48||

Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50

కుంకుమం తగరం శిగ్రు పద్మకం రజనీద్వయం | అగదో జలపిష్టోఽయం శతపద్విషనాశనః ||49|| మేషశృంగీ వచా పాఠా నిచులో రోహిణీ జలం | సర్వమండూకదష్టానామగదోఽయం విషాపహః ||50||

నిచులో వేతసః, జలం వాలకం||49-50||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ధవాశ్వగంధాతిబలాబలాసాతిగుహాగుహాః | విశ్వంభరాభిదష్టానామగదోఽయం విషాపహః ||51||

ధవాశ్వేత్యాది| విశ్వంభరాభిః తిసృభిః| అతిబలా కంకతికా, అతిగుహా శాలిపర్ణీ, గుహా పృశ్నిపర్ణీ||51||

Adhikarana 25 (52) · Śloka 52

శిరీషం తగరం కుష్ఠం శాలిపర్ణీ సహా నిశే | అహిండుకాభిర్దష్టానామగదో విషనాశనః ||52||

శిరీషమిత్యాది| సహా ముద్గపర్ణీ| నిశే పిండహరిద్రాదారుహరిద్రే||52||

Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56

కండూమకాభిర్దష్టానాం రాత్రౌ శీతాః క్రియా హితాః | దివా తే నైవ సిధ్యంతి సూర్యరశ్మిబలార్దితాః ||53|| వక్రం కుష్ఠమపామార్గః శూకవృంతవిషేఽగదః | భృంగస్వరసపిష్టా వా కృష్ణవల్మీకమృత్తికా ||54|| పిపీలికాభిర్దష్టానాం మక్షికామశకైస్తథా | గోమూత్రేణ యుతో లేపః కృష్ణవల్మీకమృత్తికా ||55|| నఖావఘృష్టసంజాతే శోఫే భృంగరసో హితః |56|

కండూమకాభిరిత్యాది| కండూమకాభిర్దష్టాః పురుషాః| సూర్యరశ్మిభిర్బలం యేషాం తే సూర్యరశ్మిబలాః కండూమకాః, తైరర్దితాః పీడితాః| పిపీలికాదిభిస్త్రిభిర్దష్టే గోమూత్రయుక్తా కృష్ణవల్మీకమృత్తికా| నఖేత్యాది నఖావకృష్టే నఖోద్ఘృష్టే సతి సంజాతశోఫే మార్కవస్య భృంగరాజస్య రసో లేపే హితః స్యాత్| గయదాసస్తు భృంగస్వరసపిష్టా స్యాదిత్యాది పఠిత్వా పిపీలికాదిత్రయే దష్టే భృంగరాజపిష్టకృష్ణవల్మీకమృత్తికాలేపం ప్రతిపాదయతి; గోమూత్రయుతకృష్ణవల్మీకమృత్తికాలేపనం తు నఖావకృష్టే తథా మార్కవస్వరసాలేపనం చ||53-55||-

Adhikarana 27 (56) · Śloka 56

ప్రతిసూర్యకదష్టానాం సర్పదష్టవదాచరేత్ |56|

ప్రతిసూర్యకేత్యాది| ఆచరేత్ `చికిత్సితం’ ఇత్యధ్యాహారః|56|-

Adhikarana 28 (56) · Śloka 56

త్రివిధా వృశ్చికాః ప్రోక్తా మందమధ్యమహావిషాః ||56||

ఏవమేకజాతీయాన్ కీటానభిధాయ వృశ్చికాన్నిర్దేష్టుమాహ- త్రివిధా వృశ్చికా ఇత్యాది| నన్వేకజాతిభ్యః పృథగ్భూతా వృశ్చికా లూతాశ్చ కస్మాన్నిర్దిశ్యంతే ఇతి? ఉచ్యతే-విషచికిస్తితవిశేషాపేక్షః పృథగారంభః||56||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

గోశకృత్కోథజా మందా మధ్యాః కాష్ఠేష్టికోద్భవాః | సర్పకోథోద్భవాస్తీక్ష్ణా యే చాన్యే విషసంభవాః ||57||

తానేవ త్రీనపి కారణధర్మచికిత్సితభేదైర్భిన్నాన్ ప్రథమం కారణాదేవాహ- గోశకృదిత్యాది| గోశకృదిత్యత్ర గోశబ్దస్యాపరపశూపలక్షణత్వాచ్ఛకృచ్ఛబ్దస్యాపరమలోపలక్షణత్వాద్గోమహిష్యాదిశకృన్మూత్రకోథజా మందాః| యే చాన్యే ఇత్యాది| అన్యేఽపి యే విషసంభవాస్తేఽపి తీవ్రాః| అన్యే త్వేవం పఠంతి,- “సర్పకోథోద్భవాస్తీవ్రా దిగ్ధవిద్ధవిషైర్హతే| కోథే మధ్యా గవాదీనాం శకృత్కోథేఽవరాః స్మృతాః”- ఇతి||57||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

మందా ద్వాదశ మధ్యాస్తు త్రయః పంచదశోత్తమాః | దశ వింశతిరిత్యేతే సంఖ్యయా పరికీర్తితాః ||58||

ఇదానీం తేషాం పృథక్ సంఖ్యామాహ- మందా ద్వాదశేత్యాది| గయదాసస్తు- “త్రయోదశ ప్రాణహరాస్త్రయో మధ్యాస్తథాఽపరే| మందవీర్యా దశైకశ్చ వృశ్చికా విషవేదిభిః|| సప్తవింశతిరిత్యేతే సంఖ్యయా పరికీర్తితాః”- ఇతి పఠతి||58||

Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61

కృష్ణః శ్యావః కర్బురః పాండువర్ణో గోమూత్రాభః కర్కశో మేచకశ్చ | పీతో ధూమ్రో రోమశః శాడ్వలాభో రక్తః శ్వేతేనోదరేణేతి మందాః ||59|| యుక్తాశ్చైతే వృశ్చికాః పుచ్ఛదేశే స్యుర్భూయోభిః పర్వభిశ్చేతరేభ్యః | ఏభిర్దష్టే వేదనా వేపథుశ్చ గాత్రస్తంభః కృష్ణరక్తాగమశ్చ ||60|| శాఖాదష్టే వేదనా చోర్ధ్వమేతి దాహస్వేదౌ దంశశోఫో జ్వరశ్చ |61|

ఇదానీం మందవిషాణాం లక్షణకర్మాణ్యాహ- కృష్ణ ఇత్యాది| కృష్ణాదయో ద్వాదశాపి శ్వేతేనోదరేణోపలక్షితాః| వేదనా చోర్ధ్వమేతీతి త్రివిధానామపి వృశ్చికానాం సామాన్యలక్షణమత్ర ప్రాయోవృత్త్యాఽభిహితం| స్యుర్భూయోభిః పర్వభిశ్చేతరేభ్య ఇతి ఇతరేభ్యో వృశ్చికేభ్యో మందవిషా వృశ్చికా భూయోభిర్బహుతరైః పర్వభిరుపలక్షితా భవేయుః||59-60||-

Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63

రక్తః పీతః కాపిలేనోదరేణ సర్వే ధూమ్రాః పర్వభిశ్చ త్రిభిః స్యుః ||61|| ఏతే మూత్రోచ్చారపూత్యండజాతా మధ్యా జ్ఞేయాస్త్రిప్రకారోరగాణాం | యస్యైతేషామన్వయాద్యః ప్రసూతో దోషోత్పత్తిం తత్స్వరూపాం స కుర్యాత్ ||62|| జిహ్వాశోఫో భోజనస్యావరోధో మూర్చ్ఛా చోగ్రా మధ్యవీర్యాభిదష్టే |63|

మధ్యవిషాణాం లక్షణకర్మాణ్యాహ- రక్త ఇత్యాది| కపిలేన సహ రక్తః పీతశ్చేతి త్రయః| ఏతే చ త్రయోఽప్యుదరేణ ధూమ్రాః| పూర్వత్ర కాష్ఠేష్టికోద్భవత్వమిహ తు సర్పమూత్రోచ్చారాదిసంభవత్వమిత్యుభయహేతూపాదానాద్ వ్యస్తసమస్తోభయహేతూద్భవత్వం మధ్యానాం బోద్ధవ్యం| దిగ్ధవిద్ధసర్పదష్టానాం చ శరీరకోథే మధ్యానాం జన్మ మతాంతరేణ ప్రతిపాదితమేవ| త్రిప్రకారోరగాణామిత్యాది దర్వీకరాదిభేదేన త్రిప్రకారాణామేతేషాం యస్యాన్వయాద్యో యాదృక్ ప్రసూతః స తత్స్వరూపాం దోషోత్పత్తిం కుర్యాత్||61-62||-

Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66

శ్వేతశ్చిత్రః శ్యామలో లోహితాభో రక్తః శ్వేతో రక్తనీలోదరౌ చ ||63|| పీతోఽరక్తో నీలపీతోఽపరస్తు రక్తో నీలో నీలశుక్లస్తథా చ | రక్తో బభ్రుః పూర్వవచ్చైకపర్వా యశ్చాపర్వా పర్వణీ ద్వే చ యస్య ||64|| నానారూపా వర్ణతశ్చాపి ఘోరా జ్ఞేయాశ్చైతే వృశ్చికాః ప్రాణచౌరాః | జన్మైతేషాం సర్పకోథాత్ ప్రదిష్టం దేహేభ్యో వా ఘాతితానాం విషేణ ||65|| ఏభిర్దష్టే సర్పవేగప్రవృత్తిః స్ఫోటోత్పత్తిర్భ్రాంతిదాహౌ జ్వరశ్చ | ఖేభ్యః కృష్ణం శోణితం యాతి తీవ్రం తస్మాత్ ప్రాణైస్త్యజ్యతే శీఘ్రమేవ ||66||

తీక్ష్ణవిషాణాం లక్షణకర్మాణ్యాహ- శ్వేతశ్చిత్ర ఇత్యాది| పూర్వవచ్చేతి పూర్వే మధ్యవిషా యథా జిహ్వాశోఫాదికారకాస్తథైవైతేఽపి జిహ్వాశోఫాది కుర్వంతీత్యర్థః| ఏకపర్వేతి ద్వయోరస్థ్నోః సంఘాతః పర్వ, ఏకం పర్వ యస్య స తథా| పర్వణీ ద్వే చ యస్యేతి చకారేణ బహుపర్వాణోఽపి భవంతీతి సముచ్చీయతే| ఖేభ్య ఇతి ఖేభ్యః స్రోతోభ్యః| అరిష్టమిదం||63-66||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 68

ఉగ్రమధ్యవిషైర్దష్టం చికిత్సేత్ సర్పదష్టవత్ | ఆదంశం స్వేదితం చూర్ణైః ప్రచ్ఛితం ప్రతిసారయేత్ ||67|| రజనీసైంధవవ్యోషశిరీషఫలపుష్పజైః |68|

ఇదానీం చికిత్సా ప్రస్తూయతే- ఉగ్రమధ్యేత్యాది| మూర్చ్ఛా చోగ్రా చేత్యనేన సర్పదష్టషష్ఠసప్తమవేగలక్షణస్య వచనాన్మధ్యవిషేఽపి సర్పదష్టచికిత్సా కార్యా| ఇహాపరామపి చికిత్సామాహ- ఆదంశమిత్యాది| ప్రతిసారణం ఘర్షణం, తచ్చ దుష్టరక్తప్రవర్తనార్థం| మాతులుంగామ్లేత్యాది| మాతులుంగామ్లం బీజపూరకరసః| సురసాగ్రజం తులసీపల్లవం, మల్లికాకుసుమమితి కేచిత్| స్వేదే ఇత్యాది వాతకఫావజయాయ| పానే సర్పిరిత్యాది| బహువాతస్య సర్పిఃపానం మధుయుతం, బహుపిత్తస్య క్షీరం బహుశర్కరం చేతి యోగద్వయం||67||-

Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74

మాతులుంగామ్లగోమూత్రపిష్టం చ సురసాగ్రజం ||68|| లేపే, స్వేదే సుఖోష్ణం చ గోమయం హితమిష్యతే | పానే క్షౌద్రయుతం సర్పిః క్షీరం వా బహుశర్కరం ||69|| దంశం మందవిషాణాం తు చక్రతైలేన సేచయేత్ | విదారీగణసిద్ధేన సుఖోష్ణేనాథవా పునః ||70|| కుర్యాచ్చోత్కారికాస్వేదం విషఘ్నైరుపనాహయేత్ | గుడోదకం వా సుహిమం చాతుర్జాతకసంయుతం ||71|| పానమస్మై ప్రదాతవ్యం క్షీరం వా సగుడం హిమం | శిఖికుక్కుటబర్హాణి సైంధవం తైలసర్పిషీ ||72|| ధూమో హంతి ప్రయుక్తస్తు శీఘ్రం వృశ్చికజం విషం | కుసుంభపుష్పం రజనీ నిశా వా కోద్రవం తృణం ||73|| ఏభిర్ఘృతాక్తైర్ధూపస్తు పాయుదేశే ప్రయోజితః | నాశయేదాశు కీటోత్థం వృశ్చికస్య చ యద్విషం ||74||

ఇదానీం మందవిషాణాం చికిత్సామాహ- దంశమిత్యాది| చక్రతైలం చక్రపీడితం తిలతైలం, అత్ర చక్రశబ్దోపాదానం హస్తాదియంత్రపీడననిషేధార్థం| విదారిగణసిద్ధేనేత్యాదిశబ్దస్య లోపాద్విదార్యాదిగణసిద్ధేన, `తైలేన’ ఇతి శేషః| కుర్యాచ్చోత్కారికేత్యాది| ఉత్కారికా లప్సికా| ఉత్కారికా తు శిరీషాదివిషహరద్రవ్యైః పూర్వోక్తా పూర్వకల్పితా చ| ఉపనాహయేద్ విషఘ్నద్రవ్యైరుపనాహస్వేదం కుర్యాత్| గుడోదకమిత్యాది| బర్హాణి పిచ్ఛాని||68-74||

Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76

లూతావిషం ఘోరతమం దుర్విజ్ఞేయతమం చ తత్ | దుశ్చికిత్స్యతమం చాపి భిషగ్భిర్మందబుద్ధిభిః ||75|| సవిషం నిర్విషం చైతదిత్యేవం పరిశంకితే | విషఘ్నమేవ కర్తవ్యమవిరోధి యదౌషధం ||76||

లూతావిషమాదికారణలక్షణచికిత్సితైర్నిర్దిశన్నాహ- లూతేత్యాది| ఘోరతమం కష్టసాధ్యం, దుర్విజ్ఞేయతమం అతిదుఃఖేన విజ్ఞాతుం శక్యం| తస్య దుర్విజ్ఞేయత్వాదేవ సంశయే సతి విషహరమేవ కరణీయమిత్యాహ- సవిషమిత్యాది| అవిరోధి ధాతుభిః సహ యన్న విరుధ్యతేఽన్నపానం తత్; న పునరగదకరణం, ధాతువిరోధాత్||75-76||

Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78

అగదానాం హి సంయోగో విషజుష్టస్య యుజ్యతే | నిర్విషే మానవే యుక్తోఽగదః సంపద్యతేఽసుఖం ||77|| తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన జ్ఞాతవ్యో విషనిశ్చయః | అజ్ఞాత్వా విషసద్భావం భిషగ్వ్యాపాదయేన్నరం ||78||

తమేవ ధాతువిరోధం దర్శయన్నాహ- అగదానామిత్యాది| అసుఖం కష్టం||77-78||

Adhikarana 38 (79) · Śloka 79

ప్రోద్భిద్యమానస్తు యథాఽంకురేణ న వ్యక్తజాతిః ప్రవిభాతి వృక్షః | తద్వద్దురాలక్ష్యతమం హి తాసాం విషం శరీరే ప్రవికీర్ణమాత్రం ||79||

లూతావిషదుర్విజ్ఞేయతాయాముపమానప్రమాణం నిర్దిశన్నాహ- ప్రోద్భిద్యమాన ఇత్యాది| ప్రవికీర్ణమాత్రం ప్రథమం విక్షిప్తమాత్రం, అల్పవిస్తృతమిత్యర్థః||79||

Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82

ఈషత్సకండు ప్రచలం సకోఠమవ్యక్తవర్ణం ప్రథమేఽహని స్యాత్ | అంతేషు శూనం పరినిమ్నమధ్యం ప్రవ్యక్తరూపం చ దినే ద్వితీయే ||80|| త్ర్యహేణ తద్దర్శయతీహ రూపం విషం చతుర్థేఽహని కోపమేతి | అతోఽధికేఽహ్ని ప్రకరోతి జంతోర్విషప్రకోపప్రభవాన్ వికారాన్ ||81|| షష్ఠే దినే విప్రసృతం తు సర్వాన్ మర్మప్రదేశాన్ భృశమావృణోతి | తత్ సప్తమేఽత్యర్థపరీతగాత్రం వ్యాపాదయేన్మర్త్యమతిప్రవృద్ధం ||82||

ఈషత్సకండు ప్రచలమిత్యాది| ఈషత్సకండు కించిత్కండూయుక్తం, ప్రచలం ప్రచలనశీలం| గయదాసస్తు ప్రబలమితి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- ప్రబలం ఈషత్ ప్రథమదినే, ద్వితీయాదిషు దినేషు తు ప్రబలతరం క్రమేణ ప్రబలతమం చ; యదాహ,- “షష్ఠే దినే విప్రసృతం తు సర్వాన్ మర్మప్రదేశాన్ భృశమావృణోతి”- ఇతి| సకోఠం కించిత్ కోఠయుక్తం, కోఠశ్చ వరటీదంశస్థానః| దర్శయతీహ రూపమితి రూపం చాత్ర తంత్రాంతరోక్తం జ్వరరోమహర్షరక్తమండలాదికం| తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “తృతీయే సజ్వరో రోమహర్షకృద్రక్తమండలః| శరావరూపస్తోదాఢ్యో రోమకూపేషు సాస్రవః”- ఇతి| కోపమేతి ఉన్మార్గప్రవృత్తం భవతి, తతోఽధికే పంచమదినే ఉన్మార్గప్రవృత్తం సత్ విషకోపప్రభవాన్ వికారాన్ కరోతి| `తృడ్దాహకండూప్రబలం’ ఇతి కేచిత్||80-82||

Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84

యాస్తీక్ష్ణచండోగ్రవిషా హి లూతాస్తాః సప్తరాత్రేణ నరం నిహన్యుః | అతోఽధికేనాపి నిహన్యురన్యా యాసాం విషం మధ్యమవీర్యముక్తం ||83|| యాసాం కనీయో విషవీర్యముక్తం తాః పక్షమాత్రేణ వినాశయంతి | తస్మాత్ ప్రయత్నం భిషగత్ర కుర్యాదాదంశపాతాద్విషఘాతియోగైః ||84||

తాసాం తీక్ష్ణమధ్యమందవిషాణాం కాలావధిమాహ- యాస్తీక్ష్ణచండోగ్రేత్యాది| తీక్ష్ణం దాహపాకస్రావకరం, చండం అతికోపాటోపకరం; తీక్ష్ణచండత్వేనోగ్రమసహ్యం విషం యాసాం తాస్తథా| అతోఽనేనైకాదశాహాత్ పరత ఇతి సామర్థ్యాద్ గ్రాహ్యం| తథా చాలంబాయనః,- “లూతాస్తీక్ష్ణవిషా హన్యుః సప్తాష్టనవభిర్దినైః| ఏకాదశాహాత్ పరతో విషం యాసాం తు మధ్యమం”- ఇతి||83-84||

Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88

విషం తు లాలానఖమూత్రదంష్ట్రారజఃపురీషైరథ చేంద్రియేణ | సప్తప్రకారం విసృజంతి లూతాస్తదుగ్రమధ్యావరవీర్యయుక్తం ||85|| సకండుకోఠం స్థిరమల్పమూలం లాలాకృతం మందరుజం వదంతి | శోఫశ్చ కండూశ్చ పులాలికా చ ధూమాయనం చైవ నఖాగ్రదంశే ||86|| దంశం తు మూత్రేణ సకృష్ణమధ్యం సరక్తపర్యంతమవేహి దీర్ణం | దంష్ట్రాభిరుగ్రం కఠినం వివర్ణం జానీహి దంశం స్థిరమండలం చ ||87|| రజఃపురీషేంద్రియజం హి విద్ధి స్ఫోటం విపక్వామలపీలుపాండుం |88|

అధిష్ఠానవిశేషాదపి తాసాం విషం విషే చ లింగం దర్శయన్నాహ- విషం తు లాలేత్యాది| రజ ఆర్తవం, ఇంద్రియం శుక్రం| సకండుకోఠమిత్యాది| కోఠః కోఠపిడకాః| శోఫ ఇత్యాది| పులాలికా రోమాంచః| ధూమాయనం ధూమోద్వమనమివాంగానాం| దంశం తు మూత్రేణేత్యాది| రజఃప్రభృతిజే `దంశే’ ఇత్యధ్యాహారః| విద్ధి జానీహి||85-87||

Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89

ఏతావదేతత్ సముదాహృతం తు వక్ష్యామి లూతాప్రభవం పురాణం ||88|| సామాన్యతో దష్టమసాధ్యసాధ్యం చికిత్సితం చాపి యథావిశేషం ||89||

ఇదానీమతీతానాగతోక్తైః సమానతాం విశిష్టతాం చ విభజన్నాహ- ఏతావదేతదిత్యాది| ఇయత్ప్రమాణమేతత్ ప్రథమాదిదివసాశ్రయం లాలాద్యధిష్ఠానాశ్రయం చ సర్వలూతావిషయం సముదాహృతమాగమప్రసిద్ధముక్తమిత్యర్థః| వక్ష్యామీత్యాది| లూతాప్రభవం లూతానామాద్యుత్పత్తికారణం, పురాణం పురాభవం, సామాన్యతో వక్ష్యామీతి సంబంధః; తథా దష్టం దంశమప్యసాధ్యం సాధ్యం చ సామాన్యతో వక్ష్యామీతి| చికిత్సితం చేత్యాది| చికిత్సితం యథావిశేషం విశేషానతిక్రమేణ; చకారాల్లక్షణమపి విశేషానతిక్రమేణ వక్ష్యామీతి సంబంధః||88-89||

Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93

విశ్వామిత్రో నృపవరః కదాచిదృషిసత్తమం | వశిష్ఠం కోపయామాస గత్వాఽఽశ్రమపదం కిల ||90|| కుపితస్య మునేస్తస్య లలాటాత్ స్వేదబిందవః | అపతన్ దర్శనాదేవ రవేస్తత్సమతేజసః ||91|| తృణే మహర్షిణా లూనే ధేన్వర్థం సంభృతేఽపి చ | తతో జాతాస్త్విమా ఘోరా నానారూపా మహావిషాః | అపకారాయ వర్తంతే నృపసాధనవాహనే ||92|| యస్మాల్లూనం తృణం ప్రాప్తా మునేః ప్రస్వేదబిందవః | తస్మాల్లూతేతి భాష్యంతే సంఖ్యయా తాశ్చ షోడశ ||93||

తత్ప్రభవముద్దిశన్నాహ- విశ్వామిత్ర ఇత్యాది| కిలేత్యాగమసంవాదే| తత్సమతేజసో రవిసమానతేజసో వశిష్ఠస్య స్వేదబిందవః అపతన్ పతితాః| ధేన్వర్థం సంభృతే గవాదిచరణార్థం సంచితే| మతాంతరేణోత్పత్తిరన్యథా వర్ణ్యతే,- “అన్యే వదంతి భుక్తస్య దుష్టస్యాన్నస్య మూర్చ్ఛనాత్| సంభవంతి విషస్ఫోటా యే లూతాకీటలక్షణం| యథాస్వం ధారయంతస్తే లూతాకీటాశ్చ కీర్తితాః”- ఇత్యాది||90-93||

Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100

కృచ్ఛ్రసాధ్యాస్తథాఽసాధ్యా లూతాస్తు ద్వివిధాఃస్మృతాః | తాసామష్టౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యా వర్జ్యాస్తావత్య ఏవ తు ||94|| త్రిమండలా తథా శ్వేతా కపిలా పీతికా తథా | ఆలమూత్రవిషా రక్తా కసనా చాష్టమీ స్మృతా ||95|| తాభిర్దష్టే శిరోదుఃఖం కండూర్దంశే చ వేదనా | భవంతి చ విశేషేణ గదాః శ్లైష్మికవాతికాః ||96|| సౌవర్ణికా లాజవర్ణా జాలిన్యేణీపదీ తథా | కృష్ణాఽగ్నివర్ణా కాకాండా మాలాగుణాఽష్టమీ తథా ||97|| తాభిర్దష్టే దంశకోథః ప్రవృత్తిః క్షతజస్య చ | జ్వరో దాహోఽతిసారశ్చ గదాః స్యుశ్చ త్రిదోషజాః ||98|| పిడకా వివిధాకారా మండలాని మహాంతి చ | మహాంతో మృదవః శోఫా రక్తాః శ్యావాశ్చలాస్తథా ||99|| సామాన్యం సర్వలూతానామేతదాదంశలక్షణం |100|

ఆలావిషా మూత్రవిషా చేతి ద్వే||94-99||

Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115

విశేషలక్షణం తాసాం వక్ష్యామి సచికిత్సితం ||100|| త్రిమండలాయా దంశేఽసృక్ కృష్ణం స్రవతి దీర్యతే | బాధిర్యం కలుషా దృష్టిస్తథా దాహశ్చ నేత్రయోః ||101|| తత్రార్కమూలం రజనీ నాకులీ పృశ్నిపర్ణికా | పానకర్మణి శస్యంతే నస్యాలేపాంజనేషు చ ||102|| శ్వేతాయాః పిడకా దంశే శ్వేతా కండూమతీ భవేత్ | దాహమూర్చ్ఛాజ్వరవతీ విసర్పక్లేదరుక్కరీ ||103|| తత్ర చందనరాస్నైలాహరేణునలవంజులాః | కుష్ఠం లామజ్జకం వక్రం నలదం చాగదో హితః ||104|| ఆదంశే పిడకా తామ్రా కపిలాయాః స్థిరా భవేత్ | శిరసో గౌరవం దాహస్తిమిరం భ్రమ ఏవ చ ||105|| తత్ర పద్మకకుష్ఠైలాకరంజకకుభత్వచః | స్థిరార్కపర్ణ్యపామార్గదూర్వాబ్రాహ్మ్యో విషాపహాః ||106|| ఆదంశే పీతికాయాస్తు పిడకా పీతికా స్థిరా | భవేచ్ఛర్దిర్జ్వరః శూలం మూర్ధ్ని రక్తే తథాఽక్షిణీ ||107|| తత్రేష్టాః కుటజోశీరతుంగపద్మకవంజులాః | శిరీషకిణిహీశేలుకదంబకకుభత్వచః ||108|| రక్తమండనిభే దంశే పిడకాః సర్షపా ఇవ | జాయంతే తాలుశోషశ్చ దాహశ్చాలవిషార్దితే ||109|| తత్ర ప్రియంగుహ్రీబేరకుష్ఠలామజ్జవంజులాః | అగదః శతపుష్పా చ సపిప్పలవటాంకురాః ||110|| పూతిర్మూత్రవిషాదంశో విసర్పీ కృష్ణశోణితః | కాసశ్వాసవమీమూర్చ్ఛాజ్వరదాహసమన్వితః ||111|| మనఃశిలాలమధుకకుష్ఠచందనపద్మకైః | మధుమిశ్రైః సలామజ్జైరగదస్తత్ర కీర్తితః ||112|| ఆపాండుపిడకో దంశో దాహక్లేదసమన్వితః | రక్తాయా రక్తపర్యంతో విజ్ఞేయో రక్తసంయుతః ||113|| కార్యస్తత్రాగదస్తోయచందనోశీరపద్మకైః | తథైవార్జునశేలుభ్యాం త్వగ్భిరామ్రాతకస్య చ ||114|| పిచ్ఛిలం కసనాదంశాద్రుధిరం శీతలం స్రవేత్ | కాసశ్వాసౌ చ తత్రోక్తం రక్తలూతాచికిత్సితం ||115||

సామాన్యలక్షణమభిధాయ తాసాం విశేషలక్షణం చికిత్సితే చ భేదం దర్శయన్నాహ- విశేషలక్షణమిత్యాది| చకారాత్ పరిషేకేఽపి| శ్వేతాయా ఇత్యాది| రాస్నా గంధనాకులీ| ఆదంశే ఇత్యాది| తుంగం పద్మకేశరం, పున్నాగ ఇత్యపరే| వంజులో జలవేతసః; జేజ్జటస్తు కంబుకేతి పఠిత్వా కిణిహీతి వ్యాఖ్యానయతి| రక్తమండనిమే ఇత్యాది| `రక్తపాద్యా’ ఇతి క్వచిత్, తత్రాపి రక్తాయా ఏవ గ్రహణం| పిచ్ఛిలమిత్యాది| రక్తలూతాచికిత్సితం తోయచందనాదికం||100-115||

Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119

పురీషగంధిరల్పాసృక్ కృష్ణాయా దంశ ఏవ తు | జ్వరమూర్చ్ఛావమీదాహకాసశ్వాససమన్వితః ||116|| తత్రైలావక్రసర్పాక్షీగంధనాకులిచందనైః | మహాసుగంధిసహితైః ప్రత్యాఖ్యాయాగదః స్మృతః ||117|| దంశో దాహోఽగ్నివక్రాయాః స్రావోఽత్యర్థం జ్వరస్తథా | చోషకండూరోమహర్షా దాహవిస్ఫోటసంయుతః ||118|| కృష్ణాప్రశమనం చాత్ర ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రయోజయేత్ | సారివోశీరయష్ట్యాహ్వచందనోత్పలపద్మకం ||119||

ఇదానీం సౌవర్ణికాదిష్వసాధ్యేషు ద్వయోః కృష్ణాగ్నివక్రయోః కదాచిత్కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యానంతరం లక్షణం ప్రత్యాఖ్యానపూర్వకం చికిత్సితం చాహ- పురీషగంధిరిత్యాది| సర్పాక్షీ లోహితపుష్పా శంఖపుష్పీభేదః| మహాసుగంధిః దుందుభిస్వనీయోక్తోఽగదః| దంశే ఇత్యాది| చోషస్థానే తృష్ణేతి క్వచిత్, సంయుత ఇత్యత్ర దంశ ఇతి విభక్తివిపరిణామేన యోజనీయం| గయదాసస్తు కృష్ణాగ్నివక్రయోర్నియతాసాధ్యత్వమంగీకుర్వన్ సౌవర్ణికాదిక్రమేణాగ్రే లక్షణమాత్రమేవ పఠతి||116-119||

Adhikarana 47 (120) · Śloka 120

సర్వాసామేవ యుంజీత విషే శ్లేష్మాతకత్వచం | భిషక్ సర్వప్రకారేణ తథా చాక్షీవపిప్పలం ||120||

తాసాముక్తానాం దశానామపి లూతానాం విశిష్టం చికిత్సితమభిధాయ సామాన్యమప్యాహ సర్వాసామిత్యాది| సర్వప్రకారేణ పానాభ్యంజనాదయః| అక్షీవపిప్పలమితి అక్షీవాత్ మహానింబాజ్జాతః పిప్పల అక్షీవపిప్పలః, అన్యే శోభాంజనాజ్జాత ఇతి మన్యంతే| అన్యత్రాప్యుక్తం- “అక్షీవాజ్జాతస్య పిప్పలస్య మణిః సర్వవిషాపహః| శేలుత్వచో వా” ఇతి| ఆలంబాయనోఽప్యత్రాహ,- “లూతావిషేషు సర్వేషు పాననస్యాంజనాదినా| ప్రయోజ్యః పిప్పలోఽక్షీవజ్జాతః శేలుత్వచోఽథవా” ఇతి||120||

Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127

కృచ్ఛ్రసాధ్యవిషా హ్యష్టౌ ప్రోక్తా ద్వే చ యదృచ్ఛయా | అవార్యవిషవీర్యాణాం లక్షణాని నిబోధ మే ||121|| ధ్యామః సౌవర్ణికాదంశః సఫేనో మత్స్యగంధకః | శ్వాసః కాసో జ్వరస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా చాత్ర సుదారుణా ||122|| ఆదంశే లాజవర్ణాయా ధ్యామం పూతి స్రవేదసృక్ | దాహో మూర్చ్ఛాఽతిసారశ్చ శిరోదుఃఖం చ జాయతే ||123|| ఘోరో దంశస్తు జాలిన్యా రాజిమానవదీర్యతే | స్తంభః శ్వాసస్తమోవృద్ధిస్తాలుశోషశ్చ జాయతే ||124|| ఏణీపద్యాస్తథా దంశో భవేత్ కృష్ణతిలాకృతిః | తృష్ణామూర్చ్ఛాజ్వరచ్ఛర్దికాసశ్వాససమన్వితః ||125|| దంశః కాకాండికాదష్టే పాండురక్తోఽతివేదనః | తృణ్మూర్చ్ఛాశ్వాసహృద్రోగహిక్కాకాసాః స్యురుచ్ఛ్రితాః ||126|| రక్తో మాలాగుణాదంశో ధూమగంధోఽతివేదనః | బహుధా చ విశీర్యేత దాహమూర్చ్ఛాజ్వరాన్వితః ||127||

ఇదానీమసాధ్యానామపి పరిహారార్థం లక్షణమాహ- కుచ్ఛ్రసాధ్యేత్యాది| ద్వే యదృచ్ఛయేతి అవార్యవిషవీర్యాణాం మధ్యే ద్వే చ యదృచ్ఛయా సిధ్యతః| శేషాణామవార్యవిషవీర్యాణాం షట్సంఖ్యకానాం, నిబోధ జానీహి| ధ్యామ ఇత్యాది| ధ్యామో దగ్ధేష్టకాదివర్ణః| ఘోరో దంశ ఇత్యాది| తమోవృద్ధిః పునః పునస్తమోదర్శనం| ఏణీపద్యా ఇత్యాది| విశీర్యేత శటతీత్యర్థః||121-127||

Adhikarana 49 (128) · Śloka 128

అసాధ్యాస్వప్యభిహితం ప్రత్యాఖ్యాయాశు యోజయేత్ | దోషోచ్ఛ్రాయవిశేషేణ దాహచ్ఛేదవివర్జితం ||128||

కేచిదసాధ్యానామపి చికిత్సితం పఠంతి- అసాధ్యాస్విత్యాది||128||

Adhikarana 50 (129) · Śloka 129

సాధ్యాభిరాభిర్లూతాభిర్దష్టమాత్రస్య దేహినః | వృద్ధిపత్రేణ మతిమాన్ సమ్యగాదంశముద్ధరేత్ ||129||

ఇదానీం కృచ్ఛ్రసాధ్యానాం తాత్కాలికం చికిత్సితమాహ- సాధ్యాభిరాభిరిత్యాది| అస్యాగ్రే కేచిదముం పాఠం పఠంతి- `జాంబ్వౌష్ఠేనాగ్నితప్తేన దహేదాకరవారణాత్ ’- ఇతి||129||

Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133

అమర్మణి విధానజ్ఞో వర్జితస్య జ్వరాదిభిః | దంశస్యోత్కర్తనం కుర్యాదల్పశ్వయథుకస్య చ ||130|| మధుసైంధవసంయుక్తైరగదైర్లేపయేత్తతః | ప్రియంగురజనీకుష్ఠసమంగామధుకైస్తథా ||131|| సారివాం మధుకం ద్రాక్షాం పయస్యాం క్షీరమోరటం | విదారీగోక్షురక్షౌద్రమధుకం పాయయేత వా ||132|| క్షీరిణాం త్వక్కషాయేణ సుశీతేన చ సేచయేత్ | ఉపద్రవాన్ యథాదోషం విషఘ్నైరేవ సాధయేత్ ||133||

కీదృశస్య దంశస్య ఛేదం కుర్యాదిత్యాహ- అమర్మణి విధానజ్ఞ ఇత్యాది| జ్వరాదిభిః అసాధ్యలూతోక్తైః, `అసాధ్యానాం భిషక్ ప్రాజ్ఞో న యుంజీత చికిత్సితం’ ఇతి| మధుసైంధవేత్యాది| అగదైః మహాసుగంధ్యాదిభిః| తత్ ఇతి ఛేదాదనంతరం| సమంగా వరాహక్రాంతా| తథేతి ప్రియంగ్వాదిభిరపి లేపయేదిత్యర్థః| సారివామిత్యాది| సారివా ఉత్పలసారివా, పయస్యా అర్కపుష్పీ, క్షీరమోరటం మోరట ఏవ| ఏకత్ర యోగే మధుకద్వయం స్థలజజలజభేదేన| క్షీరిణామిత్యాది||130-133||

Adhikarana 52 (134) · Śloka 134

నస్యాంజనాభ్యంజనపానధూమం తథాఽవపీడం కవలగ్రహం చ | సంశోధనం చోభయతః ప్రగాఢం కుర్యాత్సిరామోక్షణమేవ చాత్ర ||134||

లూతాసు దశవిధముపక్రమమాహ- నస్యాంజనాభ్యంజనేత్యాది| అభ్యంజనస్థానే ఆలేపనమితి కేచిత్| సంశోధనముభయతో వమనవిరేచనాఖ్యం కుర్యాత్| సిరామోక్షణమిత్యత్ర `రక్తం హరేచ్చాపి జలాయుకాభిః’ ఇతి కేచిత్| ఏతచ్చ సర్వం విషహరైరేవ దశవిధమపి||134||

Adhikarana 53 (135) · Śloka 135

కీటదష్టవ్రణాన్ సర్వానహిదష్టవ్రణానపి | ఆదాహపాకాత్తాన్ సర్వాంచికిత్సేద్దుష్టవద్భిషగ్ ||135||

లూతానామపి కీటత్వాత్ సామాన్యేనైవ కీటవిషోత్థవ్రణానాం తథా తాదృశానామహిదష్టవ్రణానామపి దుష్టవ్రణవచ్చికిత్సామాహ- కీటదష్టవ్రణానిత్యాది| ఆదాహపాకాదితి యావద్దాహపాకౌ తిష్ఠతః; వినివృత్తయోశ్చ దాహపాకయోర్వక్ష్యమాణో విధిర్భవిష్యతి| క్వచిత్ `సదాహపాకాన్’ ఇతి పాఠః| దుష్టవత్ దుష్టవ్రణవత్; దుష్టవ్రణోక్తం చ `దుష్టవ్రణేషు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం’ ఇత్యాది| తత్ర శోధనం విషహరద్రవ్యైః, తథా లేపాదికమపి విషహరమేవ దుష్టవ్రణచికిత్సితేన||135||

Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137

వినివృత్తే తతః శోఫే కర్ణికాపాతనం హితం | నింబపత్రం త్రివృద్దంతీ కుసుంభం కుసుమం మధు ||136|| గుగ్గులుః సైంధవం కిణ్వం వర్చః పారావతస్య చ | విషవృద్ధికరం చాన్నం హిత్వా సంభోజనం హితం ||137||

నివృత్తదాహాదౌ వ్రణే యా విషోత్పన్నా కర్ణికా తస్యాశ్చికిత్సామాహ- వినివృత్తే ఇత్యాది| కర్ణికా మాంసకందీ, పద్మకర్ణికాకారత్వాత్ కర్ణికా భణ్యతే| తస్యాశ్చ శోణితపిత్తోత్థాయా మృదురుజాయాః ప్రచ్ఛనమంతరేణైవ పాతనం సుకరం| తాన్యేవ పాతనద్రవ్యాణ్యాహ- నింబపత్రమిత్యాది| కిణ్వం సురాబీజం| ఏతన్నింబపత్రాదికం ద్రవ్యం లేపనేన కర్ణికాపాతనే హితం, తథా విషవృద్ధికరం తిలకులత్థాద్యన్నం వర్జయిత్వా యదన్యత్ పాతనం సంభోజనం తత్ కర్ణికాయాః పాతనే హితం| గయదాసస్తు నింబపత్రమిత్యస్య స్థానే `శిఖీవంశ’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- శిఖీ లాంగలకీ, వంశో వంశత్వక్| కిణ్వస్థానే దంతం పఠతి, దంతో గోదంతో గవాం దంతః||136-137||

Adhikarana 55 (138) · Śloka 138

విషేభ్యః ఖలు సర్వేభ్యః కర్ణికామరుజాం స్థిరాం | ప్రచ్ఛయిత్వా మధూన్మిశ్రైః శోధనీయైరుపాచరేత్ ||138||

కఫవాతోత్థాయాః కర్ణికాయాశ్చికిత్సామాహ- విషేభ్య ఇత్యాది| అరుజాం అవిద్యమానరుజాం, స్థిరాం కఠినాం| శోధనీయైః నింబపత్రత్రివృతాదిభిః, దంతీమూలమదనఫలకల్కాదిభిర్వా||138||

Adhikarana 56 (139) · Śloka 139

సప్తషష్ఠస్య కీటానాం శతస్యైతద్విభాగశః | దష్టలక్షణమాఖ్యాతం చికిత్సా చాప్యనంతరం ||139||

ఇదానీం పరతంత్రోదితసంఖ్యావిప్రతిపత్తినిరాసార్థం స్వతంత్రే వ్యాసోక్తసంఖ్యాః సుఖబోధార్థం చ కీటేషు దష్టలక్షణచికిత్సితోపదేశేన పరిమాణముద్దిశన్నాహ- సప్తషష్ఠస్యేత్యాది| సప్తషష్ఠశతస్య కీటానాం దష్టలక్షణమాఖ్యాతం కథితం, విభాగశః ప్రత్యేకం దష్టలక్షణాదనంతరం చికిత్సితమపి సమాఖ్యాతం||139||

Adhikarana 57 (140) · Śloka 140

సవింశమధ్యాయశతమేతదుక్తం విభాగశః |140|

ఇదానీం పూర్వతంత్రస్యాధ్యాయసంఖ్యాయాః పరిమాణం యదుద్దిష్టం తన్నిర్దిష్టమితి దర్శయన్నాహ- సవింశమిత్యాది| ఏతత్ సవింశమధ్యాయశతం, విభాగశః సూత్రస్థానాదివిభాగేనోక్తం|140|-

Adhikarana 58 (140) · Śloka 140

ఇహోద్దిష్టాననిర్దిష్టానర్థాన్ వక్ష్యామ్యథోత్తరే ||140||

శాలాక్యకౌమారకాయచికిత్సాభూతవిద్యానాం నామమాత్రేణేహోద్దిష్టానాం నిర్దేశాభావాత్ కథం జ్ఞానమిత్యాహ- ఇహోద్దిష్టానిత్యాది| ఇహ వింశత్యధికాధ్యాయశతే యేఽర్థాః శాలాక్యాదయో నామమాత్రేణోద్దిష్టా నతు ప్రపంచేన నిర్దిష్టాః, తానథ అనంతరముత్తరే వక్ష్యామి||140||

Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143

సనాతనత్వాద్వేదానామక్షరత్వాత్తథైవ చ | తథా దృష్టఫలత్వాచ్చ హితత్వాదపి దేహినాం ||141|| వాక్సమూహార్థవిస్తారాత్ పూజితత్వాచ్చ దేహిభిః | చికిత్సితాత్ పుణ్యతమం న కించిదపి శుశ్రుమః ||142|| ఋషేరింద్రప్రభావస్యామృతయోనేర్భిషగ్గురోః | ధారయిత్వా తు విమలం మతం పరమసమ్మతం | ఉక్తాహారసమాచార ఇహ ప్రేత్య చ మోదతే ||143||

చికిత్సితస్యోపాదేయతామాగమప్రత్యక్షఫలత్వాభ్యామేవ నిర్దిశన్నాహ- సనాతనత్వాదిత్యాది| చికిత్సితాదన్యత్ పుణ్యతమం న కిమపి శుశ్రుమః న కిమపి అను గురుపారంపర్యేణ శ్రుతవంతః| కుత ఇత్యాహ- సనాతనత్వాద్వేదానామితి|- ఆయుర్వేదాంగానాం శల్యాదీనాం సనాతనత్వాన్నిత్యభవత్వాదకృతకత్వాదిత్యర్థః| ఏతేనాకృతకత్వాఖ్యహేతుకేన దోషాభావేణ తత్ప్రోక్తస్య చికిత్సితస్య పుణ్యతమత్వం| తథా అక్షరత్వాదాయుర్వేదాంగానాం శల్యాదీనాం న క్షరతీత్యక్షరమవిచలనాత్మకముచ్యతే, ఏతాని చాయుర్వేదాంగాన్యక్షరాణి అవిచలనాత్మకాని యాథాతథ్యాదిత్యర్థః, ఏతస్మాదపి చికిత్సితం పుణ్యతమం| ఆగమప్రమాణమభిధాయ ప్రత్యక్షం ప్రమాణమాహ- తథా దృష్టఫలత్వాచ్చేతి| దృష్టఫలమపి కించిదపుణ్యతమం యథా స్తేయాదీత్యాహ- హితత్వాదపి దేహినామితి| చికిత్సితాదిత్యస్య స్వరూపవిశేషణమాహ- వాక్సమూహార్థవిస్తారాదితి|- వాక్సమూహేఽర్థవిస్తారో యస్మిన్; అత ఏవ పూజితత్వాచ్చ దేహిభిరితి దేహినః వ్యాధిపరిమోక్షం స్వస్థరక్షణమిచ్ఛంత ఆయుర్వేదం విశిష్టపదపదార్థరూపం స్వసుఖకామాః పూజయంతి| యతశ్చికిత్సితముక్తైర్హేతుభిః పవిత్రతమం; తస్మాదింద్రప్రభావస్య మునేస్తం వేదమవిద్యమానపాపలక్షణమమలం, పరమాణాం మహతాం సమ్యడ్యతం పూజితం హృదయే ధారణాత్| ఉక్తాహారసమాచార ఉక్తవ్యాధిపరిమోక్షస్వస్థరక్షణాహారాచారః| ఇహ ఇహలోకే, ప్రేత్య పరలోకేఽపి, మోదతే హృష్యతి| గయదాసస్తు `సనాతనత్వాద్వేదానామక్షరత్వాత్తథైవ చ’ ఇతీదృశం వ్యాఖ్యానయతి- సనాతనత్వాత్ నిత్యభవత్వాదాయుషః సంతానస్యోపకార్యస్య నిత్యసద్భావాత్తదుపహితకారకోఽప్యాయుర్వేదో నిత్యః| తత్రాయుషః సంతానస్యైవ సంతతినిత్యతాముద్దిశన్నాహ అక్షరత్వాదితి|- న క్షరంతీతి అక్షరాణి అకారాదయః స్వరాః కాదీని చ వ్యంజనాని; తద్ఘటితత్వాదాయుర్వేదస్యాపి నిత్యత్వం కారణానురూపం కార్యమితి కృత్వా||141-143||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే కీటకల్పో నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం పంచమం కల్పస్థానం సమాప్తం |

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం కల్పస్థానేఽష్టమోఽధ్యాయః||8||