8. kīṭakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

అథాతః కీటకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| సర్పాణాం శుక్రవిణ్మూత్రశవపూత్యండసంభవాః | వాయ్వగ్న్యంబుప్రకృతయః కీటాస్తు వివిధాః స్మృతాః ||3|| సర్వదోషప్రకృతిభిర్యుక్తాస్తే పరిణామతః | కీటత్వేఽపి సుఘోరాః స్యుః, సర్వ ఏవ చతుర్విధాః ||4||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

కుంభీనసస్తుండికేరీ శృంగీ శతకులీరకః | ఉచ్చిటింగోఽగ్నినామా చ చిచ్చిటింగో మయూరికా ||5|| ఆవర్తకస్తథోరభ్రః సారికాముఖవైదలౌ | శరావకుర్దోఽభీరాజిః పరుషశ్చిత్రశీర్షకః ||6|| శతబాహుశ్చ యశ్చాపి రక్తరాజిశ్చ కీర్తితః | అష్టాదశేతి వాయవ్యాః కీటాః పవనకోపనాః ||7|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగా వాతనిమిత్తజాః |8|

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12

కౌండిన్యకః కణభకో వరటీ పత్రవృశ్చికః ||8|| వినాసికా బ్రాహ్మణికా బిందులో భ్రమరస్తథా | బాహ్యకీ పిచ్చిటః కుంభీ వర్చఃకీటోఽరిమేదకః ||9|| పద్మకీటో దుందుభికో మకరః శతపాదకః | పంచాలకః పాకమత్స్యః కృష్ణతుండోఽథ గర్దభీ ||10|| క్లీతః కృమిసరారీ చ యశ్చాప్యుత్క్లేశకస్తథా | ఏతే హ్యగ్నిప్రకృతయశ్చతుర్వింశతిరేవ చ ||11|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగాః పిత్తనిమిత్తజాః |12|

Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15

విశ్వంభరః పంచశుక్లః పంచకృష్ణోఽథ కోకిలః ||12|| సైరేయకః ప్రచలకో వలభః కిటిభస్తథా | సూచీముఖః కృష్ణగోధా యశ్చ కాషాయవాసికః ||13|| కీటో గర్దభకశ్చైవ తథా త్రోటక ఏవ చ | త్రయోదశైతే సౌమ్యాః స్యుః కీటాః శ్లేష్మప్రకోపణాః ||14|| తైర్భవంతీహ దష్టానాం రోగాః కఫనిమిత్తజాః |15|

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

తుంగీనాసో విచిలకస్తాలకో వాహకస్తథా ||15|| కోష్ఠాగారీ క్రిమికరో యశ్చ మండలపుచ్ఛకః | తుండ(ంగ)నాభః సర్షపికో వల్గులిః శంబుకస్తథా ||16|| అగ్నికీటశ్చ విజ్ఞేయా ద్వాదశ ప్రాణనాశనాః | తైర్భవంతీహ దష్టానాం వేగజ్ఞానాని సర్పవత్ ||17|| తాస్తాశ్చ వేదనాస్తీవ్రా రోగా వై సాన్నిపాతికాః | క్షారాగ్నిదగ్ధవద్దంశో రక్తపీతసితారుణః ||18||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23

జ్వరాంగమర్దరోమాంచవేదనాభిః సమన్వితః | ఛర్ద్యతీసారతృష్ణాశ్చ దాహో మూర్చ్ఛా విజృంభికా ||19|| వేపథుశ్వాసహిక్కాశ్చ దాహః శీతం చ దారుణం | పిడకోపచయః శోఫో గ్రంథయో మండలాని చ ||20|| దద్రవః కర్ణికాశ్చైవ విసర్పాః కిటిభాని చ | తైర్భవంతీహ దష్టానాం యథాస్వం చాప్యుపద్రవాః ||21|| యేఽన్యే తేషాం విశేషాస్తు తూర్ణం తేషాం సమాదిశేత్ | దూషీవిషప్రకోపాచ్చ తథైవ విషలేపనాత్ ||22|| లింగం తీక్ష్ణవిషేష్వేత... |23|

Adhikarana 7 (23) · Śloka 24

...చ్ఛృణు మందవిషేష్వతః | ప్రసేకారోచకచ్ఛర్దిశిరోగౌరవశీతకాః ||23|| పిడకాకోఠకండూనాం జన్మ దోషవిభాగతః |24|

Adhikarana 8 (24) · Śloka 25

యోగైర్నానావిధైరేషాం చూర్ణాని గరమాదిశేత్ ||24|| దూషీవిషప్రకారాణాం తథా చాప్యనులేపనాత్ |25|

Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27

ఏకజాతీనతస్తూర్ధ్వం కీటాన్ వక్ష్యామి భేదతః ||25|| సామాన్యతో దష్టలింగైః సాధ్యాసాధ్యక్రమేణ చ | త్రికంటః కరిణీ చాపి హస్తికక్షోఽపరాజితః | చత్వార ఏతే కణభా వ్యాఖ్యాతాస్తీవ్రవేదనాః ||26|| తైర్దష్టస్య శ్వయథురంగమర్దో గురుతా గాత్రాణాం దంశః కృష్ణశ్చ భవతి ||27||

Adhikarana 10 (28) · Śloka 28

ప్రతిసూర్యకః , పింగాభాసో, బహువర్ణో, నిరూపమో గోధేరేక ఇతి పంచ గోధేరకాః ; తైర్దష్టస్య శోఫో దాహరుజౌ చ భవతః, గోధేరకేణైతదేవ గ్రంథిప్రాదుర్భావో జ్వరశ్చ ||28||

Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31

గలగోలికా - శ్వేతా, కృష్ణా, రక్తరాజీ, రక్తమండలా, సర్వశ్వేతా, సర్షపికేత్యేవం షట్; తాభిర్దష్టే సర్షపికావర్జం దాహశోఫక్లేదా భవంతి, సర్షపికయా హృదయపిడాఽతిసారశ్చ, తాసు మధ్యే సర్షపికా ప్రాణహరీ ||29|| శతపద్యస్తు- పరుషా, కృష్ణా, చిత్రా, కపిలా, పీతికా, రక్తా, శ్వేతా, అగ్నిప్రభా, ఇత్యష్టౌ; తాభిర్దష్టే శోఫో వేదనా దాహశ్చ హృదయే, శ్వేతాగ్నిప్రభాభ్యామేతదేవ దాహో మూర్చ్ఛా చాతిమాత్రం శ్వేతపిడకోత్పత్తిశ్చ ||30|| మండూకాః- కృష్ణః, సారః, కుహకో, హరితో, రక్తో, యవవర్ణాభో, భృకుటీ, కోటికశ్చేత్యష్టౌ; తైర్దష్టస్య దంశే కండూర్భవతి పీతఫేనాగమశ్చ వక్త్రాత్, భృకుటీకోటికాభ్యామేతదేవ దాహశ్ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా చాతిమాత్రం ||31||

Adhikarana 12 (32) · Śloka 32

విశ్వంభరాభిర్దష్టే దంశః సర్షపాకారాభిః పిడకాభిః సరుజాభిశ్చీయతే, శీతజ్వరార్తశ్చ పురుషో భవతి ||32||

Adhikarana 13 (33) · Śloka 33

అహిండుకాభిర్దష్టే తోదదాహకండుశ్వయథవో భవంతి మోహశ్చ; కండూమకాభిర్దష్టే పీతాంగశ్ఛర్ద్యతీసారజ్వరాదిభిరభిహన్యతే; శూకవృంతాభిర్దష్టే కండూకోఠాః ప్రవర్ధంతే శూకం చాత్ర లక్ష్యతే ||33||

Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38

పిపీలికాః- స్థూలశీర్షా, సంవాహికా, బ్రాహ్మణికా, అంగులికా; కపిలికా, చిత్రవర్ణేతి షట్; తాభిర్దష్టే దంశే శ్వయథురగ్నిస్పర్శవద్దాహశోఫౌ భవతః ||34|| మక్షికాః- కాంతారికా, కృష్ణా, పింగలా, మధూలికా, కాషాయీ, స్థాలికేత్యేవం షట్; తాభిర్దష్టస్య కండుశోఫదాహరుజో భవంతి, స్థాలికాకాషాయీభ్యామేతదేవ శ్యావపిడకోత్పత్తిరుపద్రవాశ్చ జ్వరాదయో భవంతి, కాషాయీ స్థాలికా చ ప్రాణహరే ||35|| మశకాః- సాముద్రః, పరిమండలో, హస్తిమశకః, కృష్ణః, పార్వతీయ ఇతి పంచ; తైర్దష్టస్య తీవ్రా కండూర్దంశశోఫశ్చ, పార్వతీయస్తు కీటైః ప్రాణహరైస్తుల్యలక్షణః ||36|| నఖావకృష్టేఽత్యర్థం పిడకాదాహపాకా భవంతి | జలౌకసాం దష్టలక్షణముక్తం చికిత్సితం చ ||37|| భవంతి చాత్ర- గోధేరకః స్థాలికా చ యే చ శ్వేతాగ్నిసప్రభే | భృకుటీ కోటికశ్చైవ న సిధ్యంత్యేకజాతిషు ||38||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

శవమూత్రపురీషైస్తు సవిషైరవమర్శనాత్ | స్యుః కండూదాహకోఠారుఃపిడకాతోదవేదనాః ||39|| ప్రక్లేదవాంస్తథా స్రావో భృశం సంపాచయేత్త్వచం | దిగ్ధవిద్ధక్రియాస్తత్ర యథావదవచారయేత్ ||40||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

నావసన్నం న చోత్సన్నమతిసంరంభవేదనం | దంశాదౌ విపరీతార్తి కీటదష్టం సుబాధకం ||41||

Adhikarana 17 (42) · Śloka 42

దష్టానుగ్రవిషైః కీటైః సర్పవత్ సముపాచరేత్ | త్రివిధానాం తు పూర్వేషాం త్రైవిధ్యేన క్రియా హితాః ||42||

Adhikarana 18 (43) · Śloka 44

స్వేదమాలేపనం సేకం చోష్ణమత్రావచారయేత్ | అన్యత్ర మూర్చ్ఛితాద్దంశాత్ పాకకోథప్రపీడితాత్ ||43|| విషఘ్నం చ విధిం సర్వం బహుశః శోధనాని చ |44|

Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45

శిరీషకటుకాకుష్ఠవచారజనిసైంధవైః ||44|| క్షీరమజ్జవసాసర్పిఃశుంఠీపిప్పలిదారుషు | ఉత్కారికా స్థిరాదౌ వా సుకృతా స్వేదనే హితా ||45||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

న స్వేదయేత చాదంశం ధూమం వక్ష్యామి వృశ్చికే |46|

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

అగదానేకజాతీషు ప్రవక్ష్యామి పృథక్ పృథక్ ||46|| కుష్ఠం వక్రం వచా పాఠా బిల్వమూలం సువర్చికా | గృహధూమం హరిద్రే ద్వే త్రికంటకవిషే హితాః ||47||

Adhikarana 22 (48) · Śloka 48

రజన్యాగారధూమశ్చ వక్రం కుష్ఠం పలాశజం | గలగోలికద్ష్టానామగదో విషనాశనః ||48||

Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50

కుంకుమం తగరం శిగ్రు పద్మకం రజనీద్వయం | అగదో జలపిష్టోఽయం శతపద్విషనాశనః ||49|| మేషశృంగీ వచా పాఠా నిచులో రోహిణీ జలం | సర్వమండూకదష్టానామగదోఽయం విషాపహః ||50||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

ధవాశ్వగంధాతిబలాబలాసాతిగుహాగుహాః | విశ్వంభరాభిదష్టానామగదోఽయం విషాపహః ||51||

Adhikarana 25 (52) · Śloka 52

శిరీషం తగరం కుష్ఠం శాలిపర్ణీ సహా నిశే | అహిండుకాభిర్దష్టానామగదో విషనాశనః ||52||

Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56

కండూమకాభిర్దష్టానాం రాత్రౌ శీతాః క్రియా హితాః | దివా తే నైవ సిధ్యంతి సూర్యరశ్మిబలార్దితాః ||53|| వక్రం కుష్ఠమపామార్గః శూకవృంతవిషేఽగదః | భృంగస్వరసపిష్టా వా కృష్ణవల్మీకమృత్తికా ||54|| పిపీలికాభిర్దష్టానాం మక్షికామశకైస్తథా | గోమూత్రేణ యుతో లేపః కృష్ణవల్మీకమృత్తికా ||55|| నఖావఘృష్టసంజాతే శోఫే భృంగరసో హితః |56|

Adhikarana 27 (56) · Śloka 56

ప్రతిసూర్యకదష్టానాం సర్పదష్టవదాచరేత్ |56|

Adhikarana 28 (56) · Śloka 56

త్రివిధా వృశ్చికాః ప్రోక్తా మందమధ్యమహావిషాః ||56||

Adhikarana 29 (57) · Śloka 57

గోశకృత్కోథజా మందా మధ్యాః కాష్ఠేష్టికోద్భవాః | సర్పకోథోద్భవాస్తీక్ష్ణా యే చాన్యే విషసంభవాః ||57||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

మందా ద్వాదశ మధ్యాస్తు త్రయః పంచదశోత్తమాః | దశ వింశతిరిత్యేతే సంఖ్యయా పరికీర్తితాః ||58||

Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61

కృష్ణః శ్యావః కర్బురః పాండువర్ణో గోమూత్రాభః కర్కశో మేచకశ్చ | పీతో ధూమ్రో రోమశః శాడ్వలాభో రక్తః శ్వేతేనోదరేణేతి మందాః ||59|| యుక్తాశ్చైతే వృశ్చికాః పుచ్ఛదేశే స్యుర్భూయోభిః పర్వభిశ్చేతరేభ్యః | ఏభిర్దష్టే వేదనా వేపథుశ్చ గాత్రస్తంభః కృష్ణరక్తాగమశ్చ ||60|| శాఖాదష్టే వేదనా చోర్ధ్వమేతి దాహస్వేదౌ దంశశోఫో జ్వరశ్చ |61|

Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63

రక్తః పీతః కాపిలేనోదరేణ సర్వే ధూమ్రాః పర్వభిశ్చ త్రిభిః స్యుః ||61|| ఏతే మూత్రోచ్చారపూత్యండజాతా మధ్యా జ్ఞేయాస్త్రిప్రకారోరగాణాం | యస్యైతేషామన్వయాద్యః ప్రసూతో దోషోత్పత్తిం తత్స్వరూపాం స కుర్యాత్ ||62|| జిహ్వాశోఫో భోజనస్యావరోధో మూర్చ్ఛా చోగ్రా మధ్యవీర్యాభిదష్టే |63|

Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66

శ్వేతశ్చిత్రః శ్యామలో లోహితాభో రక్తః శ్వేతో రక్తనీలోదరౌ చ ||63|| పీతోఽరక్తో నీలపీతోఽపరస్తు రక్తో నీలో నీలశుక్లస్తథా చ | రక్తో బభ్రుః పూర్వవచ్చైకపర్వా యశ్చాపర్వా పర్వణీ ద్వే చ యస్య ||64|| నానారూపా వర్ణతశ్చాపి ఘోరా జ్ఞేయాశ్చైతే వృశ్చికాః ప్రాణచౌరాః | జన్మైతేషాం సర్పకోథాత్ ప్రదిష్టం దేహేభ్యో వా ఘాతితానాం విషేణ ||65|| ఏభిర్దష్టే సర్పవేగప్రవృత్తిః స్ఫోటోత్పత్తిర్భ్రాంతిదాహౌ జ్వరశ్చ | ఖేభ్యః కృష్ణం శోణితం యాతి తీవ్రం తస్మాత్ ప్రాణైస్త్యజ్యతే శీఘ్రమేవ ||66||

Adhikarana 34 (67) · Śloka 68

ఉగ్రమధ్యవిషైర్దష్టం చికిత్సేత్ సర్పదష్టవత్ | ఆదంశం స్వేదితం చూర్ణైః ప్రచ్ఛితం ప్రతిసారయేత్ ||67|| రజనీసైంధవవ్యోషశిరీషఫలపుష్పజైః |68|

Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74

మాతులుంగామ్లగోమూత్రపిష్టం చ సురసాగ్రజం ||68|| లేపే, స్వేదే సుఖోష్ణం చ గోమయం హితమిష్యతే | పానే క్షౌద్రయుతం సర్పిః క్షీరం వా బహుశర్కరం ||69|| దంశం మందవిషాణాం తు చక్రతైలేన సేచయేత్ | విదారీగణసిద్ధేన సుఖోష్ణేనాథవా పునః ||70|| కుర్యాచ్చోత్కారికాస్వేదం విషఘ్నైరుపనాహయేత్ | గుడోదకం వా సుహిమం చాతుర్జాతకసంయుతం ||71|| పానమస్మై ప్రదాతవ్యం క్షీరం వా సగుడం హిమం | శిఖికుక్కుటబర్హాణి సైంధవం తైలసర్పిషీ ||72|| ధూమో హంతి ప్రయుక్తస్తు శీఘ్రం వృశ్చికజం విషం | కుసుంభపుష్పం రజనీ నిశా వా కోద్రవం తృణం ||73|| ఏభిర్ఘృతాక్తైర్ధూపస్తు పాయుదేశే ప్రయోజితః | నాశయేదాశు కీటోత్థం వృశ్చికస్య చ యద్విషం ||74||

Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76

లూతావిషం ఘోరతమం దుర్విజ్ఞేయతమం చ తత్ | దుశ్చికిత్స్యతమం చాపి భిషగ్భిర్మందబుద్ధిభిః ||75|| సవిషం నిర్విషం చైతదిత్యేవం పరిశంకితే | విషఘ్నమేవ కర్తవ్యమవిరోధి యదౌషధం ||76||

Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78

అగదానాం హి సంయోగో విషజుష్టస్య యుజ్యతే | నిర్విషే మానవే యుక్తోఽగదః సంపద్యతేఽసుఖం ||77|| తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన జ్ఞాతవ్యో విషనిశ్చయః | అజ్ఞాత్వా విషసద్భావం భిషగ్వ్యాపాదయేన్నరం ||78||

Adhikarana 38 (79) · Śloka 79

ప్రోద్భిద్యమానస్తు యథాఽంకురేణ న వ్యక్తజాతిః ప్రవిభాతి వృక్షః | తద్వద్దురాలక్ష్యతమం హి తాసాం విషం శరీరే ప్రవికీర్ణమాత్రం ||79||

Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82

ఈషత్సకండు ప్రచలం సకోఠమవ్యక్తవర్ణం ప్రథమేఽహని స్యాత్ | అంతేషు శూనం పరినిమ్నమధ్యం ప్రవ్యక్తరూపం చ దినే ద్వితీయే ||80|| త్ర్యహేణ తద్దర్శయతీహ రూపం విషం చతుర్థేఽహని కోపమేతి | అతోఽధికేఽహ్ని ప్రకరోతి జంతోర్విషప్రకోపప్రభవాన్ వికారాన్ ||81|| షష్ఠే దినే విప్రసృతం తు సర్వాన్ మర్మప్రదేశాన్ భృశమావృణోతి | తత్ సప్తమేఽత్యర్థపరీతగాత్రం వ్యాపాదయేన్మర్త్యమతిప్రవృద్ధం ||82||

Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84

యాస్తీక్ష్ణచండోగ్రవిషా హి లూతాస్తాః సప్తరాత్రేణ నరం నిహన్యుః | అతోఽధికేనాపి నిహన్యురన్యా యాసాం విషం మధ్యమవీర్యముక్తం ||83|| యాసాం కనీయో విషవీర్యముక్తం తాః పక్షమాత్రేణ వినాశయంతి | తస్మాత్ ప్రయత్నం భిషగత్ర కుర్యాదాదంశపాతాద్విషఘాతియోగైః ||84||

Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88

విషం తు లాలానఖమూత్రదంష్ట్రారజఃపురీషైరథ చేంద్రియేణ | సప్తప్రకారం విసృజంతి లూతాస్తదుగ్రమధ్యావరవీర్యయుక్తం ||85|| సకండుకోఠం స్థిరమల్పమూలం లాలాకృతం మందరుజం వదంతి | శోఫశ్చ కండూశ్చ పులాలికా చ ధూమాయనం చైవ నఖాగ్రదంశే ||86|| దంశం తు మూత్రేణ సకృష్ణమధ్యం సరక్తపర్యంతమవేహి దీర్ణం | దంష్ట్రాభిరుగ్రం కఠినం వివర్ణం జానీహి దంశం స్థిరమండలం చ ||87|| రజఃపురీషేంద్రియజం హి విద్ధి స్ఫోటం విపక్వామలపీలుపాండుం |88|

Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89

ఏతావదేతత్ సముదాహృతం తు వక్ష్యామి లూతాప్రభవం పురాణం ||88|| సామాన్యతో దష్టమసాధ్యసాధ్యం చికిత్సితం చాపి యథావిశేషం ||89||

Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93

విశ్వామిత్రో నృపవరః కదాచిదృషిసత్తమం | వశిష్ఠం కోపయామాస గత్వాఽఽశ్రమపదం కిల ||90|| కుపితస్య మునేస్తస్య లలాటాత్ స్వేదబిందవః | అపతన్ దర్శనాదేవ రవేస్తత్సమతేజసః ||91|| తృణే మహర్షిణా లూనే ధేన్వర్థం సంభృతేఽపి చ | తతో జాతాస్త్విమా ఘోరా నానారూపా మహావిషాః | అపకారాయ వర్తంతే నృపసాధనవాహనే ||92|| యస్మాల్లూనం తృణం ప్రాప్తా మునేః ప్రస్వేదబిందవః | తస్మాల్లూతేతి భాష్యంతే సంఖ్యయా తాశ్చ షోడశ ||93||

Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100

కృచ్ఛ్రసాధ్యాస్తథాఽసాధ్యా లూతాస్తు ద్వివిధాఃస్మృతాః | తాసామష్టౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యా వర్జ్యాస్తావత్య ఏవ తు ||94|| త్రిమండలా తథా శ్వేతా కపిలా పీతికా తథా | ఆలమూత్రవిషా రక్తా కసనా చాష్టమీ స్మృతా ||95|| తాభిర్దష్టే శిరోదుఃఖం కండూర్దంశే చ వేదనా | భవంతి చ విశేషేణ గదాః శ్లైష్మికవాతికాః ||96|| సౌవర్ణికా లాజవర్ణా జాలిన్యేణీపదీ తథా | కృష్ణాఽగ్నివర్ణా కాకాండా మాలాగుణాఽష్టమీ తథా ||97|| తాభిర్దష్టే దంశకోథః ప్రవృత్తిః క్షతజస్య చ | జ్వరో దాహోఽతిసారశ్చ గదాః స్యుశ్చ త్రిదోషజాః ||98|| పిడకా వివిధాకారా మండలాని మహాంతి చ | మహాంతో మృదవః శోఫా రక్తాః శ్యావాశ్చలాస్తథా ||99|| సామాన్యం సర్వలూతానామేతదాదంశలక్షణం |100|

Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115

విశేషలక్షణం తాసాం వక్ష్యామి సచికిత్సితం ||100|| త్రిమండలాయా దంశేఽసృక్ కృష్ణం స్రవతి దీర్యతే | బాధిర్యం కలుషా దృష్టిస్తథా దాహశ్చ నేత్రయోః ||101|| తత్రార్కమూలం రజనీ నాకులీ పృశ్నిపర్ణికా | పానకర్మణి శస్యంతే నస్యాలేపాంజనేషు చ ||102|| శ్వేతాయాః పిడకా దంశే శ్వేతా కండూమతీ భవేత్ | దాహమూర్చ్ఛాజ్వరవతీ విసర్పక్లేదరుక్కరీ ||103|| తత్ర చందనరాస్నైలాహరేణునలవంజులాః | కుష్ఠం లామజ్జకం వక్రం నలదం చాగదో హితః ||104|| ఆదంశే పిడకా తామ్రా కపిలాయాః స్థిరా భవేత్ | శిరసో గౌరవం దాహస్తిమిరం భ్రమ ఏవ చ ||105|| తత్ర పద్మకకుష్ఠైలాకరంజకకుభత్వచః | స్థిరార్కపర్ణ్యపామార్గదూర్వాబ్రాహ్మ్యో విషాపహాః ||106|| ఆదంశే పీతికాయాస్తు పిడకా పీతికా స్థిరా | భవేచ్ఛర్దిర్జ్వరః శూలం మూర్ధ్ని రక్తే తథాఽక్షిణీ ||107|| తత్రేష్టాః కుటజోశీరతుంగపద్మకవంజులాః | శిరీషకిణిహీశేలుకదంబకకుభత్వచః ||108|| రక్తమండనిభే దంశే పిడకాః సర్షపా ఇవ | జాయంతే తాలుశోషశ్చ దాహశ్చాలవిషార్దితే ||109|| తత్ర ప్రియంగుహ్రీబేరకుష్ఠలామజ్జవంజులాః | అగదః శతపుష్పా చ సపిప్పలవటాంకురాః ||110|| పూతిర్మూత్రవిషాదంశో విసర్పీ కృష్ణశోణితః | కాసశ్వాసవమీమూర్చ్ఛాజ్వరదాహసమన్వితః ||111|| మనఃశిలాలమధుకకుష్ఠచందనపద్మకైః | మధుమిశ్రైః సలామజ్జైరగదస్తత్ర కీర్తితః ||112|| ఆపాండుపిడకో దంశో దాహక్లేదసమన్వితః | రక్తాయా రక్తపర్యంతో విజ్ఞేయో రక్తసంయుతః ||113|| కార్యస్తత్రాగదస్తోయచందనోశీరపద్మకైః | తథైవార్జునశేలుభ్యాం త్వగ్భిరామ్రాతకస్య చ ||114|| పిచ్ఛిలం కసనాదంశాద్రుధిరం శీతలం స్రవేత్ | కాసశ్వాసౌ చ తత్రోక్తం రక్తలూతాచికిత్సితం ||115||

Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119

పురీషగంధిరల్పాసృక్ కృష్ణాయా దంశ ఏవ తు | జ్వరమూర్చ్ఛావమీదాహకాసశ్వాససమన్వితః ||116|| తత్రైలావక్రసర్పాక్షీగంధనాకులిచందనైః | మహాసుగంధిసహితైః ప్రత్యాఖ్యాయాగదః స్మృతః ||117|| దంశో దాహోఽగ్నివక్రాయాః స్రావోఽత్యర్థం జ్వరస్తథా | చోషకండూరోమహర్షా దాహవిస్ఫోటసంయుతః ||118|| కృష్ణాప్రశమనం చాత్ర ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రయోజయేత్ | సారివోశీరయష్ట్యాహ్వచందనోత్పలపద్మకం ||119||

Adhikarana 47 (120) · Śloka 120

సర్వాసామేవ యుంజీత విషే శ్లేష్మాతకత్వచం | భిషక్ సర్వప్రకారేణ తథా చాక్షీవపిప్పలం ||120||

Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127

కృచ్ఛ్రసాధ్యవిషా హ్యష్టౌ ప్రోక్తా ద్వే చ యదృచ్ఛయా | అవార్యవిషవీర్యాణాం లక్షణాని నిబోధ మే ||121|| ధ్యామః సౌవర్ణికాదంశః సఫేనో మత్స్యగంధకః | శ్వాసః కాసో జ్వరస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా చాత్ర సుదారుణా ||122|| ఆదంశే లాజవర్ణాయా ధ్యామం పూతి స్రవేదసృక్ | దాహో మూర్చ్ఛాఽతిసారశ్చ శిరోదుఃఖం చ జాయతే ||123|| ఘోరో దంశస్తు జాలిన్యా రాజిమానవదీర్యతే | స్తంభః శ్వాసస్తమోవృద్ధిస్తాలుశోషశ్చ జాయతే ||124|| ఏణీపద్యాస్తథా దంశో భవేత్ కృష్ణతిలాకృతిః | తృష్ణామూర్చ్ఛాజ్వరచ్ఛర్దికాసశ్వాససమన్వితః ||125|| దంశః కాకాండికాదష్టే పాండురక్తోఽతివేదనః | తృణ్మూర్చ్ఛాశ్వాసహృద్రోగహిక్కాకాసాః స్యురుచ్ఛ్రితాః ||126|| రక్తో మాలాగుణాదంశో ధూమగంధోఽతివేదనః | బహుధా చ విశీర్యేత దాహమూర్చ్ఛాజ్వరాన్వితః ||127||

Adhikarana 49 (128) · Śloka 128

అసాధ్యాస్వప్యభిహితం ప్రత్యాఖ్యాయాశు యోజయేత్ | దోషోచ్ఛ్రాయవిశేషేణ దాహచ్ఛేదవివర్జితం ||128||

Adhikarana 50 (129) · Śloka 129

సాధ్యాభిరాభిర్లూతాభిర్దష్టమాత్రస్య దేహినః | వృద్ధిపత్రేణ మతిమాన్ సమ్యగాదంశముద్ధరేత్ ||129||

Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133

అమర్మణి విధానజ్ఞో వర్జితస్య జ్వరాదిభిః | దంశస్యోత్కర్తనం కుర్యాదల్పశ్వయథుకస్య చ ||130|| మధుసైంధవసంయుక్తైరగదైర్లేపయేత్తతః | ప్రియంగురజనీకుష్ఠసమంగామధుకైస్తథా ||131|| సారివాం మధుకం ద్రాక్షాం పయస్యాం క్షీరమోరటం | విదారీగోక్షురక్షౌద్రమధుకం పాయయేత వా ||132|| క్షీరిణాం త్వక్కషాయేణ సుశీతేన చ సేచయేత్ | ఉపద్రవాన్ యథాదోషం విషఘ్నైరేవ సాధయేత్ ||133||

Adhikarana 52 (134) · Śloka 134

నస్యాంజనాభ్యంజనపానధూమం తథాఽవపీడం కవలగ్రహం చ | సంశోధనం చోభయతః ప్రగాఢం కుర్యాత్సిరామోక్షణమేవ చాత్ర ||134||

Adhikarana 53 (135) · Śloka 135

కీటదష్టవ్రణాన్ సర్వానహిదష్టవ్రణానపి | ఆదాహపాకాత్తాన్ సర్వాంచికిత్సేద్దుష్టవద్భిషగ్ ||135||

Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137

వినివృత్తే తతః శోఫే కర్ణికాపాతనం హితం | నింబపత్రం త్రివృద్దంతీ కుసుంభం కుసుమం మధు ||136|| గుగ్గులుః సైంధవం కిణ్వం వర్చః పారావతస్య చ | విషవృద్ధికరం చాన్నం హిత్వా సంభోజనం హితం ||137||

Adhikarana 55 (138) · Śloka 138

విషేభ్యః ఖలు సర్వేభ్యః కర్ణికామరుజాం స్థిరాం | ప్రచ్ఛయిత్వా మధూన్మిశ్రైః శోధనీయైరుపాచరేత్ ||138||

Adhikarana 56 (139) · Śloka 139

సప్తషష్ఠస్య కీటానాం శతస్యైతద్విభాగశః | దష్టలక్షణమాఖ్యాతం చికిత్సా చాప్యనంతరం ||139||

Adhikarana 57 (140) · Śloka 140

సవింశమధ్యాయశతమేతదుక్తం విభాగశః |140|

Adhikarana 58 (140) · Śloka 140

ఇహోద్దిష్టాననిర్దిష్టానర్థాన్ వక్ష్యామ్యథోత్తరే ||140||

Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143

సనాతనత్వాద్వేదానామక్షరత్వాత్తథైవ చ | తథా దృష్టఫలత్వాచ్చ హితత్వాదపి దేహినాం ||141|| వాక్సమూహార్థవిస్తారాత్ పూజితత్వాచ్చ దేహిభిః | చికిత్సితాత్ పుణ్యతమం న కించిదపి శుశ్రుమః ||142|| ఋషేరింద్రప్రభావస్యామృతయోనేర్భిషగ్గురోః | ధారయిత్వా తు విమలం మతం పరమసమ్మతం | ఉక్తాహారసమాచార ఇహ ప్రేత్య చ మోదతే ||143||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే కీటకల్పో నామాష్టమోఽధ్యాయః ||8|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం పంచమం కల్పస్థానం సమాప్తం |