7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂષિકકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

પૂર્વં શુક્રવિષા ઉક્તા મૂષિકા યે સમાસતઃ | નામલક્ષણભૈષજ્યૈરષ્ટાદશ નિબોધ મે ||૩|| લાલનઃ પુત્રકઃ કૃષ્ણો હંસિરશ્ચિક્વિ(ક્કિ)રસ્તથા | છુચ્છુન્દરોઽલસશ્ચૈવ કષાયદશનોઽપિ ચ ||૪|| કુલિઙ્ગશ્ચાજિતશ્ચૈવ ચપલઃ કપિલસ્તથા કોકિલોઽરુણસઞ્જ્ઞશ્ચ મહાકૃષ્ણસ્તથોન્દુરઃ ||૫|| શ્વેતેન મહતા સાર્ધં કપિલેનાખુના તથા | મૂષિકશ્ચ કપોતાભસ્તથૈવાષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ||૬||

તાનેવાષ્ટાદશભેદાન્ નિર્દિશન્નાહ- લાલન ઇત્યાદિ||૩-૬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રસ્પૃષ્ટૈઃ સ્પૃશન્તિ વા | નખદન્તાદિભિસ્તસ્મિન્ ગાત્રે રક્તં પ્રદુષ્યતિ ||૭||

નનુ `દષ્ટરૂપં સમાસોક્તં’ ઇતિ વક્ષ્યતિ તત્કથં શુક્રવિષત્વમેવેત્યાહ- શુક્રમિત્યાદિ| નખદન્તાદિભિરિત્યાદિશબ્દાત્ પુરીષમૂત્રાભ્યાં ચ; તથા ચાલમ્બાયને,- “શુક્રેણાથ પુરીષેણ મૂત્રેણાપિ નખૈસ્તથા| દંષ્ટ્રાભિર્વા ક્ષિપન્તીહ મૂષિકાઃ પઞ્ચધા વિષમ્”- ઇતિ| કસ્મિંશ્ચિત્તન્ત્રાન્તરે વિશેષોઽસ્તિ, તથા ચ,- “ગર્ભિણ્યા મૂષિકયા દષ્ટે અમ્લાદિદોહદઃ, ઋતુમત્યા દષ્ટે રક્તમેહનમાધ્માનં રતિશીલતા ચ” ઇત્યાદિ||૭||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

જાયન્તે ગ્રન્થયઃ શોફાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ | પીડકોપચયશ્ચોગ્રો વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ ||૮|| પર્વભેદો રુજસ્તીવ્રા મૂર્ચ્છાઽઙ્ગસદનં જ્વરઃ | દૌર્બલ્યમરુચિઃ શ્વાસો વમથુર્લોમહર્ષણમ્ ||૯|| દષ્ટરૂપં સમાસોક્તમેતદ્વ્યાસમતઃ શૃણુ |૧૦|

સામાન્યં મૂષિકદષ્ટલક્ષણમભિધાતુમાહ- જાયન્તે ગ્રન્થય ઇત્યાદિ| કર્ણિકા કમલમધ્યબીજકોશાકૃતિઃ| પર્વભેદઃ સન્ધેઃ સ્ફોટઃ| અઙ્ગસદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ||૮-૯||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

લાલાસ્રાવો લાલનેન હિક્કા છર્દિશ્ચ જાયતે ||૧૦|| તણ્ડુલીયકકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ |૧૧|

તેષાં વિશિષ્ટં લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચ નિર્દિશન્નાહ- લાલાસ્રાવ ઇત્યાદિ| લાલાસ્રાવચ્છર્દિહિક્કા વાતકોપજા ભવન્તિ| તણ્ડુલીયકકલ્કાદિકં વ્યાધિપ્રત્યનીકં ચિકિત્સિતં, દોષપ્રત્યનીકં તુ સામાન્યચિકિત્સિતોક્તં `તપ્તઘૃતેન દગ્ધ્વા વિસ્રાવયેદ્દંશં’ ઇત્યાદિકમ્; એવમન્યત્રાપિ વ્યાધિદોષપ્રત્યનીકં ચિકિત્સિતં સ્વયમૂહનીયં; પ્રતિમૂષિકોક્તં તુ ચિકિત્સિતં પ્રાયો વ્યાધિપ્રત્યનીકમેવ||૧૦||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

પુત્રકેણાઙ્ગસાદશ્ચ પાણ્ડુવર્ણશ્ચ જાયતે ||૧૧|| ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ | શિરીષેઙ્ગુદકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ ||૧૨||

પુત્રકેણાઙ્ગેત્યાદિ| આખુશાવકસન્નિભૈર્મૂષિકપુત્રકતુલ્યૈર્ગ્રન્થિભિરઙ્ગં ચીયતે વ્યાપ્યત ઇત્યર્થઃ| આખુશાવકનિભા ગ્રન્થયઃ સર્વમૂષિકદંશેષુ જાયન્તે વિશેષેણ પુત્રકદષ્ટે| નાગાર્જુનોઽત્રાહ,- “તેન દર્શયતે દષ્ટો વ્યક્તં મૂષિકપુત્રકાન્| એતત્ પુત્રકદષ્ટસ્ય વ્યક્તં ભવતિ લક્ષણમ્”- ઇતિ| `શિરીષેઙ્ગુદચૂર્ણં તુ’ ઇતિ પઠિત્વા ગયદાસઃ અનયોઃ પત્રચૂર્ણમિતિ વ્યાખ્યાનયતિ; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ `શિરીષફલકલ્કં તુ’ ઇતિ પઠતિ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

કૃષ્ણેન દંશે શોફોઽસૃક્છર્દિઃ પ્રાયશ્ચ દુર્દિને | શિરીષફલકુષ્ઠં તુ પિબેત્ કિંશુકભસ્મના ||૧૩||

કૃષ્ણેનેત્યાદિ| ગ્રન્થ્યાદીન્યત્રાપિ સામાન્યમૂષિકલક્ષણાનિ વિજ્ઞેયાનિ; એવં સર્વત્રોન્નેયમ્| પ્રાયશ્ચેતિ વચનાદન્યત્રાપ્યસૃક્ચ્છર્દિઃ| કિંશુકભસ્મના કિંશુકકુસુમભસ્મોદકેનેત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

હંસિરેણાન્નવિદ્વેષો જૃમ્ભા રોમ્ણાં ચ હર્ષણમ્ | પિબેદારગ્વધાદિં તુ સુવાન્તસ્તત્ર માનવઃ ||૧૪||

હંસિરેણેત્યાદિ| સુવાન્તઃ સુષ્ઠુ વાન્તઃ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

ચિક્વિ(ક્કિ)રેણ શિરોદુઃખં શોફો હિક્કા વમિસ્તથા | જાલિનીમદનાઙ્કોઠકષાયૈર્વામયેત્તુ તમ્ ||૧૫|| યવનાલર્ષભીક્ષારં બૃહત્યોશ્ચાત્ર દાપયેત્ |૧૬|

ચિક્વિરેણેત્યાદિ| જાલિની કોશાતકી, ઋષભી કપિકચ્છુઃ, બૃહત્યોશ્ચેતિ ચકારેણ ક્ષારમિત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્| ક્ષારશ્ચાત્ર ક્ષારોદકમ્| ગયદાસસ્તુ `જાલિનીમદનાઙ્કોઠ’ ઇત્યાદિસ્થાને `સુવાન્તો જાલિનીક્વાથૈઃ સારમઙ્કોઠજં પિબેત્’ ઇતિ પઠતિ ન યવનાલાદિ||૧૫||-

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

છુચ્છુન્દરેણ તૃટ્ છર્દિર્જ્વરો દૌર્બલ્યમેવ ચ ||૧૬|| ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ પૃષ્ઠશોફો ગન્ધાજ્ઞાનં વિસૂચિકા | ચવ્યં હરીતકી શુણ્ઠી વિડઙ્ગં પિપ્પલી મધુ ||૧૭|| અઙ્કોઠબીજં ચ તથા પિબેદત્ર વિષાપહમ્ |૧૮|

છુચ્છુન્દરેણેત્યાદિ| છુચ્છુન્દરદષ્ટલક્ષણં તચ્ચિકિત્સિતં ચ ગયદાસોઽન્યથા પઠતિ; યથા- “ભ્રમશ્છુચ્છુન્દરેણોગ્રો ગ્રીવાસ્તમ્ભો વિસૂચિકા| યવનાલર્ષભીક્ષારં બૃહત્યોશ્ચાત્ર દાપયેત્” ઇતિ||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

ગ્રીવાસ્તમ્ભોઽલસેનોર્ધ્વવાયુર્દંશે રુજા જ્વરઃ ||૧૮|| મહાગદં સસર્પિષ્કં લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ | નિદ્રા કષાયદન્તેન હૃચ્છોષઃ કાર્શ્યમેવ ચ ||૧૯|| ક્ષૌદ્રોપેતાઃ શિરીષસ્ય લિહ્યાત્ સારફલત્વચઃ | કુલિઙ્ગેન રુજઃ શોફો રાજ્યશ્ચ દંશમણ્ડલે ||૨૦|| સહે સસિન્ધુવારે ચ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકે |૨૧|

ગ્રીવાસ્તમ્ભ ઇત્યાદિ| સહે મુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણ્યૌ||૧૮-૨૦||-

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

અજિતેનાઙ્ગકૃષ્ણત્વં છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ હૃદ્ગ્રહઃ ||૨૧|| સ્નુક્ક્ષીરપિષ્ટાં પાલિન્દીં મઞ્જિષ્ઠાં મધુના લિહેત્ |૨૨|

અજિતેનેત્યાદિ| પાલિન્દી ત્રિવૃત્||૨૧||-

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

ચપલેન ભવેચ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ સહ તૃષ્ણયા ||૨૨|| ક્ષૌદ્રેણ ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ભદ્રકાષ્ઠજટાન્વિતામ્ |૨૩|

ચપલેનેત્યાદિ| ભદ્રકાષ્ઠં દેવદારુ, જટા જટામાંસી| `જટાન્વિતાં’ ઇત્યત્ર `ઘનાન્વિતામ્’ ઇતિ કેચિત્||૨૨||-

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

કપિલેન વ્રણે કોથો જ્વરો ગ્રન્થ્યુદ્ગમઃ સતૃટ્ ||૨૩|| લિહ્યાન્મધુયુતાં શ્વેતાં શ્વેતાં ચાપિ પુનર્નવામ્ | ગ્રન્થયઃ કોકિલેનોગ્રા જ્વરો દાહશ્ચ દારુણઃ ||૨૪|| વર્ષાભૂનીલિનીક્વાથકલ્કસિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્ |૨૫|

કપિલેનેત્યાદિ| કોથઃ પૂતિપ્રાદુર્ભાવઃ| શ્વેતાં શ્વેતસ્યન્દાં, `શ્વેતાં’ ઇત્યત્ર ગયદાસઃ `શ્રેષ્ઠાં’ ઇતિ પઠતિ||૨૩-૨૪||

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

અરુણેનાનિલઃ ક્રુદ્ધો વાતજાન્ કુરુતે ગદાન્ ||૨૫|| મહાકૃષ્ણેન પિત્તં ચ શ્વેતેન કફ એવ ચ | મહતા કપિલેનાસૃક્ કપોતેન ચતુષ્ટયમ્ ||૨૬|| ભવન્તિ ચૈષાં દંશેષુ ગ્રન્થિમણ્ડલકર્ણિકાઃ | પિડકોપચયશ્ચોગ્રઃ શોફશ્ચ ભૃશદારુણઃ ||૨૭|| દધિક્ષીરઘૃતપ્રસ્થાસ્ત્રયઃ પ્રત્યેકશો મતાઃ | કરઞ્જારગ્વધવ્યોષબૃહત્યંશુમતીસ્થિરાઃ ||૨૮|| નિષ્ક્વાથ્ય ચૈષાં ક્વાથસ્ય ચતુર્થોંઽશઃ પુનર્ભવેત્ | ત્રિવૃદ્ગોજ્યમૃતાવક્રસર્પગન્ધાઃ સમૃત્તિકાઃ ||૨૯|| કપિત્થદાડિમત્વક્ ચ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાઃ પ્રદાપયેત્ | તત્ સર્વમેકતઃ કૃત્વા શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ||૩૦|| પઞ્ચાનામરુણાદીનાં વિષમેતદ્વ્યપોહતિ | કાકાદનીકાકમાચ્યોઃ સ્વરસેષ્વથવા કૃતમ્ ||૩૧|| સિરાશ્ચ સ્રાવયેત્ પ્રાપ્તાઃ કુર્યાત્ સંશોધનાનિ ચ |૩૨|

દધ્યાદીનિ પ્રસ્થમાત્રાણિ, કરઞ્જાદિદ્રવ્યાણાં દ્વિપલિકં ભાગં, સલિલાઢકેન નિષ્ક્વાથ્ય, ક્વથિતં પ્રસ્થશેષં, તૈસ્ત્રિભિઃ પ્રસ્થૈઃ સહ સંયોજ્ય, ત્રિવૃન્મૂલાદિકલ્કપાદં ચ વિપચેત્; પક્વં ચ ઘૃતં વિરેચનં ભવતિ| અંશુમતી શાલપર્ણી, ગોજી ગોજિહ્વા, અમૃતા ગુડૂચી, વક્રં તગરં, સર્પગન્ધા સર્પચ્છત્રિકા| સમૃત્તિકાઃ સકૃષ્ણમૃત્તિકાઃ, `અહિમૃત્તિકા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, અત્રાહિમૃત્તિકા વલ્મીકમૃત્તિકા; `અગવૃત્તિકા’ ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ પઠતિ, તત્રાગવૃત્તિકા શલ્લકી| દ્વિતીયં ઘૃતમાહ- કાકાદનીત્યાદિ| કાકાદની કૃષ્ણશ્રીફલિકા, કૃતં સંસ્કૃતં, ઘૃતમિતિ શેષઃ| સિરા ઇત્યાદિ| પ્રાપ્તા યુક્તા મર્માનાશ્રિતાઃ| સંશોધનાનિ વમનાદીનિ નસ્યપર્યન્તાનિ, તાન્યપિ પ્રાપ્તાનિ; તેનાવમ્યાવિરેચ્યયોરવરોધઃ| અન્યે તુ વિષાતુરા અવમ્યા અપિ વમ્યા એવ, `એતેઽપ્યજીર્ણવ્યથિતા વામ્યા યે ચ વિષાતુરા’ ઇતિ||૨૫-૩૧||-

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

સર્વેષાં ચ વિધિઃ કાર્યો મૂષિકાણાં વિષેષ્વયમ્ ||૩૨||

અરુણાદ્યાશ્રિતં સિરાવ્યધાદિકં સામાન્યતઃ સર્વત્રાતિદિશન્નાહ- સર્વેષામિત્યાદિ| અયં વિધિઃ સિરાવ્યધાદિકઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ||૩૨||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

દગ્ધ્વા વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્ | શિરીષરજનીકુષ્ઠકુઙ્કુમૈરમૃતાયુતૈઃ ||૩૩||

દગ્ધ્વેત્યાદિ| દગ્ધ્વા `ઘૃતેનાગ્નિતપ્તેન’ ઇતિ શેષઃ| વિસ્રાવયેત્ પ્રચ્છન્નેન પ્રચ્છિતં દંશમ્| શિરીષાદિભિઃ કલ્કૈરાલેપયેત્| તથૈવ કેચિત્ પ્રચ્છિતં દંશં વિસ્રાવયેચ્છોણિતં શિરીષાદિકલ્કૈરાલેપયેચ્ચેત્યાહુઃ||૩૩||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

છર્દનં જાલિનીક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોઠયોરપિ ||૩૪||

શોધનં સૂત્રિતં દ્રવ્યૈર્વિવૃણ્વન્નાહ- છર્દનમિત્યાદિ| શુકાખ્યઃ ચર્મકારવટઃ||૩૪||-

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

શુકાખ્યાકોષવત્યોશ્ચ મૂલં મદન એવ ચ | દેવદાલીફલં ચૈવ દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્ | સર્વમૂષિકદષ્ટાનામેષ યોગઃ સુખાવહઃ ||૩૫|| ફલં વચા દેવદાલી કુષ્ઠં ગોભૂત્રપેષિતમ્ | પૂર્વકલ્પેન યોજ્યાઃ સ્યુઃ સર્વોન્દુરુવિષચ્છિદઃ ||૩૬||

અપરાવપિ વમનયોગાવાહ- શુકાખ્યેત્યાદિ| કોષવતી ઘોષકઃ| મૂલમિત્યત્ર ફલમિત્યન્યે| ફલમિત્યાદિ| પૂર્વકલ્પેન દધ્ના લેહમિત્યર્થઃ||૩૪-૩૬||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

વિરેચને ત્રિવૃદ્દન્તીત્રિફલાકલ્ક ઇષ્યતે |૩૭|

વિરેચનમાહ- વિરેચને ઇત્યાદિ| દન્તીસ્થાને કેચિન્નીલીં પઠન્તિ|૩૭|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ ||૩૭|| હિતસ્ત્રિકટુકાઢ્યશ્ચ ગોમયસ્વરસોઽઞ્જને |૩૮|

શિરોવિરેચને ઇત્યાદિ| સારઃ શિરીષસ્ય, ગયદાસસ્તુ શાલતમાલમધૂકાનામાહ| ફલાનિ ચેતિ શિરીષસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| ત્રિકટુકાઢ્યઃ ત્રિકટુકોત્કટ ઇત્યર્થઃ| એતચ્ચ યોગાન્તરમ્||૩૭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

કપિત્થગોમયરસૌ લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતૌ ||૩૮|| રસાઞ્જનહરિદ્રેન્દ્રયવકટ્વીષુ વા કૃતમ્ | પ્રાતઃ સાતિવિષં કલ્કં લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતમ્ ||૩૯|| તણ્ડુલીયકમૂલેષુ સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેન્નરઃ | આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પઞ્ચકાપિત્થમેવ વા ||૪૦||

સંશમનયોગાનાહ- કપિત્થેત્યાદિ| પ્રત્યેકં કપિત્થરસો ગોમયરસશ્ચ સમધુર્લેહઃ| રસાઞ્જનેત્યાદિ| કટ્વી કટુરોહિણી| તણ્ડુલીયકેત્યાદિ| કપિત્થફલમૂલપુષ્પત્વક્પત્રકલ્કકષાયસિદ્ધં પઞ્ચકાપિત્થં ઘૃતં સર્વમૂષિકવિષહરમ્||૩૮-૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

મૂષિકાણાં વિષં પ્રાયઃ કુપ્યત્યભ્રેષ્વનિર્હૃતમ્ | તત્રાપ્યેષ વિધિઃ કાર્યો યશ્ચ દૂષીવિષાપહઃ ||૪૧||

પ્રશાન્તકોપસ્યાપ્યવશ્યં વમનાદિશોધનં કરણીયમિતિ દર્શયન્નાહ- મૂષિકાણામિત્યાદિ| એષ વિધિઃ વમનવિરેચનશિરોવિરેચનનયનાઞ્જનાદિઃ| યશ્ચ દૂષીવિષાપહો વિધિઃ સોઽપ્યત્ર કાર્યઃ; એતેન દૂષીવિષતુલ્યતા મૂષિકવિષસ્યોક્તા||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

સ્થિરાણાં રુજતાં વાઽપિ વ્રણાનાં કર્ણિકાં ભિષક્ | પાટયિત્વા યથાદોષં વ્રણવચ્ચાપિ શોધયેત્ ||૪૨||

ઇદાનીમાખુવિષવ્રણે કર્ણિકા ભવન્તિ તથાઽન્યવિષદુષ્ટવ્રણેઽપિ, તચ્ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- સ્થિરાણામિત્યાદિ| સ્થૈર્યેણ કફાત્મકતા, રુજતામિત્યનેન વાતાત્મકતા વ્રણાનામુક્તા| કર્ણિકાં માંસકર્ણીકમ્| પાટયિત્વા વિદાર્ય, પાટયિત્વેત્યત્ર પાચયિત્વેતિ કેચિત્, પાતયિત્વેત્યપરે| લાલનપુત્રકાદિમૂષિકજાતિવિશેષજ્ઞાનં નાનાદેશીયલોકેભ્યોઽવગન્તવ્યમ્||૪૨||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

શ્વશૃગાલતરક્ષ્વૃક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાઽનિલઃ | શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સઞ્જ્ઞાં સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ ||૪૩|| તદા પ્રસ્રસ્તલાઙ્ગૂલહનુસ્કન્ધોઽતિલાલવાન્ | અત્યર્થબધિરોઽન્ધશ્ચ સોઽન્યોન્યમભિધાવતિ ||૪૪|| તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય દંષ્ટ્રિણા સવિષેણ તુ | સુપ્તતા જાયતે દંશે કૃષ્ણં ચાતિસ્રવત્યસૃક્ ||૪૫|| દિગ્ધવિદ્ધસ્ય લિઙ્ગેન પ્રાયશશ્ચોપલક્ષિતઃ |૪૬|

ઇદાનીં મૂષકસ્ય ચતુષ્પદજરાયુજહિંસ્રત્વસામાન્યાચ્છ્વાદીનાં વિષં લક્ષણચિકિત્સિતૈરુદ્દિશન્નાહ- શ્વશૃગાલતરક્ષ્વૃક્ષેત્યાદિ| શ્વા કુક્કુરઃ, શૃગાલઃ પ્રસિદ્ધઃ, તરક્ષુઃ મૃગશત્રુર્વ્યાઘ્રવિશેષઃ `જરખ’ ઇતિ લોકે, ઋક્ષો ભલ્લૂકોઽતિલોમશઃ `રીચ્છ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; આદિશબ્દાદ્વૃકચિત્રકાદયો હિંસ્રાઃ પશવો ગ્રાહ્યાઃ| શ્વાદીનાં યદાઽનિલો વાયુઃ શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટઃ સન્, સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતો સઞ્જ્ઞાવહસ્રોતોગતઃ, સઞ્જ્ઞાં સમ્યગ્જ્ઞાનં, મુષ્ણાતિ હરતિ| સમ્યગ્જ્ઞાનહરણાચ્ચ કીદૃશો ભવતીત્યાહ- તદેત્યાદિ| પ્રસ્રસ્તં સ્થાનચ્યુતં લાઙ્ગૂલં બાલધિર્મેહનં વા હનુઃ સ્કન્ધશ્ચ યસ્ય સઃ; પ્રસ્રસ્તશબ્દો લાઙ્ગૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ| અતિલાલવાન્ અતિશયેન લાલાસ્રાવયુક્તઃ| અત્યર્થબધિરોઽન્ધશ્ચ અતિશયેન બધિરોઽન્ધો વેત્યર્થઃ| અન્યોન્યમભિધાવતિ પરસ્પરં દષ્ટુમભિધાવતિ| હનુસ્કન્ધસ્થાને `ગલસ્કન્ધ ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| `પ્રમૂઢોઽન્યતમસ્તેષાં ખાદન્ વિપરિધાવતિ’ ઇતિ અત્ર ઉત્તરાર્ધં કેચિત્ પઠન્તિ| એષાં મધ્યેઽન્યતમ એકતમઃ પ્રમૂઢઃ સન્ ખાદન્ વિશેષેણ પરિધાવતિ| તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્યેત્યાદિ| તેન દંષ્ટ્રિણા સવિષેણોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય પુરુષસ્ય દંશે સુપ્તતા બાધિર્ય જાયતે| ઉપલક્ષિતો યુક્ત ઇત્યર્થઃ||૪૩-૪૫||-

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

યેન ચાપિ ભવેદ્દષ્ટસ્તસ્ય ચેષ્ટાં રુતં નરઃ ||૪૬|| બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણઃ ક્રિયાહીનો વિનશ્યતિ |૪૭|

અત્રૈવારિષ્ટમુદ્દિશન્નાહ- યેન ચાપિ ભવેદિત્યાદિ| ચેષ્ટા ક્રિયા, રુતં શબ્દઃ, બહુશઃ અનેકવારં, પ્રતિકુર્વાણઃ અનુકુર્વન્, ક્રિયાહીનઃ સ્વકીયકાયાદિવ્યાપારરહિતઃ||૪૬||-

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂપં યસ્તુ પશ્યતિ ||૪૭|| અપ્સુ વા યદિ વાઽઽદર્શેઽરિષ્ટં તસ્ય વિનિર્દિશેત્ |૪૮|

ઇદાનીમપરમપ્યરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- દંષ્ટ્રિણા યેનેત્યાદિ| તદ્દંષ્ટ્રિરૂપદર્શનમરિષ્ટં મરણલક્ષણમ્||૪૭||-

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

ત્રસ્યત્યકસ્માદ્યોઽભીક્ષ્ણં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાઽપિ વા જલમ્ ||૪૮|| જલત્રાસં તુ વિદ્યાત્તં રિષ્ટં તદપિ કીર્તિતમ્ |૪૯|

પુનરપરમપ્યરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- ત્રસ્યતીત્યાદિ| અકસ્માત્ જલત્રાસહેતું વિના| અપિશબ્દાચ્છ્રુત્વાઽપિ| જલત્રાસં જલત્રાસરોગં જાનીયાત્તસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| રિષ્ટમિત્યાદિ| તદપિ જલત્રસનમરિષ્ટં મરણલક્ષણં કીર્તિતં; એતચ્ચારિષ્ટં દષ્ટસ્ય, અદષ્ટે જલત્રસનારિષ્ટસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| અત્રાર્થે તન્ત્રાન્તરમ્,- “વ્યાધિતેન શ્વાદિના દષ્ટસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતશ્ચેતોવાહિનીર્ધમનીરનુપ્રવિશ્ય સઞ્જ્ઞાનાશમાપાદયતિ સદ્યઃ કાલાન્તરાદ્વા”; અવભૃતે વિશેષતઃ- “તતો નરઃ સ્પૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા જલં ત્રસ્યતિ, તસ્યાપિ તદરિષ્ટં જાનીયાત્” ઇતિ| ગયદાસસ્તુ `યદિ ત્રસ્યત્યદષ્ટોઽપિ’ ઇત્યાદિ પઠતિ||૪૮||-

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

અદષ્ટો વા જલત્રાસી ન કથઞ્ચન સિધ્યતિ ||૪૯|| પ્રસુપ્તોઽથોત્થિતો વાઽપિ સ્વસ્થસ્ત્રસ્તો ન સિધ્યતિ |૫૦|

એવમદષ્ટસ્યાપિ જલત્રાસોઽરિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ- અદષ્ટ ઇત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થે તન્ત્રાન્તરમ્,- “અદષ્ટસ્યાપિ જન્તોર્હિ જલત્રાસો ભવેદ્યદિ| તસ્ય રિષ્ટં હિ ભિષજો બ્રુવતે વિષચિન્તકાઃ” ઇતિ| જલં વિનાઽપિ જલત્રાસો જાયતે શ્લેષ્મસઞ્ચયાત્| તથા ચોક્તં,- “બુદ્ધિસ્થાનં યદા શ્લેષ્મા કેવલં પ્રતિપદ્યતે| તદા બુદ્ધૌ નિરુદ્ધાયાં શ્લેષ્મણાઽધિષ્ઠિતો નરઃ|જાગ્રત્ સુપ્તોઽથવાઽઽત્માનં મજ્જન્તમિવ મન્યતે| સલિલે ત્રસ્યતિ તદા જલત્રાસં તુ તં વિદુઃ|| શ્લેષ્મઘ્નં તત્ર કર્તવ્યં શોધનં શમનાનિ ચ| આહારસ્ય વિધાનેન યાવત્ સ પ્રકૃતિં વ્રજેત્”- ઇતિ| અયં જલત્રાસઃ કુપિતકફસ્ય ભવતીતિ રિષ્ટં ન ભવતિ, અત એવાત્ર ચિકિત્સોપદેશઃ, દષ્ટસ્ય તુ રિષ્ટમેવ| તથા સ્વસ્થસ્ય સુપ્તસ્ય જાગ્રતો વા જલમન્તરેણ ત્રાસોઽરિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ- પ્રસુપ્તોઽથોત્થિતો વાઽપીત્યાદિ||૪૯||-

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

દંશં વિસ્રાવ્ય તૈર્દષ્ટે સર્પિષા પરિદાહિતમ્ ||૫૦|| પ્રદિહ્યાદગદૈઃ, સર્પિઃ પુરાણં પાયયેત ચ | અર્કક્ષીરયુતં હ્યસ્ય દદ્યાચ્ચાપિ વિશોધનમ્ ||૫૧|| શ્વેતાં પુનર્નવાં ચાસ્ય દદ્યાદ્ધત્તૂરકાયુતામ્ | પલલં તિલતૈલં ચ રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ ||૫૨|| નિહન્તિ વિષમાલર્કં મેઘવૃન્દમિવાનિલઃ |૫૩|

ઇદાનીં ચિકિત્સાવસરઃ- દંશં વિસ્રાવ્યેત્યાદિ| વિસ્રાવ્ય નિષ્પીડનેન સ્રાવયિત્વા બીજભૂતસ્ય વિષસ્ય નાશનાર્થં, સર્પિષા દાહસ્તુ તચ્છેષનાશનાર્થમ્| અગદૈઃ મહાગદાદિભિઃ, પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| વિસ્રાવિતશોણિતસ્ય વાતશમનાર્થં બાહ્યમૌષધમુદ્દિશ્યાભ્યન્તરમુદ્દિશન્નાહ- સર્પિરિત્યાદિ| વિશોધનં વિશોધનદ્રવ્યં, તત્ર કફાધિક્યે વમનદ્રવ્યયુતં પિત્તાધિક્યે વિરેચનદ્રવ્યયુતમર્કક્ષીરં દદ્યાત્| જેજ્જટસ્તુ `અર્કક્ષીરં ઘૃતં વાઽસ્ય’ ઇતિ પઠતિ| અન્યે `દદ્યાચ્છીર્ષવિરેચનં’ ઇતિ પઠન્તિ| શ્વેતામિત્યાદિ|- શ્વેતામિતિ પુનર્નવાવિશેષણમ્; અન્યે શ્વેતાં કટભીમાહુઃ| ધત્તૂરકાયુતાં ધત્તૂરમૂલાન્વિતામ્| ગયી તુ `ધત્તૂરાર્ધસમાયુતામ્’ ઇતિ પઠિત્વા, ધત્તૂરમૂલસ્યાર્ધેન યુતામિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| અન્યે તુ ધત્તૂરફલસંયુતામિત્યાહુઃ||૫૦-૫૨||-

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

મૂલસ્ય શરપુઙ્ખાયાઃ કર્ષં ધત્તૂરકાર્ધિકમ્ ||૫૩|| તણ્ડુલોદકમાદાય પેષયેત્તણ્ડુલૈઃ સહ | ઉન્મત્તકસ્ય પત્રૈસ્તુ સંવેષ્ટ્યાપૂપકં પચેત્ ||૫૪|| ખાદેદૌષધકાલે તમલર્કવિષદૂષિતઃ | કરોતિ શ્વવિકારાંસ્તુ તસ્મિઞ્જીર્યતિ ચૌષધે ||૫૫|| વિકારાઃ શિશિરે યાપ્યા ગૃહે વારિવિવર્જિતે | તતઃ શાન્તવિકારસ્તુ સ્નાત્વા ચૈવાપરેઽહનિ ||૫૬|| શાલિષષ્ટિકયોર્ભક્તં ક્ષીરેણોષ્ણેન ભોજયેત્ | દિનત્રયે પઞ્ચમે વા વિધિરેષોઽર્ધમાત્રયા ||૫૭|| કર્તવ્યો ભિષજાઽવશ્યમલર્કવિષનાશનઃ | કુપ્યેત્ સ્વયં વિષં યસ્ય ન સ જીવતિ માનવઃ ||૫૮|| તસ્માત્ પ્રકોપયેદાશુ સ્વયં યાવત્ પ્રકુપ્યતિ |૫૯|

મૂલમિત્યાદિ| ધત્તૂરકાર્ધિકમિતિ ધત્તૂરકજટાયાઃ કર્ષાર્ધં દેયમ્| ઉન્મત્તકસ્ય પત્રૈસ્ત્વિત્યાદિ| ધત્તૂરકસ્ય સપ્ત પર્ણાનિ ગ્રાહ્યાણિ, તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્| તસ્ય ભક્ષિતસ્ય જરણકાલે યોગપ્રભવાદાતુરઃ કુક્કુરચેષ્ટા એવ કરોતિ| ઔષધપરિણતિકાલે યાંશ્ચ વિકારાનાતુરઃ કરોતિ તેષુ પ્રતીકારમાહ- વિકારા ઇત્યાદિ| વિકારા ઉન્મત્તશ્વાદિદષ્ટોત્પન્નાઃ| શિશિરે શીતલે વારિવિવર્જિતે ગૃહે યાપ્યાઃ શમનીયાઃ | તત ઇત્યાદિ| ક્ષીરેણોષ્ણેન ભોજયેદિતિ અન્નં ગવ્યેનાજ્યે(જે)ન વા ભોજયેદિતિ ગયદાસાચાર્યઃ| એષ વિધિઃ શ્વેતાં પુનર્નવામિત્યાદિકઃ| અર્ધમાત્રયા પ્રાગુક્તમાત્રાતઃ| કસ્માદેષ વિધિઃ કાર્યો દિનત્રયે પઞ્ચમે વેત્યાહ- કુપ્યેદિત્યાદિ||૫૩-૫૮||-

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

બીજરત્નૌષધીગર્ભૈઃ કુમ્ભૈઃ શીતામ્બુપૂરિતૈઃ ||૫૯|| સ્નાપયેત્તં નદીતીરે સમન્ત્રૈર્વા ચતુષ્પથે | બલિં નિવેદ્ય તત્રાપિ પિણ્યાકં પલલં દધિ ||૬૦|| માલ્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ માંસં પક્વામકં તથા | અલકાધિપતે યક્ષ સારમેયગણાધિપ ! ||૬૧|| અલર્કજુષ્ટમેતન્મે નિર્વિષં કુરુ માચિરાત્ |૬૨|

ઇદાનીમલર્કવિષે ભૂતાનુબન્ધો ભવતીતિ તચ્ચિકિત્સાર્થં સવિધિવૈદિકં મન્ત્રમુદ્દિશન્નાહ- બીજરત્નૌષધીત્યાદિ| તમલર્કજુષ્ટમ્ અલર્કવિષજુષ્ટમ્| પિણ્યાકઃ તિલખલી, પલલઃ સસ્નેહસ્તિલકલ્કઃ| અલકાયા નગર્યા અધિપતિઃ ધનદઃ, યક્ષો દેવયોનિઃ, સારમેયગણાધિપઃ કુક્કુરસમૂહપતિઃ, તસ્ય સમ્બોધને| અલકાધિપતિર્યક્ષ એવ સારમેયગણાધિપતિઃ| અલર્કં ઉન્મત્તકુક્કુરઃ||૫૯-૬૧||-

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

દદ્યાત્ સંશોધનં તીક્ષ્ણમેવં સ્નાતસ્ય દેહિનઃ ||૬૨|| અશુદ્ધસ્ય સુરૂઢેઽપિ વ્રણે કુપ્યતિ તદ્વિષમ્ |૬૩|

દદ્યાદિત્યાદિ||૬૨||-

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

શ્વાદયોઽભિહિતા વ્યાલા યેઽત્ર દંષ્ટ્રાવિષા મયા ||૬૩|| અતઃ કરોતિ દષ્ટસ્તુ તેષાં ચેષ્ટાં રુતં નરઃ | બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણો ન ચિરાન્મ્રિયતે ચ સઃ ||૬૪||

ઇદાનીમુન્મત્તશ્વાદિવિષં પ્રતિપાદયિતુમુન્મત્તવ્યાલાનામુન્મત્તતાસૂચકશ્વપ્રકારેણાભિહિતત્વમાહ- શ્વાદયોઽભિહિતા વ્યાલા ઇત્યાદિ| યેઽત્ર દંષ્ટ્રાવિષા વ્યાલાઃ તે શ્વાદયઃ શ્વપ્રકારા ઉન્મત્તશ્વસદૃશા મયા પ્રતિપાદિતાઃ, તે તુ વાતપિત્તપ્રકોપણદંશાસૃક્કૃષ્ણત્વેન પુરાણસર્પિઃપાનેન ચાનુમિતાઃ||૬૩-૬૪||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

નખદન્તક્ષતં વ્યાલૈર્યત્કૃતં તદ્વિમર્દયેત્ | સિઞ્ચેત્તૈલેન કોષ્ણેન તે હિ વાતપ્રકોપકાઃ ||૬૫||

ઉન્મત્તશ્વાદિચિકિત્સિતં સહેતુકં દર્શયન્નાહ- નખદન્તક્ષતમિત્યાદિ||૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને મૂષિકકલ્પો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતટીકાયાં કલ્પસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||