7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂષિકકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

પૂર્વં શુક્રવિષા ઉક્તા મૂષિકા યે સમાસતઃ | નામલક્ષણભૈષજ્યૈરષ્ટાદશ નિબોધ મે ||૩|| લાલનઃ પુત્રકઃ કૃષ્ણો હંસિરશ્ચિક્વિ(ક્કિ)રસ્તથા | છુચ્છુન્દરોઽલસશ્ચૈવ કષાયદશનોઽપિ ચ ||૪|| કુલિઙ્ગશ્ચાજિતશ્ચૈવ ચપલઃ કપિલસ્તથા કોકિલોઽરુણસઞ્જ્ઞશ્ચ મહાકૃષ્ણસ્તથોન્દુરઃ ||૫|| શ્વેતેન મહતા સાર્ધં કપિલેનાખુના તથા | મૂષિકશ્ચ કપોતાભસ્તથૈવાષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ||૬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રસ્પૃષ્ટૈઃ સ્પૃશન્તિ વા | નખદન્તાદિભિસ્તસ્મિન્ ગાત્રે રક્તં પ્રદુષ્યતિ ||૭||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

જાયન્તે ગ્રન્થયઃ શોફાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ | પીડકોપચયશ્ચોગ્રો વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ ||૮|| પર્વભેદો રુજસ્તીવ્રા મૂર્ચ્છાઽઙ્ગસદનં જ્વરઃ | દૌર્બલ્યમરુચિઃ શ્વાસો વમથુર્લોમહર્ષણમ્ ||૯|| દષ્ટરૂપં સમાસોક્તમેતદ્વ્યાસમતઃ શૃણુ |૧૦|

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

લાલાસ્રાવો લાલનેન હિક્કા છર્દિશ્ચ જાયતે ||૧૦|| તણ્ડુલીયકકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ |૧૧|

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

પુત્રકેણાઙ્ગસાદશ્ચ પાણ્ડુવર્ણશ્ચ જાયતે ||૧૧|| ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ | શિરીષેઙ્ગુદકલ્કં તુ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ ||૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

કૃષ્ણેન દંશે શોફોઽસૃક્છર્દિઃ પ્રાયશ્ચ દુર્દિને | શિરીષફલકુષ્ઠં તુ પિબેત્ કિંશુકભસ્મના ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

હંસિરેણાન્નવિદ્વેષો જૃમ્ભા રોમ્ણાં ચ હર્ષણમ્ | પિબેદારગ્વધાદિં તુ સુવાન્તસ્તત્ર માનવઃ ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

ચિક્વિ(ક્કિ)રેણ શિરોદુઃખં શોફો હિક્કા વમિસ્તથા | જાલિનીમદનાઙ્કોઠકષાયૈર્વામયેત્તુ તમ્ ||૧૫|| યવનાલર્ષભીક્ષારં બૃહત્યોશ્ચાત્ર દાપયેત્ |૧૬|

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

છુચ્છુન્દરેણ તૃટ્ છર્દિર્જ્વરો દૌર્બલ્યમેવ ચ ||૧૬|| ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ પૃષ્ઠશોફો ગન્ધાજ્ઞાનં વિસૂચિકા | ચવ્યં હરીતકી શુણ્ઠી વિડઙ્ગં પિપ્પલી મધુ ||૧૭|| અઙ્કોઠબીજં ચ તથા પિબેદત્ર વિષાપહમ્ |૧૮|

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

ગ્રીવાસ્તમ્ભોઽલસેનોર્ધ્વવાયુર્દંશે રુજા જ્વરઃ ||૧૮|| મહાગદં સસર્પિષ્કં લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકમ્ | નિદ્રા કષાયદન્તેન હૃચ્છોષઃ કાર્શ્યમેવ ચ ||૧૯|| ક્ષૌદ્રોપેતાઃ શિરીષસ્ય લિહ્યાત્ સારફલત્વચઃ | કુલિઙ્ગેન રુજઃ શોફો રાજ્યશ્ચ દંશમણ્ડલે ||૨૦|| સહે સસિન્ધુવારે ચ લિહ્યાત્તત્ર સમાક્ષિકે |૨૧|

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

અજિતેનાઙ્ગકૃષ્ણત્વં છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ હૃદ્ગ્રહઃ ||૨૧|| સ્નુક્ક્ષીરપિષ્ટાં પાલિન્દીં મઞ્જિષ્ઠાં મધુના લિહેત્ |૨૨|

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

ચપલેન ભવેચ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચ સહ તૃષ્ણયા ||૨૨|| ક્ષૌદ્રેણ ત્રિફલાં લિહ્યાદ્ભદ્રકાષ્ઠજટાન્વિતામ્ |૨૩|

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

કપિલેન વ્રણે કોથો જ્વરો ગ્રન્થ્યુદ્ગમઃ સતૃટ્ ||૨૩|| લિહ્યાન્મધુયુતાં શ્વેતાં શ્વેતાં ચાપિ પુનર્નવામ્ | ગ્રન્થયઃ કોકિલેનોગ્રા જ્વરો દાહશ્ચ દારુણઃ ||૨૪|| વર્ષાભૂનીલિનીક્વાથકલ્કસિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્ |૨૫|

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

અરુણેનાનિલઃ ક્રુદ્ધો વાતજાન્ કુરુતે ગદાન્ ||૨૫|| મહાકૃષ્ણેન પિત્તં ચ શ્વેતેન કફ એવ ચ | મહતા કપિલેનાસૃક્ કપોતેન ચતુષ્ટયમ્ ||૨૬|| ભવન્તિ ચૈષાં દંશેષુ ગ્રન્થિમણ્ડલકર્ણિકાઃ | પિડકોપચયશ્ચોગ્રઃ શોફશ્ચ ભૃશદારુણઃ ||૨૭|| દધિક્ષીરઘૃતપ્રસ્થાસ્ત્રયઃ પ્રત્યેકશો મતાઃ | કરઞ્જારગ્વધવ્યોષબૃહત્યંશુમતીસ્થિરાઃ ||૨૮|| નિષ્ક્વાથ્ય ચૈષાં ક્વાથસ્ય ચતુર્થોંઽશઃ પુનર્ભવેત્ | ત્રિવૃદ્ગોજ્યમૃતાવક્રસર્પગન્ધાઃ સમૃત્તિકાઃ ||૨૯|| કપિત્થદાડિમત્વક્ ચ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાઃ પ્રદાપયેત્ | તત્ સર્વમેકતઃ કૃત્વા શનૈર્મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ||૩૦|| પઞ્ચાનામરુણાદીનાં વિષમેતદ્વ્યપોહતિ | કાકાદનીકાકમાચ્યોઃ સ્વરસેષ્વથવા કૃતમ્ ||૩૧|| સિરાશ્ચ સ્રાવયેત્ પ્રાપ્તાઃ કુર્યાત્ સંશોધનાનિ ચ |૩૨|

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

સર્વેષાં ચ વિધિઃ કાર્યો મૂષિકાણાં વિષેષ્વયમ્ ||૩૨||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

દગ્ધ્વા વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્ | શિરીષરજનીકુષ્ઠકુઙ્કુમૈરમૃતાયુતૈઃ ||૩૩||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

છર્દનં જાલિનીક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોઠયોરપિ ||૩૪||

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

શુકાખ્યાકોષવત્યોશ્ચ મૂલં મદન એવ ચ | દેવદાલીફલં ચૈવ દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્ | સર્વમૂષિકદષ્ટાનામેષ યોગઃ સુખાવહઃ ||૩૫|| ફલં વચા દેવદાલી કુષ્ઠં ગોભૂત્રપેષિતમ્ | પૂર્વકલ્પેન યોજ્યાઃ સ્યુઃ સર્વોન્દુરુવિષચ્છિદઃ ||૩૬||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

વિરેચને ત્રિવૃદ્દન્તીત્રિફલાકલ્ક ઇષ્યતે |૩૭|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ ||૩૭|| હિતસ્ત્રિકટુકાઢ્યશ્ચ ગોમયસ્વરસોઽઞ્જને |૩૮|

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

કપિત્થગોમયરસૌ લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતૌ ||૩૮|| રસાઞ્જનહરિદ્રેન્દ્રયવકટ્વીષુ વા કૃતમ્ | પ્રાતઃ સાતિવિષં કલ્કં લિહ્યાન્માક્ષિકસંયુતમ્ ||૩૯|| તણ્ડુલીયકમૂલેષુ સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેન્નરઃ | આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પઞ્ચકાપિત્થમેવ વા ||૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

મૂષિકાણાં વિષં પ્રાયઃ કુપ્યત્યભ્રેષ્વનિર્હૃતમ્ | તત્રાપ્યેષ વિધિઃ કાર્યો યશ્ચ દૂષીવિષાપહઃ ||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

સ્થિરાણાં રુજતાં વાઽપિ વ્રણાનાં કર્ણિકાં ભિષક્ | પાટયિત્વા યથાદોષં વ્રણવચ્ચાપિ શોધયેત્ ||૪૨||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

શ્વશૃગાલતરક્ષ્વૃક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાઽનિલઃ | શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સઞ્જ્ઞાં સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ ||૪૩|| તદા પ્રસ્રસ્તલાઙ્ગૂલહનુસ્કન્ધોઽતિલાલવાન્ | અત્યર્થબધિરોઽન્ધશ્ચ સોઽન્યોન્યમભિધાવતિ ||૪૪|| તેનોન્મત્તેન દષ્ટસ્ય દંષ્ટ્રિણા સવિષેણ તુ | સુપ્તતા જાયતે દંશે કૃષ્ણં ચાતિસ્રવત્યસૃક્ ||૪૫|| દિગ્ધવિદ્ધસ્ય લિઙ્ગેન પ્રાયશશ્ચોપલક્ષિતઃ |૪૬|

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

યેન ચાપિ ભવેદ્દષ્ટસ્તસ્ય ચેષ્ટાં રુતં નરઃ ||૪૬|| બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણઃ ક્રિયાહીનો વિનશ્યતિ |૪૭|

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

દંષ્ટ્રિણા યેન દષ્ટશ્ચ તદ્રૂપં યસ્તુ પશ્યતિ ||૪૭|| અપ્સુ વા યદિ વાઽઽદર્શેઽરિષ્ટં તસ્ય વિનિર્દિશેત્ |૪૮|

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

ત્રસ્યત્યકસ્માદ્યોઽભીક્ષ્ણં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાઽપિ વા જલમ્ ||૪૮|| જલત્રાસં તુ વિદ્યાત્તં રિષ્ટં તદપિ કીર્તિતમ્ |૪૯|

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

અદષ્ટો વા જલત્રાસી ન કથઞ્ચન સિધ્યતિ ||૪૯|| પ્રસુપ્તોઽથોત્થિતો વાઽપિ સ્વસ્થસ્ત્રસ્તો ન સિધ્યતિ |૫૦|

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

દંશં વિસ્રાવ્ય તૈર્દષ્ટે સર્પિષા પરિદાહિતમ્ ||૫૦|| પ્રદિહ્યાદગદૈઃ, સર્પિઃ પુરાણં પાયયેત ચ | અર્કક્ષીરયુતં હ્યસ્ય દદ્યાચ્ચાપિ વિશોધનમ્ ||૫૧|| શ્વેતાં પુનર્નવાં ચાસ્ય દદ્યાદ્ધત્તૂરકાયુતામ્ | પલલં તિલતૈલં ચ રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ ||૫૨|| નિહન્તિ વિષમાલર્કં મેઘવૃન્દમિવાનિલઃ |૫૩|

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

મૂલસ્ય શરપુઙ્ખાયાઃ કર્ષં ધત્તૂરકાર્ધિકમ્ ||૫૩|| તણ્ડુલોદકમાદાય પેષયેત્તણ્ડુલૈઃ સહ | ઉન્મત્તકસ્ય પત્રૈસ્તુ સંવેષ્ટ્યાપૂપકં પચેત્ ||૫૪|| ખાદેદૌષધકાલે તમલર્કવિષદૂષિતઃ | કરોતિ શ્વવિકારાંસ્તુ તસ્મિઞ્જીર્યતિ ચૌષધે ||૫૫|| વિકારાઃ શિશિરે યાપ્યા ગૃહે વારિવિવર્જિતે | તતઃ શાન્તવિકારસ્તુ સ્નાત્વા ચૈવાપરેઽહનિ ||૫૬|| શાલિષષ્ટિકયોર્ભક્તં ક્ષીરેણોષ્ણેન ભોજયેત્ | દિનત્રયે પઞ્ચમે વા વિધિરેષોઽર્ધમાત્રયા ||૫૭|| કર્તવ્યો ભિષજાઽવશ્યમલર્કવિષનાશનઃ | કુપ્યેત્ સ્વયં વિષં યસ્ય ન સ જીવતિ માનવઃ ||૫૮|| તસ્માત્ પ્રકોપયેદાશુ સ્વયં યાવત્ પ્રકુપ્યતિ |૫૯|

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

બીજરત્નૌષધીગર્ભૈઃ કુમ્ભૈઃ શીતામ્બુપૂરિતૈઃ ||૫૯|| સ્નાપયેત્તં નદીતીરે સમન્ત્રૈર્વા ચતુષ્પથે | બલિં નિવેદ્ય તત્રાપિ પિણ્યાકં પલલં દધિ ||૬૦|| માલ્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ માંસં પક્વામકં તથા | અલકાધિપતે યક્ષ સારમેયગણાધિપ ! ||૬૧|| અલર્કજુષ્ટમેતન્મે નિર્વિષં કુરુ માચિરાત્ |૬૨|

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

દદ્યાત્ સંશોધનં તીક્ષ્ણમેવં સ્નાતસ્ય દેહિનઃ ||૬૨|| અશુદ્ધસ્ય સુરૂઢેઽપિ વ્રણે કુપ્યતિ તદ્વિષમ્ |૬૩|

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

શ્વાદયોઽભિહિતા વ્યાલા યેઽત્ર દંષ્ટ્રાવિષા મયા ||૬૩|| અતઃ કરોતિ દષ્ટસ્તુ તેષાં ચેષ્ટાં રુતં નરઃ | બહુશઃ પ્રતિકુર્વાણો ન ચિરાન્મ્રિયતે ચ સઃ ||૬૪||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

નખદન્તક્ષતં વ્યાલૈર્યત્કૃતં તદ્વિમર્દયેત્ | સિઞ્ચેત્તૈલેન કોષ્ણેન તે હિ વાતપ્રકોપકાઃ ||૬૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને મૂષિકકલ્પો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||