Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mūṣikakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
7. mūṣikakalpaḥ
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
pūrvaṁ śukraviṣā uktā mūṣikā yē samāsataḥ | nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa nibōdha mē ||3|| lālanaḥ putrakaḥ kr̥ṣṇō haṁsiraścikvi(kki)rastathā | chucchundarō'lasaścaiva kaṣāyadaśanō'pi ca ||4|| kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā kōkilō'ruṇasañjñaśca mahākr̥ṣṇastathōnduraḥ ||5|| śvētēna mahatā sārdhaṁ kapilēnākhunā tathā | mūṣikaśca kapōtābhastathaivāṣṭādaśa smr̥tāḥ ||6||
View original
पूर्वं शुक्रविषा उक्ता मूषिका ये समासतः | नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध मे ||३|| लालनः पुत्रकः कृष्णो हंसिरश्चिक्वि(क्कि)रस्तथा | छुच्छुन्दरोऽलसश्चैव कषायदशनोऽपि च ||४|| कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा कोकिलोऽरुणसञ्ज्ञश्च महाकृष्णस्तथोन्दुरः ||५|| श्वेतेन महता सार्धं कपिलेनाखुना तथा | मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः ||६||
🔊 Audio coming soon
tānēvāṣṭādaśabhēdān nirdiśannāha- lālana ityādi||3-6||
Adhikarana 3 (7) · Śloka 7
śukraṁ patati yatraiṣāṁ śukraspr̥ṣṭaiḥ spr̥śanti vā | nakhadantādibhistasmin gātrē raktaṁ praduṣyati ||7||
View original
शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रस्पृष्टैः स्पृशन्ति वा | नखदन्तादिभिस्तस्मिन् गात्रे रक्तं प्रदुष्यति ||७||
🔊 Audio coming soon
nanu `daṣṭarūpaṁ samāsōktaṁ’ iti vakṣyati tatkathaṁ śukraviṣatvamēvētyāha- śukramityādi| nakhadantādibhirityādiśabdāt purīṣamūtrābhyāṁ ca; tathā cālambāyanē,- “śukrēṇātha purīṣēṇa mūtrēṇāpi nakhaistathā| daṁṣṭrābhirvā kṣipantīha mūṣikāḥ pañcadhā viṣam”- iti| kasmiṁścittantrāntarē viśēṣō'sti, tathā ca,- “garbhiṇyā mūṣikayā daṣṭē amlādidōhadaḥ, r̥tumatyā daṣṭē raktamēhanamādhmānaṁ ratiśīlatā ca” ityādi||7||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10
jāyantē granthayaḥ śōphāḥ karṇikā maṇḍalāni ca | pīḍakōpacayaścōgrō visarpāḥ kiṭibhāni ca ||8|| parvabhēdō rujastīvrā mūrcchā'ṅgasadanaṁ jvaraḥ | daurbalyamaruciḥ śvāsō vamathurlōmaharṣaṇam ||9|| daṣṭarūpaṁ samāsōktamētadvyāsamataḥ śr̥ṇu |10|
View original
जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च | पीडकोपचयश्चोग्रो विसर्पाः किटिभानि च ||८|| पर्वभेदो रुजस्तीव्रा मूर्च्छाऽङ्गसदनं ज्वरः | दौर्बल्यमरुचिः श्वासो वमथुर्लोमहर्षणम् ||९|| दष्टरूपं समासोक्तमेतद्व्यासमतः शृणु |१०|
🔊 Audio coming soon
sāmānyaṁ mūṣikadaṣṭalakṣaṇamabhidhātumāha- jāyantē granthaya ityādi| karṇikā kamalamadhyabījakōśākr̥tiḥ| parvabhēdaḥ sandhēḥ sphōṭaḥ| aṅgasadanam aṅgaglāniḥ||8-9||-
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
lālāsrāvō lālanēna hikkā chardiśca jāyatē ||10|| taṇḍulīyakakalkaṁ tu lihyāttatra samākṣikam |11|
View original
लालास्रावो लालनेन हिक्का छर्दिश्च जायते ||१०|| तण्डुलीयककल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् |११|
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ viśiṣṭaṁ lakṣaṇaṁ cikitsitaṁ ca nirdiśannāha- lālāsrāva ityādi| lālāsrāvacchardihikkā vātakōpajā bhavanti| taṇḍulīyakakalkādikaṁ vyādhipratyanīkaṁ cikitsitaṁ, dōṣapratyanīkaṁ tu sāmānyacikitsitōktaṁ `taptaghr̥tēna dagdhvā visrāvayēddaṁśaṁ’ ityādikam; ēvamanyatrāpi vyādhidōṣapratyanīkaṁ cikitsitaṁ svayamūhanīyaṁ; pratimūṣikōktaṁ tu cikitsitaṁ prāyō vyādhipratyanīkamēva||10||-
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
putrakēṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyatē ||11|| cīyatē granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ | śirīṣēṅgudakalkaṁ tu lihyāttatra samākṣikam ||12||
View original
पुत्रकेणाङ्गसादश्च पाण्डुवर्णश्च जायते ||११|| चीयते ग्रन्थिभिश्चाङ्गमाखुशावकसन्निभैः | शिरीषेङ्गुदकल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
putrakēṇāṅgētyādi| ākhuśāvakasannibhairmūṣikaputrakatulyairgranthibhiraṅgaṁ cīyatē vyāpyata ityarthaḥ| ākhuśāvakanibhā granthayaḥ sarvamūṣikadaṁśēṣu jāyantē viśēṣēṇa putrakadaṣṭē| nāgārjunō'trāha,- “tēna darśayatē daṣṭō vyaktaṁ mūṣikaputrakān| ētat putrakadaṣṭasya vyaktaṁ bhavati lakṣaṇam”- iti| `śirīṣēṅgudacūrṇaṁ tu’ iti paṭhitvā gayadāsaḥ anayōḥ patracūrṇamiti vyākhyānayati; jējjaṭācāryastu `śirīṣaphalakalkaṁ tu’ iti paṭhati||11-12||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
kr̥ṣṇēna daṁśē śōphō'sr̥kchardiḥ prāyaśca durdinē | śirīṣaphalakuṣṭhaṁ tu pibēt kiṁśukabhasmanā ||13||
View original
कृष्णेन दंशे शोफोऽसृक्छर्दिः प्रायश्च दुर्दिने | शिरीषफलकुष्ठं तु पिबेत् किंशुकभस्मना ||१३||
🔊 Audio coming soon
kr̥ṣṇēnētyādi| granthyādīnyatrāpi sāmānyamūṣikalakṣaṇāni vijñēyāni; ēvaṁ sarvatrōnnēyam| prāyaścēti vacanādanyatrāpyasr̥kcchardiḥ| kiṁśukabhasmanā kiṁśukakusumabhasmōdakēnētyarthaḥ||13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
haṁsirēṇānnavidvēṣō jr̥mbhā rōmṇāṁ ca harṣaṇam | pibēdāragvadhādiṁ tu suvāntastatra mānavaḥ ||14||
View original
हंसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भा रोम्णां च हर्षणम् | पिबेदारग्वधादिं तु सुवान्तस्तत्र मानवः ||१४||
🔊 Audio coming soon
haṁsirēṇētyādi| suvāntaḥ suṣṭhu vāntaḥ||14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 16
cikvi(kki)rēṇa śirōduḥkhaṁ śōphō hikkā vamistathā | jālinīmadanāṅkōṭhakaṣāyairvāmayēttu tam ||15|| yavanālarṣabhīkṣāraṁ br̥hatyōścātra dāpayēt |16|
View original
चिक्वि(क्कि)रेण शिरोदुःखं शोफो हिक्का वमिस्तथा | जालिनीमदनाङ्कोठकषायैर्वामयेत्तु तम् ||१५|| यवनालर्षभीक्षारं बृहत्योश्चात्र दापयेत् |१६|
🔊 Audio coming soon
cikvirēṇētyādi| jālinī kōśātakī, r̥ṣabhī kapikacchuḥ, br̥hatyōścēti cakārēṇa kṣāramityatrāpi sambandhanīyam| kṣāraścātra kṣārōdakam| gayadāsastu `jālinīmadanāṅkōṭha’ ityādisthānē `suvāntō jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkōṭhajaṁ pibēt’ iti paṭhati na yavanālādi||15||-
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18
chucchundarēṇa tr̥ṭ chardirjvarō daurbalyamēva ca ||16|| grīvāstambhaḥ pr̥ṣṭhaśōphō gandhājñānaṁ visūcikā | cavyaṁ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṁ pippalī madhu ||17|| aṅkōṭhabījaṁ ca tathā pibēdatra viṣāpaham |18|
View original
छुच्छुन्दरेण तृट् छर्दिर्ज्वरो दौर्बल्यमेव च ||१६|| ग्रीवास्तम्भः पृष्ठशोफो गन्धाज्ञानं विसूचिका | चव्यं हरीतकी शुण्ठी विडङ्गं पिप्पली मधु ||१७|| अङ्कोठबीजं च तथा पिबेदत्र विषापहम् |१८|
🔊 Audio coming soon
chucchundarēṇētyādi| chucchundaradaṣṭalakṣaṇaṁ taccikitsitaṁ ca gayadāsō'nyathā paṭhati; yathā- “bhramaśchucchundarēṇōgrō grīvāstambhō visūcikā| yavanālarṣabhīkṣāraṁ br̥hatyōścātra dāpayēt” iti||16-17||-
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
grīvāstambhō'lasēnōrdhvavāyurdaṁśē rujā jvaraḥ ||18|| mahāgadaṁ sasarpiṣkaṁ lihyāttatra samākṣikam | nidrā kaṣāyadantēna hr̥cchōṣaḥ kārśyamēva ca ||19|| kṣaudrōpētāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ | kuliṅgēna rujaḥ śōphō rājyaśca daṁśamaṇḍalē ||20|| sahē sasindhuvārē ca lihyāttatra samākṣikē |21|
View original
ग्रीवास्तम्भोऽलसेनोर्ध्ववायुर्दंशे रुजा ज्वरः ||१८|| महागदं ससर्पिष्कं लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् | निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कार्श्यमेव च ||१९|| क्षौद्रोपेताः शिरीषस्य लिह्यात् सारफलत्वचः | कुलिङ्गेन रुजः शोफो राज्यश्च दंशमण्डले ||२०|| सहे ससिन्धुवारे च लिह्यात्तत्र समाक्षिके |२१|
🔊 Audio coming soon
grīvāstambha ityādi| sahē mudgaparṇīmāṣaparṇyau||18-20||-
Adhikarana 12 (21) · Śloka 22
ajitēnāṅgakr̥ṣṇatvaṁ chardirmūrcchā ca hr̥dgrahaḥ ||21|| snukkṣīrapiṣṭāṁ pālindīṁ mañjiṣṭhāṁ madhunā lihēt |22|
View original
अजितेनाङ्गकृष्णत्वं छर्दिर्मूर्च्छा च हृद्ग्रहः ||२१|| स्नुक्क्षीरपिष्टां पालिन्दीं मञ्जिष्ठां मधुना लिहेत् |२२|
🔊 Audio coming soon
ajitēnētyādi| pālindī trivr̥t||21||-
Adhikarana 13 (22) · Śloka 23
capalēna bhavēcchardirmūrcchā ca saha tr̥ṣṇayā ||22|| kṣaudrēṇa triphalāṁ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām |23|
View original
चपलेन भवेच्छर्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया ||२२|| क्षौद्रेण त्रिफलां लिह्याद्भद्रकाष्ठजटान्विताम् |२३|
🔊 Audio coming soon
capalēnētyādi| bhadrakāṣṭhaṁ dēvadāru, jaṭā jaṭāmāṁsī| `jaṭānvitāṁ’ ityatra `ghanānvitām’ iti kēcit||22||-
Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25
kapilēna vraṇē kōthō jvarō granthyudgamaḥ satr̥ṭ ||23|| lihyānmadhuyutāṁ śvētāṁ śvētāṁ cāpi punarnavām | granthayaḥ kōkilēnōgrā jvarō dāhaśca dāruṇaḥ ||24|| varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṁ ghr̥taṁ pibēt |25|
View original
कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमः सतृट् ||२३|| लिह्यान्मधुयुतां श्वेतां श्वेतां चापि पुनर्नवाम् | ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः ||२४|| वर्षाभूनीलिनीक्वाथकल्कसिद्धं घृतं पिबेत् |२५|
🔊 Audio coming soon
kapilēnētyādi| kōthaḥ pūtiprādurbhāvaḥ| śvētāṁ śvētasyandāṁ, `śvētāṁ’ ityatra gayadāsaḥ `śrēṣṭhāṁ’ iti paṭhati||23-24||
Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32
aruṇēnānilaḥ kruddhō vātajān kurutē gadān ||25|| mahākr̥ṣṇēna pittaṁ ca śvētēna kapha ēva ca | mahatā kapilēnāsr̥k kapōtēna catuṣṭayam ||26|| bhavanti caiṣāṁ daṁśēṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ | piḍakōpacayaścōgraḥ śōphaśca bhr̥śadāruṇaḥ ||27|| dadhikṣīraghr̥taprasthāstrayaḥ pratyēkaśō matāḥ | karañjāragvadhavyōṣabr̥hatyaṁśumatīsthirāḥ ||28|| niṣkvāthya caiṣāṁ kvāthasya caturthōṁ'śaḥ punarbhavēt | trivr̥dgōjyamr̥tāvakrasarpagandhāḥ samr̥ttikāḥ ||29|| kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ pradāpayēt | tat sarvamēkataḥ kr̥tvā śanairmr̥dvagninā pacēt ||30|| pañcānāmaruṇādīnāṁ viṣamētadvyapōhati | kākādanīkākamācyōḥ svarasēṣvathavā kr̥tam ||31|| sirāśca srāvayēt prāptāḥ kuryāt saṁśōdhanāni ca |32|
View original
अरुणेनानिलः क्रुद्धो वातजान् कुरुते गदान् ||२५|| महाकृष्णेन पित्तं च श्वेतेन कफ एव च | महता कपिलेनासृक् कपोतेन चतुष्टयम् ||२६|| भवन्ति चैषां दंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्णिकाः | पिडकोपचयश्चोग्रः शोफश्च भृशदारुणः ||२७|| दधिक्षीरघृतप्रस्थास्त्रयः प्रत्येकशो मताः | करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीस्थिराः ||२८|| निष्क्वाथ्य चैषां क्वाथस्य चतुर्थोंऽशः पुनर्भवेत् | त्रिवृद्गोज्यमृतावक्रसर्पगन्धाः समृत्तिकाः ||२९|| कपित्थदाडिमत्वक् च श्लक्ष्णपिष्टाः प्रदापयेत् | तत् सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ||३०|| पञ्चानामरुणादीनां विषमेतद्व्यपोहति | काकादनीकाकमाच्योः स्वरसेष्वथवा कृतम् ||३१|| सिराश्च स्रावयेत् प्राप्ताः कुर्यात् संशोधनानि च |३२|
🔊 Audio coming soon
dadhyādīni prasthamātrāṇi, karañjādidravyāṇāṁ dvipalikaṁ bhāgaṁ, salilāḍhakēna niṣkvāthya, kvathitaṁ prasthaśēṣaṁ, taistribhiḥ prasthaiḥ saha saṁyōjya, trivr̥nmūlādikalkapādaṁ ca vipacēt; pakvaṁ ca ghr̥taṁ virēcanaṁ bhavati| aṁśumatī śālaparṇī, gōjī gōjihvā, amr̥tā guḍūcī, vakraṁ tagaraṁ, sarpagandhā sarpacchatrikā| samr̥ttikāḥ sakr̥ṣṇamr̥ttikāḥ, `ahimr̥ttikā’ iti kēcit paṭhanti, atrāhimr̥ttikā valmīkamr̥ttikā; `agavr̥ttikā’ iti jējjaṭācāryaḥ paṭhati, tatrāgavr̥ttikā śallakī| dvitīyaṁ ghr̥tamāha- kākādanītyādi| kākādanī kr̥ṣṇaśrīphalikā, kr̥taṁ saṁskr̥taṁ, ghr̥tamiti śēṣaḥ| sirā ityādi| prāptā yuktā marmānāśritāḥ| saṁśōdhanāni vamanādīni nasyaparyantāni, tānyapi prāptāni; tēnāvamyāvirēcyayōravarōdhaḥ| anyē tu viṣāturā avamyā api vamyā ēva, `ētē'pyajīrṇavyathitā vāmyā yē ca viṣāturā’ iti||25-31||-
Adhikarana 16 (32) · Śloka 32
sarvēṣāṁ ca vidhiḥ kāryō mūṣikāṇāṁ viṣēṣvayam ||32||
View original
सर्वेषां च विधिः कार्यो मूषिकाणां विषेष्वयम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
aruṇādyāśritaṁ sirāvyadhādikaṁ sāmānyataḥ sarvatrātidiśannāha- sarvēṣāmityādi| ayaṁ vidhiḥ sirāvyadhādikaḥ kartavya ityarthaḥ||32||
Adhikarana 17 (33) · Śloka 33
dagdhvā visrāvayēddaṁśaṁ pracchitaṁ ca pralēpayēt | śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamr̥tāyutaiḥ ||33||
View original
दग्ध्वा विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत् | शिरीषरजनीकुष्ठकुङ्कुमैरमृतायुतैः ||३३||
🔊 Audio coming soon
dagdhvētyādi| dagdhvā `ghr̥tēnāgnitaptēna’ iti śēṣaḥ| visrāvayēt pracchannēna pracchitaṁ daṁśam| śirīṣādibhiḥ kalkairālēpayēt| tathaiva kēcit pracchitaṁ daṁśaṁ visrāvayēcchōṇitaṁ śirīṣādikalkairālēpayēccētyāhuḥ||33||
Adhikarana 18 (34) · Śloka 34
chardanaṁ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkōṭhayōrapi ||34||
View original
छर्दनं जालिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोठयोरपि ||३४||
🔊 Audio coming soon
śōdhanaṁ sūtritaṁ dravyairvivr̥ṇvannāha- chardanamityādi| śukākhyaḥ carmakāravaṭaḥ||34||-
Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36
śukākhyākōṣavatyōśca mūlaṁ madana ēva ca | dēvadālīphalaṁ caiva dadhnā pītvā viṣaṁ vamēt | sarvamūṣikadaṣṭānāmēṣa yōgaḥ sukhāvahaḥ ||35|| phalaṁ vacā dēvadālī kuṣṭhaṁ gōbhūtrapēṣitam | pūrvakalpēna yōjyāḥ syuḥ sarvōnduruviṣacchidaḥ ||36||
View original
शुकाख्याकोषवत्योश्च मूलं मदन एव च | देवदालीफलं चैव दध्ना पीत्वा विषं वमेत् | सर्वमूषिकदष्टानामेष योगः सुखावहः ||३५|| फलं वचा देवदाली कुष्ठं गोभूत्रपेषितम् | पूर्वकल्पेन योज्याः स्युः सर्वोन्दुरुविषच्छिदः ||३६||
🔊 Audio coming soon
aparāvapi vamanayōgāvāha- śukākhyētyādi| kōṣavatī ghōṣakaḥ| mūlamityatra phalamityanyē| phalamityādi| pūrvakalpēna dadhnā lēhamityarthaḥ||34-36||
Adhikarana 20 (37) · Śloka 37
virēcanē trivr̥ddantītriphalākalka iṣyatē |37|
View original
विरेचने त्रिवृद्दन्तीत्रिफलाकल्क इष्यते |३७|
🔊 Audio coming soon
virēcanamāha- virēcanē ityādi| dantīsthānē kēcinnīlīṁ paṭhanti|37|
Adhikarana 21 (37) · Śloka 38
śirōvirēcanē sāraḥ śirīṣasya phalāni ca ||37|| hitastrikaṭukāḍhyaśca gōmayasvarasō'ñjanē |38|
View original
शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च ||३७|| हितस्त्रिकटुकाढ्यश्च गोमयस्वरसोऽञ्जने |३८|
🔊 Audio coming soon
śirōvirēcanē ityādi| sāraḥ śirīṣasya, gayadāsastu śālatamālamadhūkānāmāha| phalāni cēti śirīṣasyēti sambandhaḥ| trikaṭukāḍhyaḥ trikaṭukōtkaṭa ityarthaḥ| ētacca yōgāntaram||37||-
Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40
kapitthagōmayarasau lihyānmākṣikasaṁyutau ||38|| rasāñjanaharidrēndrayavakaṭvīṣu vā kr̥tam | prātaḥ sātiviṣaṁ kalkaṁ lihyānmākṣikasaṁyutam ||39|| taṇḍulīyakamūlēṣu sarpiḥ siddhaṁ pibēnnaraḥ | āsphōtamūlasiddhaṁ vā pañcakāpitthamēva vā ||40||
View original
कपित्थगोमयरसौ लिह्यान्माक्षिकसंयुतौ ||३८|| रसाञ्जनहरिद्रेन्द्रयवकट्वीषु वा कृतम् | प्रातः सातिविषं कल्कं लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ||३९|| तण्डुलीयकमूलेषु सर्पिः सिद्धं पिबेन्नरः | आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा ||४०||
🔊 Audio coming soon
saṁśamanayōgānāha- kapitthētyādi| pratyēkaṁ kapittharasō gōmayarasaśca samadhurlēhaḥ| rasāñjanētyādi| kaṭvī kaṭurōhiṇī| taṇḍulīyakētyādi| kapitthaphalamūlapuṣpatvakpatrakalkakaṣāyasiddhaṁ pañcakāpitthaṁ ghr̥taṁ sarvamūṣikaviṣaharam||38-40||
Adhikarana 23 (41) · Śloka 41
mūṣikāṇāṁ viṣaṁ prāyaḥ kupyatyabhrēṣvanirhr̥tam | tatrāpyēṣa vidhiḥ kāryō yaśca dūṣīviṣāpahaḥ ||41||
View original
मूषिकाणां विषं प्रायः कुप्यत्यभ्रेष्वनिर्हृतम् | तत्राप्येष विधिः कार्यो यश्च दूषीविषापहः ||४१||
🔊 Audio coming soon
praśāntakōpasyāpyavaśyaṁ vamanādiśōdhanaṁ karaṇīyamiti darśayannāha- mūṣikāṇāmityādi| ēṣa vidhiḥ vamanavirēcanaśirōvirēcananayanāñjanādiḥ| yaśca dūṣīviṣāpahō vidhiḥ sō'pyatra kāryaḥ; ētēna dūṣīviṣatulyatā mūṣikaviṣasyōktā||41||
Adhikarana 24 (42) · Śloka 42
sthirāṇāṁ rujatāṁ vā'pi vraṇānāṁ karṇikāṁ bhiṣak | pāṭayitvā yathādōṣaṁ vraṇavaccāpi śōdhayēt ||42||
View original
स्थिराणां रुजतां वाऽपि व्रणानां कर्णिकां भिषक् | पाटयित्वा यथादोषं व्रणवच्चापि शोधयेत् ||४२||
🔊 Audio coming soon
idānīmākhuviṣavraṇē karṇikā bhavanti tathā'nyaviṣaduṣṭavraṇē'pi, taccikitsāmuddiśannāha- sthirāṇāmityādi| sthairyēṇa kaphātmakatā, rujatāmityanēna vātātmakatā vraṇānāmuktā| karṇikāṁ māṁsakarṇīkam| pāṭayitvā vidārya, pāṭayitvētyatra pācayitvēti kēcit, pātayitvētyaparē| lālanaputrakādimūṣikajātiviśēṣajñānaṁ nānādēśīyalōkēbhyō'vagantavyam||42||
Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46
śvaśr̥gālatarakṣvr̥kṣavyāghrādīnāṁ yadā'nilaḥ | ślēṣmapraduṣṭō muṣṇāti sañjñāṁ sañjñāvahāśritaḥ ||43|| tadā prasrastalāṅgūlahanuskandhō'tilālavān | atyarthabadhirō'ndhaśca sō'nyōnyamabhidhāvati ||44|| tēnōnmattēna daṣṭasya daṁṣṭriṇā saviṣēṇa tu | suptatā jāyatē daṁśē kr̥ṣṇaṁ cātisravatyasr̥k ||45|| digdhaviddhasya liṅgēna prāyaśaścōpalakṣitaḥ |46|
View original
श्वशृगालतरक्ष्वृक्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः | श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः ||४३|| तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् | अत्यर्थबधिरोऽन्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति ||४४|| तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु | सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक् ||४५|| दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः |४६|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ mūṣakasya catuṣpadajarāyujahiṁsratvasāmānyācchvādīnāṁ viṣaṁ lakṣaṇacikitsitairuddiśannāha- śvaśr̥gālatarakṣvr̥kṣētyādi| śvā kukkuraḥ, śr̥gālaḥ prasiddhaḥ, tarakṣuḥ mr̥gaśatrurvyāghraviśēṣaḥ `jarakha’ iti lōkē, r̥kṣō bhallūkō'tilōmaśaḥ `rīccha’ iti prasiddhaḥ; ādiśabdādvr̥kacitrakādayō hiṁsrāḥ paśavō grāhyāḥ| śvādīnāṁ yadā'nilō vāyuḥ ślēṣmapraduṣṭaḥ san, sañjñāvahāśritō sañjñāvahasrōtōgataḥ, sañjñāṁ samyagjñānaṁ, muṣṇāti harati| samyagjñānaharaṇācca kīdr̥śō bhavatītyāha- tadētyādi| prasrastaṁ sthānacyutaṁ lāṅgūlaṁ bāladhirmēhanaṁ vā hanuḥ skandhaśca yasya saḥ; prasrastaśabdō lāṅgūlādibhiḥ pratyēkaṁ sambandhanīyaḥ| atilālavān atiśayēna lālāsrāvayuktaḥ| atyarthabadhirō'ndhaśca atiśayēna badhirō'ndhō vētyarthaḥ| anyōnyamabhidhāvati parasparaṁ daṣṭumabhidhāvati| hanuskandhasthānē `galaskandha ’ iti kēcit paṭhanti| `pramūḍhō'nyatamastēṣāṁ khādan viparidhāvati’ iti atra uttarārdhaṁ kēcit paṭhanti| ēṣāṁ madhyē'nyatama ēkatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan viśēṣēṇa paridhāvati| tēnōnmattēna daṣṭasyētyādi| tēna daṁṣṭriṇā saviṣēṇōnmattēna daṣṭasya puruṣasya daṁśē suptatā bādhirya jāyatē| upalakṣitō yukta ityarthaḥ||43-45||-
Adhikarana 26 (46) · Śloka 47
yēna cāpi bhavēddaṣṭastasya cēṣṭāṁ rutaṁ naraḥ ||46|| bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīnō vinaśyati |47|
View original
येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः ||४६|| बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विनश्यति |४७|
🔊 Audio coming soon
atraivāriṣṭamuddiśannāha- yēna cāpi bhavēdityādi| cēṣṭā kriyā, rutaṁ śabdaḥ, bahuśaḥ anēkavāraṁ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ||46||-
Adhikarana 27 (47) · Śloka 48
daṁṣṭriṇā yēna daṣṭaśca tadrūpaṁ yastu paśyati ||47|| apsu vā yadi vā''darśē'riṣṭaṁ tasya vinirdiśēt |48|
View original
दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रूपं यस्तु पश्यति ||४७|| अप्सु वा यदि वाऽऽदर्शेऽरिष्टं तस्य विनिर्दिशेत् |४८|
🔊 Audio coming soon
idānīmaparamapyariṣṭaṁ nirdiśannāha- daṁṣṭriṇā yēnētyādi| taddaṁṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṁ maraṇalakṣaṇam||47||-
Adhikarana 28 (48) · Śloka 49
trasyatyakasmādyō'bhīkṣṇaṁ dr̥ṣṭvā spr̥ṣṭvā'pi vā jalam ||48|| jalatrāsaṁ tu vidyāttaṁ riṣṭaṁ tadapi kīrtitam |49|
View original
त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम् ||४८|| जलत्रासं तु विद्यात्तं रिष्टं तदपि कीर्तितम् |४९|
🔊 Audio coming soon
punaraparamapyariṣṭaṁ nirdiśannāha- trasyatītyādi| akasmāt jalatrāsahētuṁ vinā| apiśabdācchrutvā'pi| jalatrāsaṁ jalatrāsarōgaṁ jānīyāttasyēti sambandhaḥ| riṣṭamityādi| tadapi jalatrasanamariṣṭaṁ maraṇalakṣaṇaṁ kīrtitaṁ; ētaccāriṣṭaṁ daṣṭasya, adaṣṭē jalatrasanāriṣṭasya vakṣyamāṇatvāt| atrārthē tantrāntaram,- “vyādhitēna śvādinā daṣṭasya ślēṣmā prakupitaścētōvāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati sadyaḥ kālāntarādvā”; avabhr̥tē viśēṣataḥ- “tatō naraḥ spr̥ṣṭvā dr̥ṣṭvā śrutvā vā jalaṁ trasyati, tasyāpi tadariṣṭaṁ jānīyāt” iti| gayadāsastu `yadi trasyatyadaṣṭō'pi’ ityādi paṭhati||48||-
Adhikarana 29 (49) · Śloka 50
adaṣṭō vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati ||49|| prasuptō'thōtthitō vā'pi svasthastrastō na sidhyati |50|
View original
अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिध्यति ||४९|| प्रसुप्तोऽथोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिध्यति |५०|
🔊 Audio coming soon
ēvamadaṣṭasyāpi jalatrāsō'riṣṭamēvēti darśayannāha- adaṣṭa ityādi| asminnarthē tantrāntaram,- “adaṣṭasyāpi jantōrhi jalatrāsō bhavēdyadi| tasya riṣṭaṁ hi bhiṣajō bruvatē viṣacintakāḥ” iti| jalaṁ vinā'pi jalatrāsō jāyatē ślēṣmasañcayāt| tathā cōktaṁ,- “buddhisthānaṁ yadā ślēṣmā kēvalaṁ pratipadyatē| tadā buddhau niruddhāyāṁ ślēṣmaṇā'dhiṣṭhitō naraḥ|jāgrat suptō'thavā''tmānaṁ majjantamiva manyatē| salilē trasyati tadā jalatrāsaṁ tu taṁ viduḥ|| ślēṣmaghnaṁ tatra kartavyaṁ śōdhanaṁ śamanāni ca| āhārasya vidhānēna yāvat sa prakr̥tiṁ vrajēt”- iti| ayaṁ jalatrāsaḥ kupitakaphasya bhavatīti riṣṭaṁ na bhavati, ata ēvātra cikitsōpadēśaḥ, daṣṭasya tu riṣṭamēva| tathā svasthasya suptasya jāgratō vā jalamantarēṇa trāsō'riṣṭamēvēti darśayannāha- prasuptō'thōtthitō vā'pītyādi||49||-
Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53
daṁśaṁ visrāvya tairdaṣṭē sarpiṣā paridāhitam ||50|| pradihyādagadaiḥ, sarpiḥ purāṇaṁ pāyayēta ca | arkakṣīrayutaṁ hyasya dadyāccāpi viśōdhanam ||51|| śvētāṁ punarnavāṁ cāsya dadyāddhattūrakāyutām | palalaṁ tilatailaṁ ca rūpikāyāḥ payō guḍaḥ ||52|| nihanti viṣamālarkaṁ mēghavr̥ndamivānilaḥ |53|
View original
दंशं विस्राव्य तैर्दष्टे सर्पिषा परिदाहितम् ||५०|| प्रदिह्यादगदैः, सर्पिः पुराणं पाययेत च | अर्कक्षीरयुतं ह्यस्य दद्याच्चापि विशोधनम् ||५१|| श्वेतां पुनर्नवां चास्य दद्याद्धत्तूरकायुताम् | पललं तिलतैलं च रूपिकायाः पयो गुडः ||५२|| निहन्ति विषमालर्कं मेघवृन्दमिवानिलः |५३|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ cikitsāvasaraḥ- daṁśaṁ visrāvyētyādi| visrāvya niṣpīḍanēna srāvayitvā bījabhūtasya viṣasya nāśanārthaṁ, sarpiṣā dāhastu tacchēṣanāśanārtham| agadaiḥ mahāgadādibhiḥ, pradihyāt limpēt| visrāvitaśōṇitasya vātaśamanārthaṁ bāhyamauṣadhamuddiśyābhyantaramuddiśannāha- sarpirityādi| viśōdhanaṁ viśōdhanadravyaṁ, tatra kaphādhikyē vamanadravyayutaṁ pittādhikyē virēcanadravyayutamarkakṣīraṁ dadyāt| jējjaṭastu `arkakṣīraṁ ghr̥taṁ vā'sya’ iti paṭhati| anyē `dadyācchīrṣavirēcanaṁ’ iti paṭhanti| śvētāmityādi|- śvētāmiti punarnavāviśēṣaṇam; anyē śvētāṁ kaṭabhīmāhuḥ| dhattūrakāyutāṁ dhattūramūlānvitām| gayī tu `dhattūrārdhasamāyutām’ iti paṭhitvā, dhattūramūlasyārdhēna yutāmiti vyākhyānayati| anyē tu dhattūraphalasaṁyutāmityāhuḥ||50-52||-
Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṁ dhattūrakārdhikam ||53|| taṇḍulōdakamādāya pēṣayēttaṇḍulaiḥ saha | unmattakasya patraistu saṁvēṣṭyāpūpakaṁ pacēt ||54|| khādēdauṣadhakālē tamalarkaviṣadūṣitaḥ | karōti śvavikārāṁstu tasmiñjīryati cauṣadhē ||55|| vikārāḥ śiśirē yāpyā gr̥hē vārivivarjitē | tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāparē'hani ||56|| śāliṣaṣṭikayōrbhaktaṁ kṣīrēṇōṣṇēna bhōjayēt | dinatrayē pañcamē vā vidhirēṣō'rdhamātrayā ||57|| kartavyō bhiṣajā'vaśyamalarkaviṣanāśanaḥ | kupyēt svayaṁ viṣaṁ yasya na sa jīvati mānavaḥ ||58|| tasmāt prakōpayēdāśu svayaṁ yāvat prakupyati |59|
View original
मूलस्य शरपुङ्खायाः कर्षं धत्तूरकार्धिकम् ||५३|| तण्डुलोदकमादाय पेषयेत्तण्डुलैः सह | उन्मत्तकस्य पत्रैस्तु संवेष्ट्यापूपकं पचेत् ||५४|| खादेदौषधकाले तमलर्कविषदूषितः | करोति श्वविकारांस्तु तस्मिञ्जीर्यति चौषधे ||५५|| विकाराः शिशिरे याप्या गृहे वारिविवर्जिते | ततः शान्तविकारस्तु स्नात्वा चैवापरेऽहनि ||५६|| शालिषष्टिकयोर्भक्तं क्षीरेणोष्णेन भोजयेत् | दिनत्रये पञ्चमे वा विधिरेषोऽर्धमात्रया ||५७|| कर्तव्यो भिषजाऽवश्यमलर्कविषनाशनः | कुप्येत् स्वयं विषं यस्य न स जीवति मानवः ||५८|| तस्मात् प्रकोपयेदाशु स्वयं यावत् प्रकुप्यति |५९|
🔊 Audio coming soon
mūlamityādi| dhattūrakārdhikamiti dhattūrakajaṭāyāḥ karṣārdhaṁ dēyam| unmattakasya patraistvityādi| dhattūrakasya sapta parṇāni grāhyāṇi, tantrāntaradarśanāt| tasya bhakṣitasya jaraṇakālē yōgaprabhavādāturaḥ kukkuracēṣṭā ēva karōti| auṣadhapariṇatikālē yāṁśca vikārānāturaḥ karōti tēṣu pratīkāramāha- vikārā ityādi| vikārā unmattaśvādidaṣṭōtpannāḥ| śiśirē śītalē vārivivarjitē gr̥hē yāpyāḥ śamanīyāḥ | tata ityādi| kṣīrēṇōṣṇēna bhōjayēditi annaṁ gavyēnājyē(jē)na vā bhōjayēditi gayadāsācāryaḥ| ēṣa vidhiḥ śvētāṁ punarnavāmityādikaḥ| ardhamātrayā prāguktamātrātaḥ| kasmādēṣa vidhiḥ kāryō dinatrayē pañcamē vētyāha- kupyēdityādi||53-58||-
Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||59|| snāpayēttaṁ nadītīrē samantrairvā catuṣpathē | baliṁ nivēdya tatrāpi piṇyākaṁ palalaṁ dadhi ||60|| mālyāni ca vicitrāṇi māṁsaṁ pakvāmakaṁ tathā | alakādhipatē yakṣa sāramēyagaṇādhipa ! ||61|| alarkajuṣṭamētanmē nirviṣaṁ kuru mācirāt |62|
View original
बीजरत्नौषधीगर्भैः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः ||५९|| स्नापयेत्तं नदीतीरे समन्त्रैर्वा चतुष्पथे | बलिं निवेद्य तत्रापि पिण्याकं पललं दधि ||६०|| माल्यानि च विचित्राणि मांसं पक्वामकं तथा | अलकाधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप ! ||६१|| अलर्कजुष्टमेतन्मे निर्विषं कुरु माचिरात् |६२|
🔊 Audio coming soon
idānīmalarkaviṣē bhūtānubandhō bhavatīti taccikitsārthaṁ savidhivaidikaṁ mantramuddiśannāha- bījaratnauṣadhītyādi| tamalarkajuṣṭam alarkaviṣajuṣṭam| piṇyākaḥ tilakhalī, palalaḥ sasnēhastilakalkaḥ| alakāyā nagaryā adhipatiḥ dhanadaḥ, yakṣō dēvayōniḥ, sāramēyagaṇādhipaḥ kukkurasamūhapatiḥ, tasya sambōdhanē| alakādhipatiryakṣa ēva sāramēyagaṇādhipatiḥ| alarkaṁ unmattakukkuraḥ||59-61||-
Adhikarana 33 (62) · Śloka 63
dadyāt saṁśōdhanaṁ tīkṣṇamēvaṁ snātasya dēhinaḥ ||62|| aśuddhasya surūḍhē'pi vraṇē kupyati tadviṣam |63|
View original
दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमेवं स्नातस्य देहिनः ||६२|| अशुद्धस्य सुरूढेऽपि व्रणे कुप्यति तद्विषम् |६३|
🔊 Audio coming soon
dadyādityādi||62||-
Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64
śvādayō'bhihitā vyālā yē'tra daṁṣṭrāviṣā mayā ||63|| ataḥ karōti daṣṭastu tēṣāṁ cēṣṭāṁ rutaṁ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇō na cirānmriyatē ca saḥ ||64||
View original
श्वादयोऽभिहिता व्याला येऽत्र दंष्ट्राविषा मया ||६३|| अतः करोति दष्टस्तु तेषां चेष्टां रुतं नरः | बहुशः प्रतिकुर्वाणो न चिरान्म्रियते च सः ||६४||
🔊 Audio coming soon
idānīmunmattaśvādiviṣaṁ pratipādayitumunmattavyālānāmunmattatāsūcakaśvaprakārēṇābhihitatvamāha- śvādayō'bhihitā vyālā ityādi| yē'tra daṁṣṭrāviṣā vyālāḥ tē śvādayaḥ śvaprakārā unmattaśvasadr̥śā mayā pratipāditāḥ, tē tu vātapittaprakōpaṇadaṁśāsr̥kkr̥ṣṇatvēna purāṇasarpiḥpānēna cānumitāḥ||63-64||
Adhikarana 35 (65) · Śloka 65
nakhadantakṣataṁ vyālairyatkr̥taṁ tadvimardayēt | siñcēttailēna kōṣṇēna tē hi vātaprakōpakāḥ ||65||
View original
नखदन्तक्षतं व्यालैर्यत्कृतं तद्विमर्दयेत् | सिञ्चेत्तैलेन कोष्णेन ते हि वातप्रकोपकाः ||६५||
🔊 Audio coming soon
unmattaśvādicikitsitaṁ sahētukaṁ darśayannāha- nakhadantakṣatamityādi||65||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
iti suśrutasaṁhitāyāṁ kalpasthānē mūṣikakalpō nāma saptamō'dhyāyaḥ ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने मूषिककल्पो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutaṭīkāyāṁ kalpasthānē saptamō'dhyāyaḥ||7||